Uzasadnienie
Rejonowa Komisja Poborowa Ł.-Ś. orzeczeniem Nr 57/98 z dnia 21 kwietnia 1998 r. po rozpatrzeniu pisemnego wniosku poborowego Krzysztofa M. orzekła o skierowaniu tego poborowego do służby zastępczej. Za podstawę prawną tego rozstrzygnięcia powołano przepisy art. 38 w zw. z art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16 ze zm./. Komisja uznała, iż wniosek poborowego o służbę zastępczą winika z powodów moralnych. Poborowy nie mógł się przyzwyczaić służby wojskowej, nie znosił warunków skoszarowania oraz współżycia w gromadzie, nie akceptował wpajanych mu zasad stosowania agresji i przemocy w stosunku do osób nielegalnie przekraczających granicę. Na tym tle samowolnie opuścił koszary w (...) Oddziale Straży Granicznej w Sz., za co został skazany przez sąd, a po czterech miesiącach przedterminowo został zwolniony ze służby. Rejonowa Komisja Poborowa uznała, iż poborowy wykazuje osobowość nieprawidłową w zakresie zdolności adaptacyjnych /potwierdziło to orzeczenie Wojskowej Komisji Lekarskiej w B. z dnia 23.07.1997 r./, co ujawniło się jeszcze w okresie pobierania nauki.
Wojewódzka Komisja Poborowa w Ł. działając na podstawie art. 41 ust. 3 powyższej ustawy, orzeczeniem z dnia 18 czerwca 1998 r. zmieniła z urzędu orzeczenie Rejonowej Komisji Poborowej w ten sposób, że orzekła o nie kierowaniu poborowego Krzysztofa M. do służby zastępczej. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, iż Wojewódzka Komisja nie dała wiary temu, iż Krzysztof M. rzeczywiście wyznaje zasady, na które się powołuje, co uniemożliwia mu odbycie zasadniczej służby wojskowej. W ocenie tej Komisji poborowym kieruje niechęć do odbywania służby zasadniczej i z tego wynika jego negatywna ocena wojska w aspekcie kilkutygodniowego pobytu w jednostce straży granicznej. Zdaniem tejże Komisji negatywna ocena służby wojskowej nie może być utożsamiana zasadami moralnymi jako przesłanką do skierowania do zastępczej służby.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 28.08.1998 r. uwzględnił odwołanie poborowego i uchylił w całości orzeczenie Wojewódzkiej Komisji Poborowej w Ł. przekazując sprawę temuż organowi do ponownego rozpatrzenia. Minister uznał za bezsporne, że poborowy zarówno w swoim wniosku o skierowanie do służby zastępczej, jak i wyjaśnieniach złożonych przed Wojewódzką Komisją Poborową, silnie akcentował swoją dezaprobatę dla służby w Straży Granicznej, to jest formacji, której zadania /a więc i formy szkolenia/ są swoiste. Organ odwoławczy zauważył przy tym, iż samowolne opuszczenie koszar może świadczyć o tym, że poborowy nie jest w stanie zaakceptować służby wojskowej w tej właśnie formacji. Motyw ten jednak w świetle art. 189 cytowanej ustawy nie stanowi wystarczającej podstawy skierowania do służby zastępczej. Niemniej jednak ocena służby w tej formacji oraz twierdzenie poborowego, że starano się wpoić mu zasady dla niego "niezrozumiałe i nieetyczne", może stanowić podstawę do ponownego rozpatrzenia wniosku o skierowanie do służby zastępczej, zwłaszcza z uwagi na zarzut podniesiony w odwołaniu, iż Wojewódzka Komisja Poborowa nie zapytała poborowego o jego przekonania religijne /które zwykle leżą u podstaw nakazów moralnych i postaw życiowych człowieka/. Minister stwierdził następnie, iż rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w znacznej części, a w szczególności przeprowadzenia ze skarżącym szerszej rozmowy na temat jego zasad moralnych /z ewentualnym dopuszczeniem dowodu z opinii psychologa/.
