Uzasadnienie
Decyzją z dnia 8 stycznia 1999 r. Komisja Papierów Wartościowych i Giełd uchyliła cztery swoje decyzje, wydane na przestrzeni lat 1992-1997, zezwalające spółce akcyjnej "U." na wprowadzenie do publicznego obrotu określonej liczby akcji zwykłych na okaziciela oraz akcji imiennych, uprzywilejowanych co do głosu. Jednocześnie nałożyła na Spółkę karę pieniężną w kwocie 500.000 zł.
Zarówno uchylenie decyzji, jak i nałożenie kary pieniężnej nastąpiło - według Komisji - "(...) z powodu niewykonania obowiązków określonych w art. 81 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi oraz w zarządzeniu Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych z dnia 1 kwietnia 1997 r. w sprawie rodzaju, formy i terminów przekazywania informacji bieżących i okresowych przez emitentów papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu (...)". Jako materialnoprawną podstawę decyzji Komisja powołała art. 85 ust. 1 pkt 3 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi. Przepis ten stanowił, że w przypadku gdy emitent nie wykonuje obowiązków, o których mowa między innymi w art. 81, albo wykonuje je nienależycie, Komisja może uchylić decyzję o wyrażeniu zgody na wprowadzenie papierów wartościowych do publicznego obrotu, nakładając jednocześnie karę pieniężną do wysokości 500.000 zł. Obowiązki, wynikające ze wskazanego przez Komisję art. 81 ust. 1 pkt 2 i 3, polegały na przekazywaniu informacji o wszelkich zdarzeniach, które mogłyby w sposób znaczący wpłynąć na cenę lub wartość papieru wartościowego, a także na przekazywaniu informacji bieżących i okresowych. Informacje te powinny wpływać w określonych terminach do Komisji, do spółki prowadzącej giełdę lub do spółki prowadzącej dla danych papierów rynek pozagiełdowy.
Z uzasadnienia decyzji Komisji wynika, że Spółka "U." nie wykonała następujących obowiązków informacyjnych:
1/ nie zawiadomiła o zawarciu w dniu 14 stycznia 1998 r. umowy kredytowej z Bankiem "K." S.A. na kwotę 35 mln zł, stanowiącą 14,74 procent kapitałów własnych;
2/ nie zawiadomiła o zabezpieczeniu wspomnianej wyżej umowy oraz dwóch innych umów kredytowych, zawartych z tym samym bankiem w tym samym dniu, zastawem w postaci 10.000 akcji "P.", stanowiących 20 procent kapitału akcyjnego "P." S.A.;
3/ wielokrotnie nie wykonała obowiązków informacyjnych na temat kontraktów surowcowych na terenie byłego ZSRR, co powinna czynić od maja 1997 r. zarówno w formie raportu bieżącego, jak i raportów okresowych;
4/ nie przekazała raportu bieżącego na temat strat grożących z kontraktów zbożowych i pominęła ten temat w informacjach dodatkowych do raportów okresowych;
5/ nie przekazywała raportów bieżących w sprawie problemów związanych z inwestycją w "A." S.A. oraz nie przekazała raportu o zaprzestaniu działalności przez ostatnio wymienioną spółkę w lutym 1998 r. 6/ nie przekazała pełnej informacji o przyczynach dobrowolnego odstąpienia od umowy sprzedaży udziałów w S. Sp. z o.o. firmie W. Ltd oraz o podpisaniu listu intencyjnego z tą spółką na sprzedaż w październiku 1998 r. całej nieruchomości przy ul. G. w W. Powyższych konkluzji Komisja dokonała na tle następujących ustaleń faktycznych;
- Dnia 14 stycznia 1998 r. "U." zawarł trzy umowy kredytowe z Bankiem "K." S.A., z których jedna opiewała na kwotę 35 mln zł, stanowiącą 14,74 procent kapitałów własnych "U." Zgodnie z par. 1 pkt 7 zarządzenia Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych z dnia 1 kwietnia 1997 r. w sprawie rodzaju, formy i terminów przekazywania informacji bieżących i okresowych przez emitentów papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu /M.P. nr 21 poz. 213 ze zm./, zwanego dalej w skrócie "zarządzeniem", wydanego na podstawie delegacji zawartej w art. 52 par. 2 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 22 marca 1991 r. - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych /t.j. Dz.U. 1994 nr 58 poz. 239 ze zm./, umowę, której wartość przekracza 10 procent wartości kapitałów własnych emitenta nazywa się umową "znaczącą". Z kolei par. 2 pkt 12 zarządzenia nakazywał emitentowi przekazać w formie raportu bieżącego informację o zawarciu umowy "znaczącej" dla działalności gospodarczej emitenta. Paragraf 24 pkt 1 zarządzenia przewidywał 24-godzinny termin do przekazania raportu bieżącego. Spółka "U." przyznała, że nie wykonała tego obowiązku.
- Spółka "U." dopiero w piśmie z dnia 2 kwietnia 1998 r. przyznała fakt zabezpieczenia trzech umów kredytowych z dnia 14 stycznia 1998 r., zawartych z Bankiem, zastawem w postaci 10.000 akcji "P.", stanowiących 20 procent kapitału akcyjnego "P." S.A.
Zdaniem Komisji, stanowiło to niewykonanie obowiązku przekazania w formie raportu bieżącego informacji o nabyciu lub zbyciu aktywów o znacznej wartości /par. 2 pkt 1 zarządzenia/.
