Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 22 lipca 1996 r. Izba Skarbowa w B. utrzymała w mocy postanowienie Urzędu Skarbowego w I. z dnia 22 maja 1996 r. odmawiające zwolnienia spod egzekucji zajętych ruchomości, a mianowicie ciągnika samochodowego marki "Jelcz" i naczepy. W uzasadnieniu Izba podniosła, że - wbrew twierdzeniom dłużnika - nie zachodził w sprawie stan faktyczny przewidziany w punktach 4 i 5 paragrafu 1 artykułu 8 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./. Zajęte pojazdy nie były bowiem jedynymi, którymi dysponował dłużnik, a tym samym zajęcie nie pozbawiało go możliwości wykonywania zawodu i pracy. Zdaniem Izby, dłużnik posiadał jeszcze dwa ciągniki samochodowe /marki Mann oraz Renault/, a także dwie naczepy marki Bartoletti.
Pismem z dnia 24 lutego 1997 r. Wojciech I. wystąpił o stwierdzenie nieważności wspomnianego wyżej postanowienia, powołując się na art. 154 w związku z art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa. Autor pisma wyraził pogląd, że wspomniane postanowienie rażąco narusza art. 8 par. 1 pkt 4 i 5 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, gdyż w rzeczywistości zajęte pojazdy były jedynymi, którymi może osobiście wykonywać pracę. Inne pojazdy utracił w 1992 r.
Postanowieniem z dnia 17 czerwca 1997 r. Minister Finansów odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia Izby Skarbowej, powołując w podstawie prawnej art. 156 i art. 157 par. 3 Kpa. Wyraził pogląd, że wyłączenia określone w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji mają na celu przede wszystkim zapewnienie zobowiązanemu i członkom jego rodziny minimum egzystencji. Z tego względu - zdaniem Ministra - trudno byłoby uznać, iż samochód miałby być objęty wspomnianymi wyłączeniami. Ponadto Minister Finansów uznał, że samochód ciężarowy nie jest niezbędny do wykonywania przez dłużnika zawodu, gdyż zawodem Wojciecha I. jest zawód kierowcy, a nie "zawód" prywatnego przewoźnika samochodowego. Zajęcie w postępowaniu egzekucyjnym należącego do niego samochodu ciężarowego nie spowoduje, aby nie był on w stanie znaleźć zatrudnienia w zawodzie kierowcy, zapewniając tym samym utrzymanie sobie i swojej rodzinie.
Wojciech I. wezwał Ministra Finansów pismem z dnia 9 lipca 1997 r. o usunięcie naruszenia prawa, a nie otrzymawszy odpowiedzi wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Podkreślił, że od 1984 r. prowadził prywatny transport ciężarowy, w związku z czym nie może się zgodzić z tezą, iż nie było to jego zawodem. Samochód ciężarowy wraz z naczepą służyły mu do zarobkowania.
Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi,
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Przede wszystkim stwierdzić należy, że Minister Finansów nie był władny "odmówić wszczęcia postępowania" na podstawie art. 157 par. 3 Kpa. Odmowa wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia może mieć miejsce, gdy wystąpi niedopuszczalność wszczęcia takiego postępowania z przyczyn podmiotowych bądź z przyczyn przedmiotowych. Do przyczyn podmiotowych należy zaliczyć złożenie żądania przez podmiot nie będący stroną w sprawie albo gdy żądanie wniosła strona nie mająca zdolności do czynności prawnych. Do przyczyn przedmiotowych należy zaliczyć np. żądanie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, które jeszcze nie zostały wydane, oparcie żądania na podstawach uruchomienia innych trybów, uchybienie terminu z art. 177 Kpa itp. /por. "Kpa oraz ustawa o NSA" pod redakcją Romana Hausera, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1998 r., str. 429/.
W sprawie rozpatrywanej żądanie zgłosiła strona, a ponadto nie zachodziła żadna inna z przyczyn wyżej wymienionych. Obowiązkiem Ministra Finansów było zatem wszcząć postępowanie i albo uwzględnić wniosek, albo odmówić stwierdzenia nieważności postanowienia w trybie art. 158 par. 1 Kpa.
Badając wniosek merytorycznie należało sprawdzić, czy postanowienie Izby Skarbowej w B. z dnia 22 lipca 1996 r. naruszało prawo, a w razie odpowiedzi pozytywnej, czy naruszenie to miało charakter rażący w rozumieniu art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa. Przykładowo, można byłoby stwierdzić rażące naruszenie prawa, gdyby proste zestawienie treści art. 8 par. 1 pkt 4 i 5 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. 1991 nr 36 poz. 161 ze zm./ ze stanem faktycznym sprawy świadczyło o sprzeczności postanowienia z treścią wspomnianego przepisu. Aby przesądzić istnienie bądź nieistnienie takiej sprzeczności należało wyjaśnić stan faktyczny sprawy, a w szczególności ustalić, czy w chwili zajęcia skarżący prowadził działalność gospodarczą i czy zajęte przedmioty były mu niezbędne do pracy zarobkowej wykonywanej osobiście. Pozytywna odpowiedź na oba pytania uzasadniałaby zwolnienie zajętych przedmiotów od egzekucji, co świadczyłoby o naruszeniu prawa przez Izbę Skarbową.
Sugestia Ministra Finansów, aby dłużnik poszukiwał pracy w charakterze kierowcy, byłaby w tych okolicznościach nie do przyjęcia, wobec jednoznacznej treści art. 8 par. 1 pkt 4 wymienionej wyżej ustawy.
Jak było w rzeczywistości, trudno przesądzać na obecnym etapie postępowania. Faktem jest jednak, że ustalenie Izby Skarbowej o posiadaniu przez dłużnika innych - oprócz zajętych - ciągników i naczep samochodowych powstaje w sprzeczności z treścią pisma Wydziału Komunikacji Urzędu Miasta w I., z dnia 11 marca 1997 r. (...). Z pisma tego wynikałoby, że owe inne pojazdy dłużnik posiadał do 1992 r. Co innego wynika z kolei z pisma tegoż Urzędu z dnia 2 sierpnia 1995 r. (...). Być może wyrejestrowanie pojazdów nastąpiło między sierpniem 1995 r. a marcem 1997 r. Gdyby rzeczywiście tak było, nasuwa się pytanie, dlaczego jako końcowy rok posiadania pojazdów marki "Mann", "Renault" i "Bartoletti" wymieniono 1992. Czy podał go dłużnik, czy Wydział Komunikacji znał datę zbycia lub utraty pojazdu z innych źródeł? W pierwszym wypadku należałoby ocenić wiarygodność oświadczenia dłużnika, porównując datę jego oświadczenia z datą zajęcia pojazdów marki "Jelcz".
Skoro Minister Finansów nie wyjaśnił wspomnianych wyżej okoliczności, w tym także prowadzenia bądź nieprowadzenia działalności gospodarczej przez dłużnika w chwili zajęcia, nastąpiło naruszenie art. 7, art. 77 i art. 107 par. 3 Kpa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Uzasadniało to uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie zwrotu kosztów postępowania sądowego na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 3 oraz 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Minister Finansów będzie miał na uwadze, że o ile zajęte przedmioty zostały sprzedane w toku postępowania egzekucyjnego, to ich zwolnienie spod zajęcia nie byłoby już możliwe. Nawet gdyby ustalenia faktyczne okazały się korzystne dla dłużnika - czego obecnie przesądzić się nie da - nie wchodziłoby zatem w grę stwierdzenie nieważności postanowienia Izby Skarbowej, a co najwyżej wydanie orzeczenia, o którym mowa w art. 158 par. 2 Kpa.