Wojewódzka Komisja Poborowa w Ł. po ponownym rozpoznaniu orzeczenia Rejonowej Komisji Poborowej z dnia 21.04.1998 r., orzeczeniem z dnia 29.10.1998 r. zmieniła to orzeczenie, nie kierując poborowego do służby zastępczej. Zgodnie ze wskazaniami organu II instancji Komisja przeprowadziła w dniu 1.10.1998 r. rozmowy z poborowym, a następnie wydała postanowienie o skierowaniu Krzysztofa M. na badania psychologiczne w celu uzyskania opinii, czy poborowy wyznaje zasady moralne przemawiające za skierowaniem go do służby zastępczej. Do badań tych jednak nie doszło. Komisja, po wysłuchaniu dodatkowych wyjaśnień poborowego wydała powyższe orzeczenie stwierdzając, że "po ponownej analizie zgromadzonego materiału dowodowego nie znalazła podstaw do uwzględnienia wniosku poborowego, ponieważ według oceny Komisji, poborowej nie spełnia warunków do skierowania do służby zastępczej". W dalszym fragmencie uzasadnienia swej decyzji Komisja podała, iż poborowy dopiero po uznaniu go za zdolnego do służby wojskowej złożył wniosek o skierowaniu do służby zastępczej ze względu na zasady moralne, a w kwestii niestawienia się na badania psychologiczne złożył pokrętne oświadczenia, które świadczą o tym, że nie wyznaje on zasad moralnych, na które się powołuje, a jego postępowanie dalekie jest od powszechnie aprobowanych zasad moralnych.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji nie podzielił argumentów odwołania Krzysztofa M. i decyzją z dnia 22.12.1998 r. zaskarżone orzeczenie utrzymał w mocy. Organ ten stwierdził, iż poborowy w ponownym postępowaniu przed Wojewódzką Komisją Poborową nie przedstawił żadnych nowych argumentów w sprawie, a jedynie dodał, iż "jest katolikiem praktykującym, a przez zasady moralne rozumie to, jak został wychowany przez rodziców i to, co głosi kościół". Organ odwoławczy wyraził w tym względzie pogląd, że przynależność do Kościoła Katolickiego /w świetle nauki społecznej tego Kościoła/ i wychowanie w tej wierze, nie stanowi argumentu przemawiającego za skierowaniem poborowego do służby zastępczej.
Minister dodał, iż fakt nie skorzystania z możliwości rozmowy z psychologiem na temat zasad moralnych skarżącego przemawia w tym konkretnym przypadku przeciwko uwzględnieniu wniosku o skierowanie do służby zastępczej, a sam wniosek nie zawiera argumentacji charakteryzującej wyznawane przez wnioskodawcę zasady moralne.
W skardze skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Krzysztof M. postawił zarzut niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Wywodził, iż wykazane przez niego przekonanie moralne oraz fakt skazania za odmowę odbywania dalszej służby wojskowej w Straży Granicznej jednoznacznie wskazuje, że dla takich właśnie osób ustawodawca przewidział możliwość skorzystania z odbywania zastępczej służby wojskowej. Krzysztof M. postawił następnie zarzut, iż Wojewódzka Komisja Poborowa nie chciała się zagłębiać w wyznawane przez niego zasady moralne i nie zinterpretowała ich właściwie. Zwrócił przy tym uwagę, iż jego sprawę ponownie rozpatrywały te same osoby a nastawienie całej komisji było dla niego niekorzystne. Argumentował, iż odbywana przez niego służba wojskowa w Straży Granicznej uświadomiła mu, czym jest życie w wojsku, do jakich celów są wykorzystywani żołnierze i jaki typ rozkazu ich obowiązuje. Podporządkowanie i konieczność życia w dużym zbiorowisku ludzi spowodowało, iż nie był on w stanie żyć dalej w ten sposób. Skarżący zwrócił uwagę, że trwające przez długi czas starania o uregulowanie jego życia prywatnego doprowadziły do pogorszenia stanu zdrowia, a obecnie popadł on w głęboką depresję. W dalszej części skargi Krzysztof M. wywodził, że ocena wyznawanych zasad moralnych jest sprawą bardzo subiektywną. Powołał się przy tym na konstytucyjne prawo do wolności sumienia i religii wskazując przy tym, iż wolność wyznania może być ograniczona tylko w wypadkach przewidzianych w art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Na zakończenie Krzysztof M. zwrócił uwagę na fakt, iż okres odbywania służby zasadniczej jest krótszy od służby zastępczej, a więc nie można mu zarzucić, że idzie "przez życie na skróty i wybiera najprostsze rozwiązania".