Pod pojęciem "zbycia aktywów" par. 1 pkt 2 zarządzenia rozumie także ustanowienie zastawu. Z kolei par. 1 pkt 3 zarządzenia stanowi, że aktywami znacznej wartości są aktywa stanowiące ponad 10 procent kapitałów własnych emitenta lub 20 procent i więcej kapitału akcyjnego podmiotu, którego akcje stanowią przedmiot aktywów finansowych emitenta.
Komisja stwierdziła, że informacja o zastawie powinna znaleźć się także w raporcie rocznym za 1997 r., gdyż par. 22 ust. 1 pkt 2 zarządzenia wymaga, aby raport roczny zawierał roczny raport finansowy. Ten ostatni, w myśl par. 1 pkt 4 zarządzenia powinien obejmować między innymi informację dodatkową, sporządzoną zgodnie z obowiązującymi zasadami rachunkowości.
- Komisja ustaliła na podstawie zeznań Zbigniewa P., że kontrakty surowcowe na terenie byłego ZSRR od samego początku nosiły w sobie znamiona wysokiego stopnia ryzyka, a na podstawie zeznań Jerzego N., że zarząd Spółki już w drugiej połowie 1996 r. wiedział o problemach, które mogą wpłynąć na częściową nieściągalność należności z tytułu realizacji tych kontraktów. Rezerwy związane z tymi kontraktami utworzył "U." częściowo w grudniu 1997 r., a następnie w maju i czerwcu 1998 r. Zdaniem Komisji, skutki finansowe związane z utworzeniem rezerw, w wysokości powodującej powstanie znacznej straty netto /rezerwy na dzień 30 czerwca 1998 r. opiewały na 31 mln zł/, nie pozwalały na potraktowanie kontraktów i strat w kategoriach mało znaczących wydarzeń. Emitent powinien zatem przekazać raport bieżący w momencie, gdy powziął wiadomość o trudnościach związanych z realizacją kontraktów, na podstawie art. 81 ust. 1 pkt 2 ustawy, a także informować o zaistniałych trudnościach w raportach okresowych na podstawie art. 81 ust. 1 pkt 3 ustawy. Komisja podkreśliła, że informacje na ten temat powinny zawierać raporty miesięczne już od maja 1997 r., gdyż par. 18 ust. 3 i par. 19 ust. 1 i 3 wchodzącego wówczas w życie zarządzenia wymagały między innymi, aby w raportach miesięcznych i kwartalnych zamieszczać opis czynników i zdarzeń mających znaczący wpływ na osiągnięty zysk lub poniesione straty.
Komisja ustaliła w oparciu o zeznania głównego księgowego Lucyny C., że straty Spółki związane z kontraktami surowcowymi mogą sięgnąć 5-6 mln USD, ale Spółka liczy jeszcze na odzyskanie tych pieniędzy /zeznanie w dniu 21 września 1998 r./. Komisja podkreśliła, że obowiązek informacyjny w tym zakresie powstał już w momencie wystąpienia zdarzenia, świadczącego o wysokim prawdopodobieństwie nastąpienia strat, a nie w momencie powstania straty /art. 7 ust. 1 pkt 5 i art. 37 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości - Dz.U. nr 121 poz. 591 ze zm. w związku z par. 18 ust. 3 i par. 19 ust. 1 i 3 zarządzenia/. Zauważyła także, że w raporcie z dnia 7 października 1997 r. poinformowano o uczestnictwie "U." w targach w I., ale pominięto informację o problemach ze ściąganiem należności.
- Spółka "U." poniosła straty na kontraktach zbożowych, z jednej strony na skutek dużego importu zboża, a z drugiej w wyniku domniemanego zagarnięcia przez nieuczciwych kontrahentów zboża o wysokiej jakości, zakupionego przez "U." i zamiany tego zboża na inne, o znacznie niższej jakości. W grudniu 1997 i pod koniec czerwca 1998 r. "U. utworzył rezerwy na przewidywane straty w łącznej wysokości 11-12 mln zł.
Zdaniem Komisji, opartym na zeznaniach Lucyny C., trudności związane z kontraktami zbożowymi były znane Spółce w drugiej połowie 1997 r. Sprawa kontraktów zbożowych była zresztą już wcześniej, a mianowicie dnia 17 stycznia 1997 r., przedmiotem posiedzenia zarządu.
Komisja uznała, że problemy związane z kontraktami zbożowymi, Spółka powinna wskazać już w raporcie rocznym za 1996 r., gdyż w dniu 17 stycznia 1997 r. raport nie był jeszcze podpisany. Powinność taką Komisja wyprowadziła z art. 54 ust. 1 ustawy o rachunkowości oraz z par. 21 ust. 1 pkt 3 w związku z par. 1 pkt 4 obowiązującego wówczas zarządzenia z dnia 16 czerwca 1994 r. w sprawie rodzaju, formy i terminów przekazywania informacji bieżących i okresowych przez emitentów papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu /M.P. nr 36 poz. 313 i nr 64 poz. 576; zarządzenie to będzie dalej określane jako "zarządzenie z 1994 r."/.
Komisja stwierdziła, że już wówczas należało utworzyć rezerwy, a ich nieutworzenie wpłynęło na zawyżenie wyniku finansowego za 1996 r. Skoro więc wynik finansowy, wykazany w raporcie rocznym za 1996 r., nie spełniał wymogów rzetelności, "U." - według Komisji - nie wypełnił ciążącego na nim obowiązku informacyjnego. Zdaniem Komisji, w ciągu 24 godzin od momentu, gdy jednostka organizacyjna "U." przekazała zarządowi informację o zagrożeniach związanych z realizacją kontraktów zbożowych, Spółka powinna przekazać raport bieżący. Ponadto problemy kontraktów zbożowych powinny znaleźć się w informacji dodatkowej do raportów okresowych, na podstawie par. 20 ust. 1 i par. 21 ust. 1 pkt 3 zarządzenia z 1994 r.
