Wyrok NSA w Warszawie (przed reformą) z 6 listopada 1996 r., III SA 227/96

Teza

Za dzień odprowadzenia rezerwy obowiązkowej przez bank uznać można tylko ten dzień, w którym nastąpiło faktyczne przekazanie kwot rezerwy na odpowiednie konto w Narodowym Banku Polskim.

Sentencja

1. oddala skargę.

Uzasadnienie

Pismem z dnia 20 grudnia 1995 r. Departament Rachunków Banków NBP zawiadomił Powszechny Bank Gospodarczy SA w Ł., że naliczył odsetki w wysokości 595.869,52 zł. od różnicy pomiędzy kwotą, która podlegać miała utrzymaniu przez ten Bank jako rezerwa w okresie od dnia 2 października 1995 r. do dnia 30 października 1995 r., a faktyczną kwotą rezerwy utrzymaną w tym okresie. Różnica ta wyniosła 8.218,89 zł.

Według tego pisma Bank naruszył obowiązek utrzymania rezerwy obowiązkowej w wysokości określonej w zarządzeniu Nr 9/94 Prezesa NBP z dnia 9 sierpnia 1994 r. w sprawie rezerwy obowiązkowej banków /Dz.Urz. NBP nr 16 poz. 27/.

Bank, na podstawie art. 34 ust. 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA, wezwał NBP Departament Rachunków Banków o usunięcie naruszenia prawa, a następnie wniósł do NSA skargę zarzucając aktowi Narodowego Banku Polskiego z dnia 20 grudnia 1995 r. naruszenie par. 8 ust. 1 zarządzenia Nr 9/94 Prezesa NBP z dnia 9 sierpnia 1991 r. i wnosząc o uchylenie tego aktu.

W skardze podniesiono, iż w zaskarżonym akcie NBP przyjął, że rezerwa za październik 1995 r. powinna być utrzymana w okresie 2-30 października 1995 r. Konsekwencją takiego stanowiska jest przyjęcie, że ostatnim dniem liczenia rezerwy za wrzesień jest 1 października 1995 r. Tymczasem par. 4 zarządzenia Nr 9/94 Prezesa NBP nakazując odprowadzić rezerwę ostatniego dnia miesiąca, nie przewiduje żadnych wyjątków. Przy założeniu, że ostatnim dniem liczenia rezerwy za wrzesień jest 1 października 1995 r. skarżący nie mógłby odprowadzić rezerwy za wrzesień we wrześniu, musiałby uczynić to w październiku, co byłoby niezgodnie z par. 4 zarządzenia. Skoro dniem odprowadzenia rezerwy jest ostatni dzień miesiąca, to ostatnim dniem naliczania rezerwy jest dzień przedostatni. W par. 3 ust. 3 zarządzenia przewidziano - jako jedną z podstaw naliczania rezerwy - ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc, za który odprowadza się rezerwę, a nie miesiąc, w którym odprowadza się rezerwę. W związku z tym, ostatnim dniem naliczenia rezerwy za wrzesień jest 29 dzień miesiąca, a za październik - 30 dzień.

Skarżący uważa, iż rezerwa za październik powinna być utrzymana w okresie 30 września - 30 października 1995 r., a za wrzesień w okresie 31 sierpnia - 29 września 1995 r. Według skarżącego, ostatnim dniem naliczania rezerwy za wrzesień jest 29 września, a według NBP tym dniem jest 1 października.

Rozbieżność stanowisk pomiędzy skarżącymi a NBP dotyczy zatem dat naliczania rezerwy.

W odpowiedzi na skargę Narodowy Bank Polski wniósł o jej oddalenie. Wyjaśnił, że rezerwa za okres, którego dotyczy skarga była naliczona na podstawie danych z sierpnia 1995 r., termin jej odprowadzenia określony zarządzeniem Nr 9/94 Prezesa NBP przypadał 30 września 1995 r. /tj. w dniu wolnym od pracy/, a okres utrzymywania trwał od faktycznego odprowadzenia, tj. od 2 października 1995 r. do dnia poprzedzającego dzień odprowadzenia na nowo naliczonej rezerwy za następny miesiąc, tj. 30 października 1995 r.

