Orzeczenie SN z 22 października 1998 r., III RN 69/98

Sprawa

sprawy ze skargi Fabryki Urządzeń Mechanicznych S.A. w K. na decyzję Izby Skarbowej (...) w przedmiocie odmowy zwrotu nienależnie uiszczonych zobowiązań podatkowych

Od orzeczenia

na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie z dnia 22 stycznia 1998 r. SA/Rz 1398/97 uchyla zaskarżony wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w punkcie 1 i stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji Izby Skarbowej oraz poprzedzającej ja decyzji Urzędu Skarbowego.

Teza

Organ skarbowy nie ma podstawy prawnej do wydania decyzji administracyjnej o odmowie zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego poza stosunkiem prawnopodatkowym.

Sentencja

Sąd Najwyższy

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy rozpatrując przedstawione przez Ministra Sprawiedliwości zarzuty naruszenia przez powyższy wyrok NSA art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ w związku z art. 7 i art. 77 par. 1 Kpa oraz art. 5 ust. 1 art. 29 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych /Dz.U. 1993 nr 108 poz. 486 ze zm./ zważył co następuje:

Naczelny Sąd Administracyjny w sposób nie nasuwający zastrzeżeń, w szczególności zgodnie z ocena prawna wyrażona w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 1997 r. ustalił, że wszystkie przedmiotowe świadczenia Spółki S.A. na rzecz Urzędu Skarbowego zostały dokonane bez podstawy o charakterze prawnopodatkowym. W obecnym stanie wyjaśnienia sprawy nie budzi już zatem wątpliwości to, że Spółka świadczyła określone kwoty sama nie będąc podatnikiem i nie będąc w żadnym stopniu zobowiązana do uiszczenia należności podatkowych. Jest to zasadnicze ustalenie, którego konsekwencje prawne są zarazem decydujące i wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy wynikającej z oceny legalności zaskarżonej do NSA decyzji administracyjnej opartej na podstawie z art. 29 ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Spółka za podstawę swego wniosku z dnia 30 czerwca 1995 r. zawierającego zadanie: "o zwrot nienależnie uiszczonych zobowiązań podatkowych /nadpłaty/ wraz z oprocentowaniem" uważała, że świadczyła przedmiotowe kwoty na rzecz Urzędu Skarbowego będąc w błędnym przekonaniu: "że obowiązek ich zapłaty przez stronę został przeniesiony na nią umowę leasingową /par. 7 ust. 2 umowy leasingowej/". Jeżeli jednak - jak to wyjaśniono w powyższych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego ta umowa nie przeniosła zobowiązania podatkowego z dotychczasowego podatnika /"Spomasz"/ na Spółkę S.A., czego nie mogła uczynić to w konsekwencji należy uznać, że przedmiotowe świadczenie ma swe źródło w czynnościach o charakterze cywilnoprawnym. Jeżeli ponadto uwzględni się prawidłowe ustalenie, że brak jest innych jeszcze podstaw prawnych z zakresu prawa podatkowego do przyjęcia, że Spółka była podatnikiem lub, że odpowiadała - według przepisów prawa podatkowego za zaległości podatkowe ta wynika stad, ze zarówno świadczenie Spółki jak i jej zadanie o zwrot tego świadczenia nie podlegają ocenie w postępowaniu prawnopodatkowym tj. w trybie postępowania administracyjnego.

Jeżeli bowiem między Spółką a Urzędem Skarbowym jako organem administracji państwowej właściwym w sprawach podatkowych nie powstał stosunek prawny o charakterze prawnopodatkowym to sytuacje wynikające z żądania o zwrot nienależnego świadczenia /por. przepisy tytułu V Księgi trzeciej Kodeksu cywilnego/ należało ocenić w świetle przepisów prawa cywilnego.

Konsekwencja prawna jest to, że jeżeli strona stosunku cywilnoprawnego nie spełnia zadania dotyczącego tego stosunku, to wynikający stad konflikt a w szczególności rozstrzygnięcie o roszczeniu cywilnoprawnym stanowi sprawę cywilna której rozpatrzenie należy do Sądu cywilnego /art. 1 Kpc/.

Organy Skarbowe, które rozpatrywały zadanie Spółki o zwrot nienależnego świadczenia nie miały podstawy prawnej do rozstrzygania o tym zadaniu z pozycji władczej w decyzji administracyjnej. Przepis bowiem art. 29 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych może stanowić podstawę do rozstrzygania kwestii w tym przepisie określonych w drodze postępowania administracyjnego tylko w ramach stosunku o charakterze prawnopodatkowym, gdy z zadaniem występuje podatnik, co w rozpatrywanej sprawie nie zachodziło.

Przedstawiona wyżej ocena sprawy z punktu widzenia właściwości sądu uwzględnia Konstytucyjna zasadę prawa do sądu /art. 45 ust. 1 Konstytucji RP/ oraz zasadę sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez sądy powszechne /art. 177 Konstytucji RP/.

W świetle powyższych ustaleń Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżona do NSA decyzja administracyjna Izby Skarbowej i poprzedzająca ją decyzja Urzędu Skarbowego wydane zostały bez podstawy prawnej upoważniającej do rozstrzygnięcia sprawy w drodze decyzji administracyjnej /por. art. 1 par. 1 pkt 1 Kpa/ i jako takie są nieważne /art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa/.

Ustalenie to przesadza o rozstrzygnięciu sprawy z rewizji nadzwyczajnej, która z przyczyn przedstawionych okazała się usprawiedliwiona. Ponadto wobec dokonanej oceny prawnej możliwe stało się orzeczenie co do istoty sprawy w myśl art. 393[15] Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (...) /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ oraz art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./.

Jeżeli natomiast chodzi o pozostałe zarzuty rewizji nadzwyczajnej w szczególności dotyczące naruszenia przez zaskarżony wyrok NSA przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i w konsekwencji wadliwe ustalenie, że świadczenia Spółki nie zostały przez nią przejęte w umowie leasingowej - to należy stwierdzić, że zarzuty te i ustalenia sądu których one dotyczą pozostają poza przedstawionymi wyżej istotnymi przesłankami rozstrzygnięcia sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny poszedł za daleko w swych ustaleniach. Nie ograniczył się bowiem do ustalenia, że jedynym źródłem przedmiotowego świadczenia Spółki mogło być zobowiązanie umowne, ale bezpodstawnie rozpatrzył kwestię zasadności takiego zobowiązania do czego - jak to wyżej wskazano - uprawniony jest sąd powszechny.