- Spółka "U." poniosła straty w związku z nabyciem akcji w spółce "A." S.A. w kwocie około 12 mln zł.
Rezerwy związane z przewidywanymi stratami zostały utworzone pod koniec maja 1998 r.
Zdaniem Komisji, utworzenie odpisów aktualizacyjnych z tytułu utraty wartości akcji w "A." powinno nastąpić wcześniej. Już w raporcie skonsolidowanym za 1996 r., jako zdarzenie po dniu bilansowym, nie uwzględnione w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym, znalazła się informacja, iż biegły rewident stwierdził zagrożenie kontynuacji działania Spółki "A.".
Następnie w lutym 1998 r. "A." zatrzymała produkcję, gdyż nie była w stanie finansować zaopatrzenia materiałowego.
Komisja stwierdziła, że nie tworząc odpisów aktualizacyjnych, "U." zniekształcił wynik finansowy wykazany w raporcie rocznym za 1997 r. Tym samym wynik finansowy wykazany w raporcie rocznym za 1997 r. został przedstawiony nierzetelnie, co oznacza nienależyte wykonanie obowiązku informacyjnego w tym zakresie.
Ponadto Komisja zauważyła, że Spółka nie poinformowała o istotnych zdarzeniach biegłego rewidenta, który badał sprawozdanie finansowe za 1997 r. W skonsolidowanym raporcie za rok 1997 nie został odzwierciedlony fakt zaprzestania produkcji przez spółkę "A." co powinno nastąpić w informacji dodatkowej, w punkcie opisującym zdarzenia, które miały miejsce po dacie bilansu. Nie przedstawiono również na ten temat raportu bieżącego.
Ponadto "U." naruszył par. 2 pkt 1 zarządzenia z 1994 r., nie informując o fakcie nabycia 34 procent akcji "A." W raporcie bieżącym z dnia 12 marca 1996 r. znalazła się jedynie informacja o przeznaczeniu środków z emisji bonów dłużnych na "wykupienie, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, 34 procent kapitału akcyjnego w spółce "A."".
- Komisja ustaliła, że dnia 17 grudnia 1997 r. "U." zawarł z brytyjską firmą developerską W. Ltd umowę sprzedaży posiadanych przez "U." S.A. 49 procent udziałów w spółce S. Sp. z o.o., za równowartość wyrażoną w złotych kwoty 25 mln USD.
Zawarcie tej umowy było kontynuacją poszukiwania przez "U." S.A inwestora strategicznego do realizacji inwestycji na obiekcie przy ul. G. w W. Tydzień przed podpisaniem umowy "U." S.A. podwyższył kapitał zakładowy spółki S. sp. z o.o. z kwoty 4.000 zł do 72.432.700 zł, poprzez utworzenie nowych udziałów i pokrycie ich gotówką i wkładem niepieniężnym w postaci prawa do wieczystego użytkowania 1/3 nieruchomości na jednej z działek przy ul. G. oraz własności budynków znajdujących się na tej działce.
Transakcja sprzedaży udziałów w S. Sp. z o.o. spółce W. Ltd została uwzględniona w sprawozdaniu finansowym spółki "U." S.A. za 1997 rok. Dzięki wykazanemu w raporcie finansowym za 1997 rok zyskowi ze sprzedaży udziałów w spółce S. Sp. z o.o., "U." S.A., mimo ponoszonych w 1997 roku strat, pokazał zapowiadany w prognozach dodatni wynik, w wysokości 18 mln złotych. "U." S.A. przeznaczył zysk wypracowany w 1997 roku na kapitał zapasowy, a kapitał zapasowy na zasilenie w 1998 roku środków obrotowych.
Dnia 2 lipca 1998 roku "U." S.A. poinformował, że mimo podpisania wspomnianej umowy, objęcie udziałów w S. Sp. z o.o. nie nastąpiło, z uwagi na wątpliwości natury formalnoprawnej partnera, m.in. związane ze statusem podmiotu zagranicznego. Strony odstąpiły od umowy za obopólną zgodą, natomiast księgowe odwrócenie transakcji obniżyło wynik finansowy "U." S.A. o kwotę około 79 mln złotych. Efektem tego była strata netto "U." S.A. w wysokości 61,3 mln zł, poniesiona przez spółkę w lipcu 1998 roku. Zostało ustalone również, że umowa była wiążąca dla stron i jej rozwiązanie mogło nastąpić tylko za porozumieniem stron.
W dniu 2 lipca 1998 roku "U." SA. poinformował, że spółka podpisała z Bankiem "P." S.A. umowę przeniesienia prawa użytkowania wieczystego i własności budynków przy ul. G., wraz z opcją odkupu. Podobną umowę zawarła z Bankiem spółka S. Sp. z o.o. Umowy te zostały zawarte w celu uregulowania zobowiązań "U." S.A. wobec Banku P. Zgodnie z wyjaśnieniami złożonymi w ramach przesłuchań członków Zarządu "U." S.A. Dariusza P. oraz Lucyny C. umowa zawarta z W. Ltd miała charakter ostateczny i wykonanie jej zabezpieczone było zastawem na udziałach w S. Sp. z o.o. Bezpośrednim powodem odstąpienia od umowy była zmiana zamiarów W. co do objęcia udziałów w S. Sp. z o.o. na rzecz kupna całej nieruchomości przy ul. G. Tuż po odstąpieniu od umowy, w lipcu 1998 roku, "U." S.A. oraz W. Ltd. podpisały list intencyjny na sprzedaż wspomnianej nieruchomości. Komisja Papierów Wartościowych i Giełd stwierdziła, iż "U." S.A. nie przekazał do publicznej wiadomości tych informacji w formie raportu bieżącego, a co za tym idzie nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 81 ust. 1 pkt 2 ustawy.