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Organ w szczególności nie uznał za trafny zarzut o niezgodności decyzji z prawem przez sam fakt odmowy skierowania do służby zastępczej, albowiem rozstrzygnięcia w tego rodzaju sprawach zapadają na zasadzie uznania administracyjnego, a swobodna ocena dowodów w sprawie /motywów wniosku/ należy do prerogatyw komisji poborowej. Za nietrafny uznano zarzut dotyczący składu Wojewódzkiej Komisji Poborowej w Ł., albowiem ani przepisy Kpa, ani przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP nie przewidują zmiany organu w przypadku ponownego rozpatrywania sprawy. Zdaniem Ministra nie można także zgodzić się z twierdzeniem skargi, że odmowa służby wojskowej, w trakcie jej trwania, polegająca na bezprawnym opuszczeniu jednostki, wystarczy do spełnienia ustawowych warunków do uzyskania prawa do odbycia służby zastępczej. Przesłankami ustawowymi są bowiem wyznawane przez wnioskodawcę zasady moralne albo przekonania religijne. Wyznawane zasady moralne powinny być w tym wypadku zasadnie moralnymi bardziej rygorystycznymi /nie może to być ogół zasad uniwersalnych, powszechnie akceptowanych/. Organ nie podzielił również twierdzenia skarżącego, że odmowa skierowania do służby zastępczej ogranicza - niezgodnie z art. 53 ust. 5 Konstytucji RP - jego podmiotowe prawo do wolności sumienia i religii. Krzysztof M. wyznaje wiarę rzymskokatolicką, a żołnierze pełniący służbę wojskową mają zapewnione prawo praktyk religijnych oraz opiekę duszpasterską.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej /t.j. Dz.U. 1992 nr 4 poz. 16 ze zm./ przewiduje na szczególnych zasadach, o jakich mowa w art. 163 Kpa, możliwość zmiany decyzji organu pierwszej instancji z urzędu przez organ nadrzędny, jeżeli decyzja została wydana z naruszeniem prawa.
Art. 41 ust. 3 cytowanej ustawy stanowi, że orzeczenie rejonowej /obecnie powiatowej/ komisji poborowej może być zmieniona przez Wojewódzką Komisję poborową również z urzędu, jeżeli zostało wydane z naruszeniem przepisów prawa.
W orzecznictwie sądowym przesądzona została kwestia, iż od orzeczenia wojewódzkiej komisji poborowej zmieniającej z urzędu orzeczenie rejonowej komisji poborowej w trybie art. 41 ust. 3 cytowanej ustawy przysługuje stronie odwołanie /uchwała SN z dnia 23 listopad 1994 r. III AZP 8/94 - OSNAPU 1995 nr 7 poz. 82/ do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji /uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 23 stycznia 1996 r. III AZP 36/95 - OSNAPU 1996 nr 13 poz. 177/.
W rozpatrywanej sprawie uszło uwadze zarówno Wojewódzkiej Komisji Poborowej w Ł. jak i Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji, iż w trybie nadzwyczajnego postępowania, jakim jest tryb przewidziany w art. 41 ust. 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, można zmienić z urzędu orzeczenie rejonowej komisji poborowej jedynie wtedy, kiedy to orzeczenie zostało wydane z naruszeniem przepisów prawa; rodzaj i ranga naruszenia przepisów prawa przez rejonową komisję poborową wymaga konkretnego wykazania przez organ nadzoru w uzasadnieniu orzeczenia.
