Uzasadnienie
Po rozpatrzeniu odwołania Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu w P., Główny Urząd Ceł decyzją z dnia 2 listopada 1984 r. nr KC III-44-547/84 utrzymał w mocy decyzję Urzędu Celnego Pocztowego w W. z dnia 28 sierpnia 1984 r. nr 44-1493/84 i nr 44-1494/84 o orzeczeniu przepadku 9 publikacji o tytułach "Puls" nr 30, "Krytyka" nr 13/14, "Zeszyty historyczne" nr 66/83 i 68/84, "Dziennik pisany nocą", "Pustynia Gobi", "Krytyka" nr 12, "Szkoła dla głupków" i "Folwark zwierzęcy". W uzasadnieniu swej decyzji Główny Urząd Ceł podał, że przywóz publikacji o treści szkodliwej dla dobra i interesów PRL jest zakazany i w razie stwierdzenia tej okoliczności urząd celny ma obowiązek wydać decyzję o ich przepadku na mocy art. 13 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 26 marca 1975 r. - Prawo celne /Dz.U. nr 10 poz. 56 ze zm./.
Biblioteka Instytutu Filologii Polskiej jest biblioteką naukową i ma do niej zastosowanie przepis szczególny, a mianowicie art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. o kontroli publikacji i widowisk /Dz.U. nr 20 poz. 99 ze zm./. Przepis ten uprawnia biblioteki naukowe do sprowadzania i gromadzenia w celach uzasadnionych ich statutową działalnością publikacji zagranicznych, których rozpowszechnianie jest zakazane. Dotyczy to jednak tylko tych publikacji, które na mocy zarządzenia Prezesa Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk zostały pozbawione debitu komunikacyjnego lub na mocy decyzji Okręgowego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk zostały zakazane do rozpowszechniania /art. 16 ust. 1, 2 i 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk/. Publikacje będące przedmiotem postępowania nie zostały pozbawione debitu komunikacyjnego ani nie orzeczono zakazu ich rozpowszechniania, toteż nie ma do nich zastosowania wyjątek, o którym mowa w art. 13 ust. 1 prawa celnego. Z tego względu Główny Urząd Ceł uznał, że decyzje Urzędu Celnego Pocztowego są zgodne z prawem i nie znalazł podstaw do ich uchylenia lub zmiany.
Na decyzję tę wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego Rektor Uniwersytetu w P. z wnioskiem o jej uchylenie i przekazanie sprawy Głównemu Urzędowi Ceł do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi Rektor podał, że biblioteki naukowe i biblioteki stowarzyszeń twórczych i towarzystw naukowych, na mocy art. 16 ust. 3 ustawy o kontroli publikacji i widowisk, mogą sprowadzać i gromadzić w celach uzasadnionych ich statutową działalnością publikacje zagraniczne, których rozpowszechnianie jest zakazane. Gdyby Instytutowi nie było wolno sprowadzać i gromadzić publikacji zagranicznych, zadania nałożone na instytut byłyby zawężone do publikacji krajowych, a to wyeliminowałoby polskie instytuty ze światowej nauki. Orzeczenie o przepadku książek spowoduje, że zagraniczny nadawca przesyłek zaprzestanie nadsyłania Uniwersytetowi dalszych publikacji. Nadto w skardze podniesiono, że organy administracji celnej nie uzasadniły należycie swej decyzji, stwierdzając jedynie lakonicznie, że nadesłane publikacje zawierają treści szkodliwe dla dobra i interesów PRL. Tak lakoniczne uzasadnienie decyzji pozbawia stronę możliwości obrony interesów, gdyż nie jest jej znana treść publikacji.
Główny Urząd Ceł wniósł o oddalenie skargi, podając argumenty, jak w uzasadnieniu decyzji. W odniesieniu do zarzutu braku dokładnej oceny publikacji stwierdzono, że zarzut ten nie został podniesiony w odwołaniu, lecz dopiero w uzasadnieniu decyzji.
Na wezwanie Naczelnego Sądu Administracyjnego Rektor Uniwersytetu nadesłał dodatkowe pismo procesowe z dnia 8 lipca 1985 r. nr RN 530/85, w którym stwierdził między innymi, że z zarządzenia nr 1 Ministrów: Kultury i Sztuki, Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki oraz Sekretarza Naukowego PAN i Prezesa Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk z dnia 30 kwietnia 1984 r. "wcale nie wynika, że biblioteka Instytutu Filologii Polskiej nie może sprowadzać i gromadzić publikacji objętych zakazem rozpowszechniania". Zdaniem skarżącego, Uniwersytet ma jednolity system biblioteczno-informacyjny, który tworzą Biblioteka Uniwersytetu oraz biblioteki zakładowe. Biblioteki zakładowe są częścią składową Biblioteki, dlatego też mają te same uprawnienia co Biblioteka, toteż - zdaniem skarżącego - odmówienie bibliotece Instytutu Filologii Polskiej w P. prawa do sprawdzania i gromadzenia publikacji objętych zakazem rozpowszechniania, jest nieuzasadnione. Skarżący zgłosił nadto wniosek ewentualny o przekazanie zakwestionowanych książek do Biblioteki Uniwersytetu, która jest uprawniona do sprowadzania i gromadzenia publikacji objętych zakazem rozpowszechniania.