Kwestie dotyczące umowy powinny też - zdaniem Komisji - zostać ujawnione w informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego za 1997 r., na podstawie par. 22 ust. 1 pkt 2 zarządzenia.
W końcowej części decyzji Komisja stwierdziła, że rozmiar i zakres naruszeń prawa przez Spółkę jest dla rynku papierów wartościowych szczególnie groźny. Jedną z konsekwencji działania Spółki był spadek ceny akcji o 77,14 procent w okresie od 29 grudnia 1995 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. /z 7,00 zł do 1,60 zł/. Komisja w dotychczasowej praktyce rynku kapitałowego nie spotkała się z taką liczbą i wagą naruszeń prawa, co uzasadniało - jej zdaniem - orzeczenie najwyższej kary.
Spółka "U.", kwestionując ustalenia Komisji, zwróciła się do niej na podstawie art. 127 par. 3 Kpa o ponowne rozpoznanie sprawy. W obszernym, zawierającym 31 stron, wniosku zarzuciła naruszenie art. 7-8, art. 10, art. 77, art. 79-81 Kpa oraz art. 81 ust. 1 pkt 2 i 3 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi.
Po rozpoznaniu wspomnianego wniosku i uzupełnieniu postępowania dowodowego, Komisja Papierów Wartościowych i Giełd, decyzją z dnia 30 kwietnia 1999 r., utrzymała w mocy swoją decyzję z dnia 8 stycznia 1999 r. Komisja podtrzymała swoje stanowisko w odniesieniu do naruszenia obowiązku informacyjnego przez "U." co do umowy kredytowej z Bankiem K. i co do ustanowienia zastawu akcji "P." /punkty I i II/.
Jeśli chodzi o pozostałe cztery zagadnienia, to wymagają one odrębnego omówienia.
Ad. III. Po zapoznaniu się z nowymi dowodami Komisja wyraziła pogląd, że obowiązek przekazania informacji w formie raportów bieżących i okresowych - na temat trudności z odzyskaniem środków zainwestowanych we wschodnie kontrakty surowcowe powstał w II połowie 1997 r. Chodziło o moment, gdy po dokonaniu cesji przez spółkę T. "U." podjął działania "(...) w kierunku kontynuowania zawartych kontraktów (...)" w tym w celu odzyskania tzw. wielkości zagrożonych.
Komisja zarzuciła nadto, że:
a/ raporty miesięczne za grudzień 1997 r. oraz za maj 1998 r. nie wyszczególniły powodów tworzenia rezerw, b/ raport za maj 1998 r. nie wskazał wielkości rezerw na części należności, z tytułu wspólnego przedsięwzięcia w zakresie metali kolorowych, c/ raport za czerwiec 1998 r. nie podał wysokości udziału rezerw, dotyczących metali kolorowych, w ogólnej wartości rezerw.
Komisja podkreśliła, że zagrożenia wynikające z kontraktów surowcowych były wydarzeniami znaczącymi, a o wielkości zagrożeń świadczą zeznania Lucyny C. na temat podjęcia działań zmierzających do zminimalizowania ewentualnych strat.
Ad. IV. Komisja stwierdziła, że w ciągu 24 godzin od posiedzenia Zarządu, które odbyło się dnia 17 stycznia 1997 r., Spółka powinna w trybie art. 81 ust. 1 pkt 2 ustawy poinformować w raporcie bieżącym o zagrożeniu wynikającym z obniżenia cen zbóż. Wiadomość ta powinna znaleźć się również w ramach informacji dodatkowej do raportu rocznego za 1997 r.
Treść decyzji oznacza, że Komisja wycofała się z zarzutu, iż wynik finansowy, wykazany w raporcie za 1996 r. nie spełnił wymogów rzetelności. Komisja nie wspomniała także o konieczności utworzenia rezerwy. Dodała jednak, że dobra jakość zboża nie była okolicznością, która mogłaby wpłynąć na ocenę zagadnień, wynikających ze spadku cen zbóż.
Ad. V. Komisja podtrzymała dotychczasowe stanowisko i wyjaśniła, że:
a/ informacja o zamiarze przeznaczenia środków z emisji bonów dłużnych na zakup akcji nie wyczerpuje obowiązku przekazania raportu bieżącego o nabyciu tych akcji;
b/ obowiązek poinformowania o fakcie wstrzymania produkcji w spółce "A." istniał niezależnie od tego, z czyjej inicjatywy produkcja została wstrzymana.
Ad. VI. Komisja przytoczyła ustęp 1 pkt 5 załącznika nr 7 do ustawy o rachunkowości na poparcie tezy, że okoliczności umowy z firmą W. powinny zostać zamieszczone w informacji dodatkowej do rocznego sprawozdania finansowego. Komisja podkreśliła, że w informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego za 1997 r. nie wspomniano, iż z kwoty 25 mln USD "U." otrzymał jedynie niewielką zaliczkę, ani że pozostałe należności miały być realizowane ratami. Nie określono też harmonogramu płatności poszczególnych rat. Komisja zarzuciła także, iż "U." nie przekazał żadnego raportu, informującego o niewpłacaniu rat przez kontrahenta.