Warunek naruszenia przepisów prawa jest warunkiem ustawowym i ma znaczenie gwarancyjne w dziedzinie ochrony nabytego prawa jakim jest możliwość odbywania służby zastępczej w oparciu o ostateczną decyzję rejonowej komisji poborowej.
Należy zwrócić w tym miejscu uwagę na treść art. 190 ust. 2 ustawy, który stanowi, że do czasu podjęcia przez komisję poborową ostatecznego orzeczenia w sprawie wniosku, o którym mowa w art. 189 ust. 1, poborowy nie podlega powołaniu do służby.
Naczelny Sąd Administracyjny niejednokrotnie zwracał uwagę, iż pośród spraw rozstrzyganych w postępowaniu administracyjnym, sprawy dotyczące poboru do wojska należą do spraw o szczególnym ciężarze gatunkowym. Dotyczą one bowiem podstawowych spraw życiowych obywateli, a więc poddawania ich na określony czas szczególnemu reżimowi prawnemu, łączącemu się z przewidzianymi przez prawo rygorami ograniczającymi ich wolność osobistą, swobodę poruszenia się, zachowania zgodnego z własną wolą, a nawet wypowiedzi, a także podporządkowania się szczególnej, zaostrzonej dyscyplinie, niezbędnej dla normalnego funkcjonowania armii. Są to sprawy powszechnie znane i akceptowane, aczkolwiek prowadzące do licznych konfliktów, często nawet poważnych. (...) Równocześnie musi to powodować szczególną troskę ustawodawcy, organów administracyjnych i sądów o to, by całość postępowania w tym zakresie była opatrzona wyraźnymi i rzeczywiście funkcjonującymi gwarancjami, zmniejszającymi do minimum możliwość naruszenia praw obywatelskich w tej właśnie sferze.
Jeśli w rozpatrywanej sprawie zapadło ostateczne orzeczenie rejonowej komisji poborowej o skierowaniu poborowego Krzysztofa M. do pełnienia zastępczej służby, to możliwość weryfikacji takiego orzeczenia ze strony wojewódzkiej komisji poborowej zachodzi wówczas, gdy ostateczne orzeczenie zostało wydane z naruszeniem przepisów prawa.
Przez naruszenie przepisów prawa należy rozumieć niezastosowanie lub błędne zastosowanie norm prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania jeżeli mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy.
Orzeczenie wojewódzkiej komisji poborowej wydane w trybie art. 41 ust. 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP nie może się sprowadzać tylko do odmiennej oceny zebranego przez rejonową komisję materiału dowodowego a zwłaszcza nie może zasadzać się na kwestii wiarygodności bądź niewiarygodności wyjaśnień poborowego w konkretnych okolicznościach sprawy.
W każdym razie wojewódzka komisja poborowa dokonując z urzędu weryfikacji orzeczenia rejonowej komisji poborowej w przedmiocie skierowania poborowego do służby zastępczej jest obowiązana wykazać w uzasadnieniu swego stanowiska w jakim zakresie, z jakiego powodu orzeczenie rejonowej komisji poborowej zostało wydane z naruszeniem przepisów prawa. Badanie spełnienia tego warunku należy także do obowiązków organu odwoławczego jakim jest w rozpatrywanej sprawie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, iż powyższego wymogu nie spełniły oba organy w dotychczasowym postępowaniu administracyjnym, co upoważnia do konstatacji, iż orzeczenia obu instancji zapadły z naruszeniem przepisów prawa materialnego, a konkretnie z naruszeniem art. 41 ust. 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 oraz art. 2 pkt 1 w zw. z art. 29 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzekł jak w sentencji wyroku.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania sądowego oparto na podstawie art. 55 ust. 1 cytowanej ustawy.