Orzeczenie SN z 4 czerwca 1998 r., III RN 38/98

Sprawa

w sprawie ze skargi strony na decyzję naczelnego organu administracji państwowej o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości i odszkodowaniu na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 października 1997 r. IV SA 239/96

Teza

Decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości oraz o odszkodowaniu wydana na podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /Dz.U. nr 17 poz. 70/ w której nie został powołany przepis art. 3 tej ustawy jak też w uzasadnieniu decyzji właściwy organ w ogóle nie dokonał ustalenia, która spośród powołanych w tym przepisie przesłanek materialnoprawnych stanowiła w danym wypadku podstawę wywłaszczenia jest dotknięta wadą określoną w art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa jako wydana z rażącym naruszeniem prawa.

Tą samą wadą jest dotknięta decyzja wydana w sytuacji, gdy organ wywłaszczeniowy orzekając o odszkodowaniu z tytułu wywłaszczenia, wbrew bezwzględnemu obowiązkowi wynikającemu z art. 21 ww. ustawy w ogóle nie powołał biegłego, a tym samym nie mógł zostać spełniony warunek ustawowy, aby opinia biegłego zawierała szczegółowe uzasadnienie, ani też nie mogło dojść do wysłuchania biegłego na rozprawie.

Nie wskazanie w decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości wydanej na podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości zaistnienia przesłanki określonej w art. 3 ust. 2 tej ustawy. tj. wystąpienia uzasadnionego interesu społecznego lub państwowego w razie wywłaszczania na rzecz organizacji spółdzielczej - stanowi podstawę stwierdzenia nieważności tej decyzji.

Sentencja

1. uchyla wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania NSA w Warszawie.

Sąd Najwyższy

Uzasadnienie

W skardze do sądu administracyjnego strona zarzuciła, że wywłaszczenie nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa bowiem w postępowaniu wywłaszczeniowym pominięto wniosek stron o przyznanie nieruchomości zamiennej mimo, że Skarb Państwa dysponował nieruchomościami zamiennymi a ponadto wywłaszczoną nieruchomość wadliwie zakwalifikowano jako użytkowaną rolniczo, pomimo, iż nie była ona w ten sposób użytkowana, zaś w planie zagospodarowania przestrzennego była położona na terenach przeznaczonych pod zabudowę, co w konsekwencji spowodowało, że elaborat szacunkowy określający wartość wywłaszczanej nieruchomości został sporządzony przez osobę nie posiadającą ku temu stosownych uprawnień.

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę uznając podniesione w skardze zarzuty za niezasadne, podając w uzasadnieniu, iż zaskarżona decyzja jest prawidłowa, bowiem została oparta na dokumencie urzędowym, zaświadczeniu właściwego organu z którego wynika, że w czasie prowadzenia postępowania wywłaszczeniowego Skarb Państwa nie dysponował nieruchomościami spełniającymi warunki nieruchomości zamiennej a ponadto kwalifikacja wywłaszczanej nieruchomości jako nieruchomości rolnej była zasadna, gdyż w czasie wydawania decyzji o wywłaszczeniu i odszkodowaniu obowiązywała zasada orzekania o odszkodowaniu za grunt niezależnie od tego, na jaki cel był on przeznaczony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, lecz z uwzględnieniem dotychczasowego przeznaczenia gruntu określonego w ewidencji gruntów, zaś przedmiotowy grunt był w ewidencji gruntów zakwalifikowany jako grunt rolniczy i według informacji strony stanowił nieużytek.

Rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku wniósł Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie podnosząc, iż decyzja o wywłaszczeniu i odszkodowaniu objęta kontrolą w niniejszej sprawie została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Nie zostało bowiem ustalone, czy wystąpiły przesłanki wywłaszczenia określone w art. 3 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. W uzasadnieniu decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w (...) napisano wprawdzie lakonicznie, że została ona podjęta "po stwierdzeniu dopuszczalności i zasadności wywłaszczenia", ale bez bliższego wyjaśnienia przesłanek prawnych wywłaszczenia i bez powołania art. 3 ustawy. Ta wada decyzji uzasadnia zarzut rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa, skoro nie powołano nawet podstawy prawnej wydania decyzji. Ustalenie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość nastąpiło również z rażącym naruszeniem prawa tj. art. 21 powołanej ustawy, który stanowił, że "Odszkodowanie ustala się na podstawie wyników rozprawy po wysłuchaniu na niej opinii biegłych powołanych przez prezydium wojewódzkiej rady narodowej. Opinia biegłych powinna zawierać szczegółowe uzasadnienie". Akta sprawy natomiast wskazują na to, że "ocena wartości i wysokość odszkodowania za nieruchomość" została sporządzona na zlecenie podmiotu ubiegającego się o wywłaszczenie nieruchomości i w nawiązaniu do tej opinii organ wywłaszczeniowy orzekł o odszkodowaniu.

Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną.

Sąd Najwyższy zważył:

Stosownie do postanowienia art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, który w rozpoznawanej sprawie stanowił podstawę prawna decyzji wywłaszczeniowej, wywłaszczenie było dopuszczalne "jeżeli wywłaszczana nieruchomość była ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych".

Oznaczało to, że właściwy organ podejmując rozstrzygnięcie w sprawie wywłaszczeniowej obowiązany był ustalić, czy spełniona została przynajmniej jedna z trzech określonych w powyższym przepisie materialnoprawnych przesłanek wywłaszczenia nieruchomości, a następnie w decyzji wywłaszczeniowej powinien powołać i odpowiednio uzasadnić stosowną podstawę prawną jej wydania /art. 20 ustawy o zasadach wywłaszczania nieruchomości oraz art. 75 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, które obowiązywało, do dnia 31 grudnia 1960 r., a następnie - od 1 stycznia 1961 r. - odpowiednio art. 107 Kpa/. W wypadku orzeczenia o wywłaszczeniu nieruchomości, organ wywłaszczeniowy obowiązany był orzec o należnym wywłaszczanemu odszkodowaniu, które należało ustalić na podstawie wyników rozprawy i po wysłuchaniu opinii powołanego w tym celu biegłego, która powinna zawierać szczegółowe uzasadnienie /art. 21 ustawy o zasadach wywłaszczania nieruchomości/.

Tymczasem w obu decyzjach wywłaszczeniowych wydanych w rozpoznawanej sprawie, zarówno w decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w (...) jak i utrzymującej ją w mocy decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej ani nie został powołany art. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, ani też w uzasadnieniu tych decyzji właściwe organy w ogóle nie dokonały ustalenia, która spośród wymienionych w tym przepisie przesłanek materialnoprawnych stanowiła w danym wypadku podstawę wywłaszczenia. Ponadto, orzekając o odszkodowaniu z tytułu wywłaszczenia, organ wywłaszczeniowy, wbrew bezwzględnie obowiązującemu w tym zakresie przepisowi art. 21 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, w ogóle nie powołał biegłego, a tym samym ani nie mógł zostać spełniony warunek ustawowy, aby opinia biegłego zawierała szczegółowe uzasadnienie, ani też nie mogło dojść do wysłuchania biegłego na rozprawie. Wynika stąd, że decyzje organów obu instancji, zarówno w części dotyczącej odszkodowania, wydane zostały z rażącym naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego, jak i bezwzględnie obowiązujących przepisów prawnoproceduralnych odnoszących się do zasad i trybu postępowania wywłaszczeniowego.