Jeśli chodzi o przyczyny rozwiązania umowy, to - zdaniem Komisji - raport z dnia 2 lipca 1998 r., mówiący o nieobjęciu udziałów S. Sp. z o.o., zawierał enigmatyczne i ubogie wyjaśnienie. Stwierdzał mianowicie, że przyczyną odstąpienia od umowy były "wątpliwości natury formalnoprawnej partnera związane m.in. ze statusem podmiotu zagranicznego".
Komisja stwierdziła, że w efekcie zaistniałych zdarzeń inwestorzy zostali zaskoczeni faktem, iż w lipcu 1998 r. wynik finansowy "U." został obniżony o 79 mln zł i zamknął się stratą w kwocie 61,3 mln zł.
Komisja podtrzymała pogląd, że informacja o podpisaniu listu intencyjnego powinna zostać przekazana do wiadomości w formie raportu bieżącego, ewentualnie z wykorzystaniem drogi określonej w art. 81 ust. 4 ustawy. Za ujawnieniem informacji przemawiał potencjalny wpływ tego zdarzenia na sytuację finansową Spółki w kontekście planowanej wielkości transakcji i sytuacji finansowej Spółki, która przeżywała ogromne trudności w regulowaniu swoich bieżących zobowiązań.
W końcowej części decyzji Komisja powtórzyła swoje dotychczasowe stanowisko na temat wagi dokonanych naruszeń. Stwierdziła, że brak reakcji Spółki wobec osób, które są odpowiedzialne za nieprzekazywanie informacji wymaganych przepisami prawa, nie daje żadnych podstaw do prognozy, że w przyszłości Spółka zagwarantuje inwestorom pełen i równy dostęp do informacji. Zdaniem Komisji, zastosowane przez nią sankcje są jedynym sposobem eliminacji zagrożenia, jakie "U." stanowi dla inwestorów.
Spółka "U." wniosła skargę na decyzję Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, zarzucając naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 Kpa, poprzez uproszczoną i niepełną ocenę materiału dowodowego, a także art. 85 w związku z art. 81 ustawy, poprzez zastosowanie wobec Spółki najsurowszej sankcji.
W szczególności skarżąca zakwestionowała ocenę Komisji, że Spółka miała obowiązek dokonania zamiany na akcje obligacji posiadanych przez P.iR. "L.". Wyraziła również pogląd, że wzajemne relacje pomiędzy nią a "P." mają wpływ na ocenę wagi naruszeń obowiązków informacyjnych i pozwalają usprawiedliwić wspomniane naruszenia w ramach prawa do obrony przed tzw. wrogim przejęciem.
Przechodząc do stwierdzonych przez Komisję przypadków naruszenia obowiązków informacyjnych, skarżąca podniosła następujące kwestie:
- W odniesieniu do umów kredytowych, zawartych z Bankiem "K.".
Spółka przyznała fakt niewykonania obowiązku informacyjnego o zawarciu umowy kredytowej na kwotę 35 mln zł w dniu 14 stycznia 1998 r. Nie zgodziła się natomiast ze stwierdzeniem, że jej intencją było zatajenie faktu zawarcia umowy. Uchybienie Spółki należy usprawiedliwić w świetle działań podjętych przez "P.".
- W odniesieniu do ustanowienia zastawu, którego przedmiotem były akcje "P.".
Zdaniem skarżącej, nie istniał obowiązek informowania o ustanowieniu zastawu, gdyż zdarzenie to nie można taktować jako "zbycie aktywów".
Ponadto informacja o zastawie nie mogła znaleźć się w raporcie rocznym za 1997 r., gdyż zastaw miał miejsce w 1998 r. Wprawdzie tzw. "informacja dodatkowa", o której mowa w art. 45 ust. 2 pkt 3 ustawy o rachunkowości, obejmuje także zdarzenia, które miały miejsce po zamknięciu bilansu, ale chodzi o zdarzenia dotyczące danego roku finansowego i mające wpływ na jego wynik.
- W odniesieniu do kontraktów surowcowych na terenie byłego ZSRR.
Skarżąca zwróciła uwagę, że Komisja nie podtrzymała zarzutu nieutworzenia rezerw w terminie. Skarżąca podniosła też, iż dopiero biegły rewident, badający sprawozdanie finansowe za 1997 r. zasygnalizował pogorszenie efektywności windykacji należności. Zdaniem skarżącej, naruszeniem prawa było postawienie jej zarzutu podawania niepełnych informacji o tworzeniu rezerw, bez wskazania, co w raportach miałoby się znaleźć.
- W odniesieniu do kontraktów zbożowych.
Skarżąca zarzuciła, że przekazana przez świadka P. w dniu 17 stycznia 1997 r. informacja o aktualnym stanie cen zbóż nie uzasadniała tworzenia rezerw, ani nie świadczyła o ryzyku poniesienia strat. Zboża były bowiem zbożami konsumpcyjnymi wysokiej jakości.
- W odniesieniu do inwestycji kapitałowej w spółce "A.".