Pełnomocnik Głównego Urzędu Ceł, ustosunkowując się do argumentów zawartych w tym piśmie procesowym, stwierdził, że zarządzenie nr 1 zostało wydane między innymi przez Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, który zna strukturę systemów bibliotecznych szkół wyższych. Ograniczenie prawa sprowadzania i gromadzenia publikacji objętych zakazem rozpowszechniania tylko do bibliotek wymienionych w załączniku do zarządzenia nie może być więc uznane za wynik niedopatrzenia. Generalnie wyrażona zgoda na sprowadzenie i gromadzenie takich publikacji przez biblioteki wymienione w załączniku do zarządzenia stanowi wyjątek od ustawowego zakazu, a zatem przepisy ustalające wyjątek nie mogą być wykładane rozszerzająco, przez przyjęcie, że obejmują one również biblioteki jednostek organizacyjnych szkół wyższych. Z tych względów pełnomocnik Głównego Urzędu Ceł wniósł o oddalenie skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Z par. 9 pkt 1 statutu Uniwersytetu w P., obowiązującego od dnia 1 stycznia 1984 r., wynika, że biblioteka Uniwersytecka" jest wyodrębnioną organizacyjnie pozawydziałową jednostką organizacyjną Uniwersytetu. W par. 29 ust. 4 statutu przewidziano możliwość tworzenia także bibliotek wydziałowych, instytutowych, katedralnych oraz bibliotek pozawydziałowych jednostek organizacyjnych. Skoro więc w pkt 19 załącznika nr 1 do zarządzenia nr 1 Minister Kultury i Sztuki, Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki oraz Sekretarza Naukowego PAN i Prezesa Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk z dnia 30 kwietnia 1984 r. umieszczona została jedynie "Biblioteka Główna Uniwersytetu", jako uprawniona do sprowadzania i gromadzenia publikacji objętych zakazem rozpowszechniania, to należy przyjąć, że uprawnienie to dotyczy tylko tej wyodrębnionej, pozawydziałowej jednostki organizacyjnej Uniwersytetu. Z uprawnieniem do sprowadzania i gromadzenia publikacji zagranicznych objętych zakazem rozpowszechniania związane są obowiązki uregulowane w zarządzeniu nr 2 Ministrów Kultury i Sztuki, Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki oraz Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk w sprawie przechowywania i udostępniania publikacji zagranicznych objętych zakazem rozpowszechniania, w szczególności zapewnienia kontrolowanego ich udostępniania.
Za trafny należy uznać pogląd Głównego Urzędu Ceł, że przepis ustanawiający wyjątek od ogólnej zasady nie może być interpretowany rozszerzająco. Tak więc decyzja orzekająca przepadek przesyłki skierowanej do Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu w P. z przyczyn określonych w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 26 marca 1975 r. - Prawo celne /Dz.U. nr 10 poz. 56 ze zm./ nie narusza prawa i skarga na tę decyzję podlega oddaleniu stosownie do art. 207 par. 5 Kpa.
Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do uwzględnienia zgłoszonego w piśmie procesowym z dnia 8 lipca 1985 r. "wniosku ewentualnego" o przekazanie zarekwirowanych książek do Biblioteki Uniwersytetu, jako uprawnionej do gromadzenia publikacji objętych zakazem rozpowszechniania. Wniosek taki mógł być złożony przez uprawnione organy Uniwersytetu organom administracji celnej, orzekającym w sprawie przepadku. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z przysługującym mu zakresem kompetencji, kontroluje zgodność wydanych decyzji z prawem i - stosownie do wyników kontroli - albo uchyla bądź stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji, albo oddala skargę, gdy zarzut naruszenia prawa nie zostanie potwierdzony w postępowaniu przed sądem.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalający skargę oznacza jedynie, że w ocenie Sądu zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu zobowiązującym sąd do jej uchylenia bądź stwierdzenia jej nieważności. Wyrok taki natomiast nie wyłącza możliwości skorzystania przez organ, który wydał decyzje /bądź organ wyższego stopnia/, ze zmiany tej decyzji w trybie art. 154 bądź art. 155 Kpa, jeżeli wystąpią przesłanki przewidziane w tych przepisach. Tak więc o rozstrzygnięcie sprawy, którą w piśmie procesowym określono jako "wniosek ewentualny", skarżący może zwrócić się do Głównego Urzędu Ceł.