NBP stwierdził, że pomiędzy obliczeniem rezerwy obowiązkowej a terminem jej odprowadzenia nie ma takiego związku czasowego, na jaki wskazuje skarżący. par. 3 ust. 3 zarządzenia stanowi, że rezerwa obliczana jest na podstawie stanów z miesiąca poprzedzającego miesiąc odprowadzenia rezerwy. Występowanie dni wolnych od pracy nie ma wpływu na naliczenie wysokości rezerwy obowiązkowej podlegającej odprowadzeniu i utrzymywaniu. Inaczej kwestia ta przedstawia się w zakresie terminu odprowadzenia rezerwy obowiązkowej do NBP, którym - zgodnie z par. 4 zarządzenia jest ostatni dzień miesiąca. Wykonanie czynności odprowadzenia rezerwy polega na wpływie odpowiednich kwot na rachunek NBP, co nie może nastąpić w dniu wolnym od pracy. W tym przypadku nie mogło to mieć miejsca 30 września ani 1 października 1995 r. /sobota i niedziela/. Jeżeli dzień odprowadzenia rezerwy obowiązkowej /ostatni dzień miesiąca/ jest dniem wolnym od pracy, to wówczas termin odprowadzenia naliczonej rezerwy przypada na pierwszy dzień roboczy po tym dniu - na podstawie art. 115 Kc.

Rezultatem powszechnego uznania dodatkowych dni za dni wolne od pracy jest fakt, że NBP w wolnych dniach nie funkcjonuje /a żaden inny podmiot nie może go zastąp/, zatem kwestionowanie zastosowania art. 115 Kc do terminu wykonania obowiązku odprowadzenia rezerwy w dniu wolnym od pracy jest bezzasadne i nielogiczne. Rozwiązanie takie prowadziłoby do niemożliwości prawidłowego wykonywania przez banki ciążącego na nich obowiązku odprowadzenia rezerwy. Na etapie obliczania rezerwy obowiązkowej za sierpień 1995 r., odprowadzonej faktycznie 2 października 1995 r., skarżący spełniał obowiązki określone zarządzeniem Nr 9/94 prawidłowo. Prezentowane w skardze w wywody są sprzeczne ze złożoną deklaracją i działaniem skarżącego. Dzień odprowadzenia rezerwy obowiązkowej rozpoczyna okres, w którym bank powinien utrzymywać ją na obowiązującym poziomie z dnia poprzedzającego dzień odprowadzenia na nowo naliczonej rezerwy, który to dzień kończy okres wykonywania danej rezerwy. Liczenie faktycznej rezerwy, jako średnich stanów, musi mieć odniesienie do rzeczywistej liczby dni w danym miesiącu od dnia odprowadzenia rezerw do dnia poprzedzającego odprowadzenie rezerwy za miesiąc następny.

NBP ustalając, zgodnie z par. 8 ust. 1 zarządzenia, różnicę pomiędzy rezerwą podlegającą odprowadzeniu i utrzymywaniu a faktyczną kwotą rezerwy, od której naliczone zostały odsetki, przyjął rzeczywistą liczbę dni, w których rezerwa była utrzymywana, tj. we wrześniu 32 dni, a w październiku 29 dni /2-30 października/ i naliczając odsetki, które powinien zapłacić skarżący, postąpił zgodnie z zarządzeniem Nr 9/94 Prezesa NBP. Było to również zgodne z działaniami skarżącego, który odprowadził rezerwę 2 października 1995 r. i od tego dnia utrzymywał środki rezerwy na rachunkach NBP oraz zapas gotówki zaliczony do rezerwy.