Zdaniem skarżącej, odpisów aktualizacyjnych należy dokonywać w razie obniżenia wartości udziałów lub akcji. Tymczasem wycena bilansowa na koniec 1996 r. wykazywała tendencję odwrotną. Sytuacja pogorszyła się w 1997 r., kiedy to wycofał się współinwestor T. w "K.". Jednakże w styczniu 1997 r. "U." odkupił akcje od T. po cenie wyższej, niż nominalnej.
Skarżąca podkreśliła, że nie było podstaw do dokonywania odpisów aktualizacyjnych, ponieważ w ramach restrukturyzacji "A.", prowadzony był proces inwestycyjny, zasilano "A." środkami finansowymi i w całym 1997 r. istniały szanse na uzdrowienie sytuacji.
Jeśli chodzi o treść informacji dodatkowej do raportu rocznego za 1997 r., skarżąca powtórzyła argumentację, że informacja dodatkowa nie może zawierać zdarzeń, nie dotyczących roku finansowego i nie mających wpływu na wynik rocznego raportu.
Przechodząc do wstrzymania produkcji w "A." w lutym 1998 r. skarżąca powtórzyła tezę, że było to działanie celowe, zainicjowane przez "U.". Problemem był bowiem przerost nieefektywnego zatrudnienia, a nie przerwanie produkcji. Zaprzestanie działalności przez "A." było elementem strategii właściciela, która miała uzdrowić sytuację fabryki. Nie było to zdarzenie, z którym wiązałby się obowiązek informacyjny.
- W odniesieniu do umowy z "W.".
Skarżąca zarzuciła sprzeczność ustaleń ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Stwierdziła, że szczegóły umowy zostały ujawnione w raportach miesięcznych za listopad i grudzień 1998 r. Zdaniem skarżącej, temat ten nie został poruszony w informacji dodatkowej do rocznego sprawozdania finansowego, gdyż transakcja została zakończona w roku bilansowym i jako taka "(...) jest umieszczana już w samym sprawozdaniu finansowym (...)".
Jeśli chodzi o list intencyjny, to zachodzą "(...) poważne wątpliwości co do konieczności jego podania do publicznej wiadomości (...)". Skarżąca wyraziła pogląd, że dopiero umowa przedwstępna miałaby znaczenie dla sytuacji finansowej emitenta, gdyż dopiero z umową łączą się prawa i obowiązki.
Zdaniem skarżącej, zastosowana w stosunku do niej sankcja nie jest adekwatna do stopnia naruszenia obowiązków informacyjnych. Wbrew twierdzeniom Komisji, Spółka zareagowała na popełnione błędy odpowiednimi zmianami personalnymi. Ponadto skarżąca zarzuciła, że Komisja powołała przepisy zarządzenia Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych, które w końcu 1996 r. i na początku 1997 r. jeszcze nie obowiązywały.
W piśmie uzupełniającym z dnia 14 czerwca 1999 r. skarżąca dodała, że zarządzenie Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych z dnia 1 kwietnia 1997 r. nie jest aktem konstytucyjnym, gdyż ma formę zarządzenia, które w świetle art. 87 Konstytucji RP nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa. Mimo to, zarządzenie zawiera postanowienia nakładające obowiązek na samodzielne podmioty. Postawiony przez Komisję zarzut naruszenia przepisów niekonstytucyjnego aktu prawnego był - zdaniem skarżącej - niedopuszczalny.
Komisja Papierów Wartościowych i Giełd wniosła o oddalenie skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Powołane wyżej zarządzenie Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych z dnia 1 kwietnia 1997 r. zostało trafnie zastosowane w rozpatrywanej sprawie. Wprawdzie art. 87 ust. 1 Konstytucji RP nie wymienia zarządzeń wśród źródeł powszechnie obowiązującego prawa, ale art. 241 ust. 6 wyznaczył Radzie Ministrów dwuletni termin do zastąpienia zarządzeń rozporządzeniami. W chwili zaniechania przez "U." wykonania wynikających z zarządzenia obowiązków informacyjnych, wspomniany termin jeszcze nie upłynął. Przede wszystkim jednak Konstytucja RP nie zawierała klauzuli derogacyjnej, która wyeliminowałaby wspomniane zarządzenie spośród obowiązujących aktów prawnych.
Wbrew stanowisku strony skarżącej, zaprezentowanemu na rozprawie, nie ma znaczenia okoliczność, że w chwili orzekania zarządzenie już nie obowiązywało. Zarządzenie nałożyło określone obowiązki na skarżącą. Obowiązki te istniały w czasie obowiązywania zarządzenia i w tym właśnie czasie "U." ich nie wykonał. Ponadto zarządzenie jedynie precyzowało rodzaj, formy i terminy przekazywania informacji, o których była i jest mowa w ustawie.
Chybiony był także podniesiony na rozprawie zarzut naruszenia art. 127 par. 3 Kpa w związku z art. 136 Kpa, opierający się na twierdzeniu, że Komisja powinna uchylić własną decyzję, a dopiero później przeprowadzić postępowanie dowodowe. Art. 127 par. 3 Kpa pozwala stosować przepisy dotyczące odwołań jedynie odpowiednio.
Z kolei art. 138 Kpa nie przewiduje możliwości samego uchylenia zaskarżonej decyzji.
Uchyleniu zawsze towarzyszyć musi albo przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, albo umorzenie postępowania pierwszej instancji, albo orzeczenie co do istoty sprawy /art. 138 par. 1 pkt 2 oraz par. 2 Kpa/. Komisja Papierów Wartościowych i Giełd nie mogła przekazać sprawy sama sobie. Nie mogła też umorzyć postępowania pierwszej instancji, gdyż nie stało się ono bezprzedmiotowe. Nie mogła wreszcie uchylić decyzji i orzec co do istoty sprawy skoro przeprowadzone postępowanie dowodowe potwierdziło trafność rozstrzygnięcia, zawartego w pierwszej decyzji.
