Uzasadnienie
W dniu 17 października 1990 r. na podstawie aktu notarialnego sporządzonego w indywidualnej kancelarii notarialnej Bank "P." S.A. z siedzibą w K. nabył od S.D.R.P. z siedzibą w W. nieruchomość o pow. 868 m2 zabudowaną budynkiem biurowym za kwotę 9.500.000.000 zł. Od tej umowy notariusz pobrał opłatę skarbową w wysokości 475.000.000.
W dniu 25 lutego 1992 r. Sąd Wojewódzki w K. wydał wyrok w sprawie z powództwa Prokuratora Wojewódzkiego w K. o unieważnienie umowy kupna sprzedaży i wydanie nieruchomości. Sąd orzekł, że umowa sprzedaży zawarta aktem notarialnym w dniu 17 października 1990 r. jest bezskuteczna, natomiast oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności tej umowy. Pismem z dnia 4.01.1993 r. Bank "P." S.A. zwrócił się do Drugiego Urzędu Skarbowego W.-Ś. o zwrot pobranej przez notariusza opłaty skarbowej z uzasadnieniem, że powołanym wyżej wyrokiem stwierdzona została bezskuteczność zawartej umowy notarialnej.
Urząd Skarbowy decyzją z dnia 15.02.1993 r. odmówił zwrotu opłaty skarbowej stwierdzając, że zwrot taki może nastąpić tylko pod ściśle określonymi warunkami, wymienionymi w art. 13 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej. /Dz.U. nr 4 poz. 23 ze zm./. W sprawie niniejszej - zdaniem Urzędu Skarbowego - żaden z tych warunków nie został spełniony. W szczególności Sąd nie uwzględnił zarzutu nieważności umowy, a jedynie uznał ją bezskuteczną.
W wyniku rozpatrzenia odwołania Banku "P." S.A. z siedzibą w K. Izba Skarbowa w W. utrzymała w mocy decyzję Drugiego Urzędu Skarbowego W.-Ś. Również zdaniem Izby Skarbowej nie zaistniały w tej sprawie przesłanki do zwrotu opłaty skarbowej określone w art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej. Zgodnie z tymi przepisami opłata skarbowa od czynności cywilnoprawnej podlega zwrotowi w przypadku nieważności czynności, tak z mocy prawa, jak i na mocy orzeczenia Sądu, jak również w przypadku nieważności względnej. Z uzasadnienia wyroku Sądu wynikało, że Sąd ten nie orzekł, iż zachodzi nieważność umowy ani też uchylenie skutków prawnych oświadczenia woli z powodu nieważności względnej. Zdaniem Sądu nieważność umowy nie zachodziła z następujących powodów:
- - zbywca nieruchomości w dacie zawarcia umowy nie był jej właścicielem,
- - sprzedaży cudzej rzeczy nie można uznać za umowę nieważną, ponieważ przepisy Kodeksu cywilnego nie zakazują sprzedaży rzeczy cudzej, z tym jednak, że umowa taka wywiera tylko skutek zobowiązujący, nie wywołując skutku rozporządzającego,
- - takiej umowy nie można uznać za nieważną,, gdyż nie jest ona niezgodna z ustawą oraz sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Umowa taka nie nosi również znamion pozorności, a więc nie zachodzi jej nieważność z tej przyczyny, ponieważ strony były świadome, że zbywcy nie przysługuje prawo własności; znane też były stronom okoliczności faktyczne i proceduralne.
Nie można też przyjąć, że oświadczenia woli stron umowy były dotknięte innymi wadami /błąd, groźba/.
Z uzasadnienia wyroku wynikało, że umowa nie była dotknięta wadą nieważności z mocy prawa ani nieważnością względną. Brak więc było przesłanek do zwrotu opłaty skarbowej, określonych w art. 13 ustawy o opłacie skarbowej. Orzeczenie Sądu - zgodnie z art. 365 Kpc wiązało nie tylko strony, ale również organy państwowe.