W piśmie procesowym ustosunkowującym się do odpowiedzi na skargę skarżący podtrzymał swój pogląd.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

W sprawie niniejszej chodziło o rezerwę obowiązkową, stanowiącą średnią arytmetyczną stanu środków na koniec dekad pierwszej i drugiej oraz ostatniego dnia sierpnia 1995 r. Rezerwa ta - stosownie do par. 3 ust. 3 zarządzenia Nr 9/94 Prezesa NBP z dnia 9 sierpnia 1994 r. podlegała odprowadzeniu we wrześniu 1995 r., przy czym - zgodnie z par. 4 zarządzenia odprowadzenie rezerwy powinno nastąpić ostatniego dnia miesiąca, tj. 30 września 1995 r. Należy zgodzić się ze stanowiskiem NBP, że w świetle powołanych wyżej przepisów zarządzenia /a także par. 5-7/ fakt, iż dni 30 września i 1 października 1995 r. przypadały na dni wolne od pracy nie mógł mieć wpływu na naliczenie wysokości rezerwy podlegającej odprowadzeniu i utrzymywaniu. Z dołączonej do akt deklaracji wynika, że skarżący przedmiotową rezerwę obliczył w sposób wyżej podany. Z akt wynika również, że przedmiotowa rezerwa została faktycznie odprowadzona przez skarżącego w dniu 2 października 1995 r.

Istota sporu sprowadza się do tego, jaki należało przyjąć okres utrzymywania omawianej rezerwy w związku z tym, że dni 30 września i 1 października 1995 r. były dniami wolnymi od pracy i wobec tego faktyczne odprowadzenie rezerwy, obliczonej według danych z sierpnia, nastąpiło w dniu 2 października 1995 r. Rozważając tę kwestię należało mieć na uwadze, że zgodnie z par. 6 zarządzenia banki odprowadzają rezerwę obowiązkową na rachunki rezerw obowiązkowych prowadzone przez Departament Rachunków Banków NBP i oddziały okręgowe NBP odrębnie dla "rezerwy obowiązkowej nieoprocentowanej" i "rezerwy obowiązkowej oprocentowanej". Z przepisu tego, a także z par. 4 zarządzenia, jak również z art. 30 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o NBP /Dz.U. 1992 nr 72 poz. 360 ze zm./ wynika, że czynność odprowadzenia rezerwy polega na przekazaniu i wpływie odpowiednich kwot na rachunek NBP.