Jeśli chodzi o spór między skarżącą a Komisją, czy ta pierwsza miała obowiązek dokonania zamiany na akcje obligacji posiadanych przez P.iR. "L.", Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że temat ten wykracza poza ramy rozpatrywanej sprawy. Skoro podstawą decyzji był art. 85 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 81 ust. 1 pkt 2 i 3 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi, a zatem przepisy dotyczące wyłącznie obowiązków informacyjnych emitenta, to zaniechanie zamiany obligacji na akcje - nie wiążące się z obowiązkiem informacyjnym - nie należy do przedmiotu sprawy.
Przechodząc do sześciu obszarów tematycznych, w ramach których postawiono skarżącej zarzuty naruszenia obowiązków informacyjnych, zgodzić trzeba się z Komisją Papierów Wartościowych i Giełd, że skarżąca miała obowiązek poinformować o ustanowieniu zastosowania zabezpieczenia umów kredytowych /por. wyżej pkt II/. Paragraf 1 pkt 2 zarządzenia objął pojęciem "zbycia" nie tylko przeniesienie praw rzeczowych na rzecz osoby trzeciej, ale także ustanowienie jednego z ograniczonych praw rzeczowych, a mianowicie prawa zastawu. Ustanowienie zastawu mieści się zatem w pojęciu "zbycia aktywów" w rozumieniu par. 2 pkt 1 zarządzenia. Niezależnie od faktu, że prawodawca władny jest tworzyć dowolne definicje, odbiegające treścią od dotychczasowego znaczenia danego wyrazu, powyższa definicja jest również usprawiedliwiona teoretycznie.
Skoro bowiem na gruncie art. 140 Kc uprawnienie do rozporządzania rzeczą obejmuje zarówno wyzbycie się własności, jak i obciążenie własności rzeczy /por. Kodeks Cywilny - Komentarz, F. Błahuta i inni, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1972, tom 1, str. 365/, to Przewodniczący Komisji Papierów Wartościowych miał podstawy do objęcia w zarządzeniu pojęciem "zbycia aktywów" także ustanowienie zastawu. Bezspornym było w rozpatrywanej sprawie, że zastawione akcje stanowiły aktywa o znacznej wartości w rozumieniu par. 1 pkt 3 zarządzenia. Tak więc "U." nie informując o ustanowieniu zastawu, naruszył obowiązek informacyjny z art. 81 ust. 1 pkt 3 ustawy, w związku z par. 2 pkt 1 zarządzenia oraz w związku z art. 81 ust. 5 i art. 190 ustawy.
Wbrew twierdzeniom skarżącej spółki, raport bieżący z dnia 12 marca 1996 r. nie stanowił należytego wykonania obowiązku informacyjnego na temat nabycia 34 procent akcji spółki "A." /por. wyżej pkt V/. Informacja o przeznaczeniu określonych środków na zakup akcji nie jest jeszcze informacją, że zakup został dokonany. Trafnie zatem Komisja zakwalifikowała postępowanie "U." jako naruszenie par. 2 pkt 1 zarządzenia Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych z dnia 16 czerwca 1994 r. /pełna nazwa i miejsce publikacji wyżej w części "historycznej" uzasadnienia/. Należało jedynie powołać - obok wspomnianego przepisu wykonawczego - także art. 52 par. 2 oraz art. 52b par. 1 ustawy z dnia 22 marca 1991 r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi i funduszach powierniczych /Dz.U. 1994 nr 58 poz. 239 ze zm./. Uchybienie Komisji w tym zakresie nie miało jednak wpływu na treść decyzji, gdyż jej rozstrzygnięcie pozostawało w zgodzie z art. 52b par. 1 powołanej wyżej ustawy z 1991 r.
Zaprzestanie produkcji w spółce "A." w lutym 1998 r. powinno także znaleźć się w raporcie bieżącym. Bez względu na to, z czyjej inicjatywy i w jakim celu produkcja została wstrzymana, było to wydarzenie tak znaczące, że mogło wpłynąć na cenę lub wartość papieru wartościowego /art. 81 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r./.
Ten sam przepis uzasadniał umieszczenie w raportach bieżących szczegółów na temat realizacji umowy z firmą W. /por. wyżej pkt VI/. Temat ten powinien także znaleźć się w rocznych sprawozdaniach finansowych /par. 22 ust. 1 pkt 2 zarządzenia w związku z art. 81 ust. 1 pkt 3 i ust. 5 oraz art. 190 ustawy/.
Nie wystarczyło wspomnieć o umowie sprzedaży udziałów w spółce S. z dnia 17 grudnia 1997 r. Trafnie podkreślono w decyzji, że obowiązkiem "U." było poinformować, że zbywca otrzymał jedynie zaliczkę. Należało podać nadto harmonogram rat, a po upływie terminów ich płatności informację, że raty nie były realizowane.
Jeśli chodzi o raport z dnia 2 lipca 1998 r. to Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela pogląd Komisji, że enigmatyczne powołanie się na "wątpliwości natury formalnoprawnej partnera, związane z jego statusem podmiotu zagranicznego" nie jest wykonaniem obowiązku informacyjnego na temat przyczyn odstąpienia od umowy zbycia udziałów.