W skardze na decyzję Izby Skarbowej Bank "P." S.A. w K. wniósł o stwierdzenie jej nieważności zarzucając rażące naruszenie art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej stojąc na stanowisku, że wobec stwierdzonej nieważności skutku rzeczowego zawartej umowy, żądanie zwrotu opłaty było uzasadnione. Zdaniem Banku decyzja Izby Skarbowej nie uwzględniała wszystkich aspektów sprawy. Zgodnie z art. 155 par. 1 Kc umowa sprzedaży wywołuje podwójny skutek obligacyjno-rzeczowy. Wobec uznania zawartej umowy za bezskuteczną wywołała ona jedynie skutek obligacyjny. Skoro Bank nabył nieruchomość od osoby nie będącej jej właścicielem i umowa ta nie wywołała skutku w postaci przeniesienia własności nieruchomości, to w części dot. skutku rzeczowego umowa ta - zdaniem Banku - była dotknięta nieważnością.
Ponadto opłata skarbowa od czynności cywilnoprawnych stanowi swoisty rodzaj podatku od uzyskanych w wyniku tych czynności rzeczy lub praw majątkowych. Podstawę obliczenia należności z tytułu opłaty skarbowej stanowi wartość przedmiotu tej czynności. Wobec uznania przez Sąd zawartej umowy za bezskuteczną zakupiona nieruchomość nie przeszła na własność Banku, a więc przestała istnieć przesłanka, w oparciu o którą obliczony został ten "podatek".
W odpowiedzi na skargę Izba Skarbowa wniosła o jej oddalenie wskazując, że zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 lit. "a" ustawy o opłacie skarbowej opłacie tej podlega sama czynność cywilnoprawna umowy sprzedaży. Organy podatkowe dokonują poboru opłaty skarbowej od zgłoszonych czynności cywilnoprawnych i nie są uprawnione do badania, czy zbywca posiadał tytuł własności zbywanej rzeczy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Przepisy ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opłacie skarbowej przewidują, iż przedmiotem tej opłaty jest m.in. czynność cywilnoprawna umowy sprzedaży /art. 1 pkt 2 lit. "a", zaś obowiązek uiszczenia opłaty skarbowej od takiej czynności powstaje z chwilą jej dokonania. Opłata skarbowa od czynności cywilnoprawnej jest świadczeniem przymusowym, nieodpłatnym i w zasadzie bezzwrotnym, pobieranym od samego dokonania określonych czynności cywilnoprawnych.
Przepisy art. 13 regulujące kwestie zwrotu opłaty skarbowej tylko w ściśle określonych sytuacjach zredagowane są w sposób kazuistyczny, wykluczający możliwość ich rozszerzającej lub zawężającej wykładni. Muszą być one interpretowane w sposób ścisły. Art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a", na który powoływała się strona skarżąca, wyczerpująco wymienia przypadki, w których opłata skarbowa od czynności cywilnoprawnej podlega zwrotowi. Ma to miejsce, gdy czynność prawna jest nieważna lub prawomocnym orzeczeniem sądu stwierdzona została jej nieważność albo uchylone zostały skutki prawne oświadczenia woli /nieważność względna/. Żadna z tych przesłanek w stosunku do umowy będącej przedmiotem oceny w niniejszej sprawie nie zaistniała, co wynika wyraźnie z uzasadnienia Sądu Apelacyjnego w K. Przyjęcie, że zwrot opłaty skarbowej przysługuje również od czynności uznanej przez sąd za bezskuteczną stanowiłoby niedopuszczalną, rozszerzającą wykładnię art. 13 ust. 1 pkt 3 lit. "a" ustawy.
Trafnie zwrócono uwagę w odpowiedzi na skargę na moc wiążącą prawomocnych orzeczeń sądowych /art. 365 par. 1 Kc/, co dotyczy również oceny przez właściwy sąd ważności czynności cywilnoprawnych. Na marginesie należy zauważyć, że skarżący mógł dochodzić od sprzedającego roszczeń z tytułu rękojmi za wady prawne sprzedanej rzeczy na zasadach przewidzianych w art. 556 par. 2 i nast. Kc, w tym naprawienia szkody poniesionej wskutek istnienia wady.