W świetle tych przepisów nie można zgodzić się z argumentacją strony skarżącej, że wywiązanie się przez bank z obowiązku odprowadzenia rezerwy może nastąpić w inny sposób niż przekazanie jej na odpowiedni rachunek w NBP, np. przez dokonanie rozliczeń na podstawie zapisu komputerowego i stanów średnich w miesiącu. Z zestawienia przepisów par. 3 ust. 3 i par. 4 zarządzenia Nr 9/94 Prezesa NBP wynika, że dzień odprowadzenia rezerwy obowiązkowej rozpoczyna okres, w którym bank obowiązany jest utrzymywać ją na odpowiednim poziomie do dnia poprzedzającego dzień odprowadzenia nowej rezerwy, w którym to dniu kończy się okres utrzymywania rezerwy dotychczasowej. Nie powinno być wątpliwości co do tego, że za dzień odprowadzenia rezerwy, może być uznany tylko dzień, w którym nastąpiło faktyczne przekazanie kwot rezerwy na odpowiednie rachunki w NBP. W sytuacji, gdy ostatni dzień miesiąca przypada na dzień wolny od pracy, w którym NBP nie pracuje, a w związku z tym nie jest możliwe dokonanie w tym dniu tej czynności i dokonywana jest ona w dniu następującym po dniu /dniach/ wolnym od pracy, to za dzień odprowadzenia rezerwy należy uznać dzień faktycznego przekazania rezerwy. W tym przypadku był to dzień 2 października 1995 r. i od tego dnia należało liczyć okres utrzymywania rezerwy w październiku 1995 r. do dnia poprzedzającego dzień przekazania następnej rezerwy, tj. do 30 października 1995 r. włącznie. Faktem jest, że odpowiedni zapis par. 4 zarządzenia normujący jednoznacznie kwestię odprowadzenia rezerw obowiązkowych w sytuacji, gdy ostatni dzień miesiąca przypada na dzień wolny od pracy, znalazł się dopiero w noweli tego zarządzenia z dnia 26 stycznia 1996 r. /Dz.Urz. NBP nr 3 poz. 6/. Nie można jednak przyjąć, że do czasu tej nowelizacji nie miała zastosowania ogólna zasada obowiązująca we wszystkich polskich procedurach, że jeżeli koniec terminu przypada na dzień ustawowo wolny od pracy, za ostatni dzień terminu uważa się najbliższy dzień roboczy /art. 115 Kc w zw. z art. 165 par. 2 Kpc, art. 57 par. 3 Kpa, art. 108 par. 3 Kpk/. Jak trafnie wskazano w odpowiedzi na skargę, orzecznictwo SN w kwestii stanowienia dodatkowych dni wolnych od pracy za dni ustawowo wolne w rozumieniu art. 115 Kc w żadnych ustawach prawnych nie było jednolite. Jednakże w orzecznictwie tym SN wskazywał - jako decydującą przesłankę oceny dodatkowych dni wolnych od pracy w świetle art. 115 Kc - powszechność obowiązywania wolnych dni w gospodarce narodowej, a także analizował faktyczną możliwość wykonywania w dniu wolnym od pracy określonych czynności procesowych. Zasadnie też stwierdził NBP, że w stanie prawnym, jaki obowiązywał w 1995 r., dodatkowym dniom wolnym od pracy nie można odmówić charakteru powszechności, a skoro w związku z tym NBP w tych dniach nie funkcjonował, to kwestionowanie zastosowania zasady wynikającej z art. 115 Kc co do terminu odprowadzenia rezerwy obowiązkowej przypadającego na dzień wolny od pracy byłoby bezzasadne i nielogiczne. Zauważyć przy tym należy, że w omawianym przypadku w grę wchodził nie tylko dzień dodatkowo wolny od pracy /30 września - sobota/, ale także następujący po nim dzień ustawowo wolny od pracy /1 września - niedziela/, w którym to bezdyskusyjnie przekazanie rezerwy było niemożliwe. Wykładnia przepisów powinna być również dokonywana zgodnie z zasadami logiki i nie może prowadzić do wniosków absurdalnych. Taka sytuacja miałaby miejsce, gdyby przyjąć stanowisko prezentowane przez stronę skarżącą. Należało bowiem, po pierwsze - uznać, że pomimo fizycznej niemożliwości odprowadzenia rezerwy w dniach 30 września i 1 października i faktycznego jej odprowadzenia w dniu 1 października, odprowadzenie nastąpiło w dniu 30 września. Po wtóre zaś, że nie była ona "utrzymywana" w dniach 30 września i 1 października, tj. w dniach, w których nie została odprowadzona. Jak trafnie wskazano w odpowiedzi na skargę, nie można "utrzymywać" czegoś na rachunku bankowym, czego na ten rachunek jeszcze nie odprowadzono. Skoro zatem zostało stwierdzone, że kwota faktycznie utrzymywanej rezerwy obowiązkowej w prawidłowo ustalonym okresie, w jakim miała być ona utrzymywana na właściwym rachunku rezerw była niższa od tej, która podlegała utrzymywaniu w tym okresie, to naliczenie odsetek znajdowało oparcie w treści par. 8 zarządzenia Nr 9/94 Prezesa NBP z dnia 9 sierpnia 1994 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd nie znalazł podstaw do uznania zaskarżonego aktu NBP za zgodny z prawem i w związku z tym - na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o NSA /Dz.U. nr 74 poz. 368/ skargę oddalił.