Ponieważ konsekwencją zbycia udziałów było podpisanie listu intencyjnego na temat sprzedaży nieruchomości przy ul. G., wzmianka o podpisaniu listu powinna także znaleźć się raporcie bieżącym. Zasada transparentności wymaga, aby inwestorzy mieli pełny obraz intencji i kierunków działania Spółki, której stan aktywów uległ gwałtownemu odwróceniu w lipcu 1998 r. /art. 81 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy/.
Odnosząc się do sporu między stronami na temat treści tzw. informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego /art. 45 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości - Dz.U. nr 121 poz. 591 ze zm. i ust. 1 pkt 5 załącznika nr 7 do tej ustawy/, Naczelny Sąd Administracyjny wyraża pogląd, że wydarzenia, które nastąpiły po dniu bilansowym, powinny znaleźć się w informacji dodatkowej, jeżeli wpływają na zmianę ocen, zawartych w poprzednich częściach sprawozdania. Jeżeli zatem Komisja Papierów Wartościowych i Giełd zamierza skutecznie postawić emitentowi zarzut naruszenia obowiązku informacyjnego, wynikającego z par. 22 ust. 1 pkt 2 w związku z par. 1 pkt 4 zarządzenia Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych z dnia 1 kwietnia 1997 r. w sprawie rodzaju, formy i terminów przekazywania informacji (...) /M.P. nr 21 poz. 213 ze zm./ i z tego tytułu wymierzyć mu sankcję na podstawie art. 85 ust. 1 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi, to powinna wyraźnie wskazać, które stwierdzenia sprawozdania finansowego zostały zniekształcone, w wyniku pominięcia w informacji dodatkowej zdarzeń, zaistniałych po dniu bilansowym. Takich wskazań zaskarżona decyzja nie zawiera. Powoduje to nieskuteczność zarzutów Komisji w odniesieniu do treści informacji dodatkowych.
Zgodzić trzeba się także ze stroną skarżącą, że zarzuty Komisji dotyczące informacji na temat kontraktów wschodnich i kontraktów zbożowych /por. wyżej pkt III i IV/ były mało konkretne. Nie jest konkretny np. zarzut, że w II połowie 1997 r. należało złożyć raport bieżący o trudnościach z odzyskaniem zainwestowanych środków. Biorąc pod uwagę, iż termin złożenia raportu wynosi 24 godziny /par. 24 ust. 1 zarządzenia/, niezbędne było skonkretyzowanie, którego dnia powstał obowiązek informacyjny, jakie zdarzenie świadczyło o wspomnianych trudnościach i na czym trudności te polegały. Tego rodzaju szczegółów Komisja nie podała. Podobnie Komisja nie udzieliła jednoznacznej odpowiedzi na pytanie "U.", dlaczego w styczniu 1997 r. należało informować o spadku cen zboża, skoro - zdaniem Spółki - spadek cen dotyczył zbóż niskiej jakości, a przedmiotem kontraktów skarżącej były zboża wysokiej jakości.
Nie tracąc z pola widzenia powyższych uchybień Komisji, należy z drugiej strony zauważyć, że trafne było jej stanowisko, iż raport bieżący z dnia 7 października 1997 r., informujący o targach w I., powinien zawierać także informację o kłopotach ze ściąganiem należności z tytułu tzw. wschodnich kontraktów surowcowych /pkt III/. Ponadto, wbrew twierdzeniom skargi, Komisja sprecyzowała na str. 21 zaskarżonej decyzji, czego brakowało raportom o utworzeniu rezerw z tytułu wspomnianych kontraktów w grudniu 1997 r. oraz w maju i czerwcu 1998 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że jego rola ogranicza się do zbadania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji /art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA - Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./.
Z formalnego punktu widzenia, nawet naruszenie jednego z obowiązków z art. 81 Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi umożliwia Komisji zastosowanie sankcji z art. 85 ust. 1 pkt 3 tego Prawa.
Gdy zatem weźmie się pod uwagę skonkretyzowane wyżej uchybienia obowiązków informacyjnych przez "U.", a w szczególności dotyczące:
1/ umowy kredytowej z PBK z dnia 14 stycznia 1998 r. na kwotę 35 mln zł, 2/ ustanowienia zastawu, którego przedmiotem były akcje, stanowiące 20 procent kapitału akcyjnego "P.", 3/ treści raportu na temat targów w I., 4/ treści raportów bieżących z grudnia 1997 r. oraz z maja i czerwca 1998 r. na temat utworzenia rezerw z tytułu zagrożenia wschodnich kontraktów surowcowych, 5/ faktu nabycia akcji spółki "A.", 6/ zaprzestania produkcji w spółce "A.", 7/ harmonogramu spłat firmy "W." z tytułu nabycia udziałów w spółce "S.", 8/ niepłacenia rat przez "W.", 9/ przyczyn odstąpienia od umowy z firmą "W., 10/ podpisania listu intencyjnego w sprawie sprzedaży nieruchomości przy ul. G. w W., to dochodzi się do wniosku, że istniały podstawy do zastosowania sankcji z art. 85 ust. 1 pkt 3 ustawy. Mimo zmian personalnych w firmie "U.", ocena Komisji, mającej największe doświadczenie w dziedzinie obserwacji polskiego rynku papierów wartościowych, że liczba i waga popełnionych uchybień nie miała precedensu na tym rynku, została podzielona przez Naczelny Sąd Administracyjny. Stąd też zastosowanie przez Komisję najwyższej sankcji ustawowej nie mogło zostać zakwalifikowane jako naruszenie prawa.
Z tych przyczyn skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./.