Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 13 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 110/21

Uzasadnienie

E. P. (zwana dalej także jako: "wnioskodawczyni", "strona", "skarżąca") złożyła w dniu 24 lipca 2020 r. w Ośrodku Pomocy Społecznej w Ł. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - bratem Z. D. (ur. [...] 1955 r.).

Wójt Gminy Ł. decyzją z dnia 24 sierpnia 2020 r. (nr [...]) odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia, powołując w podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia m.in. art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111; zwanej dalej w skrócie jako: "u.ś.r." lub "ustawa").

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w rozpatrywanej sprawie, w jego ocenie, wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaniem stałej, osobistej opieki nad bratem - Z. D. Z przedstawionych dokumentów wynika, że ostatnie zatrudnienie E. P. ustało z dniem 30 września 2013 r. i od tej daty nie podejmuje ona żadnego zatrudnienia. Natomiast opieka (według oświadczenia strony) sprawowana jest od maja 2020 r.

Organ pierwszej instancji uznał ponadto, że w przypadku wnioskodawczyni występuje negatywna przesłanka przyznania wnioskowanego świadczenia wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., ponieważ ma ona ustalone prawo do emerytury.

Dodatkowo organ wskazał, że Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności ustalił, że znaczny stopień niepełnosprawności Z. D. datuje się od 12 maja 2020 r., a niepełnosprawność istnieje od 12 stycznia 2020 r., tj. po ukończeniu przez niego 18 lub 25 roku życia. Zatem w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ pierwszej instancji podniósł przy tym, że Trybunał Konstytucyjny orzekając w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie uchylił go.

Trybunał orzekł o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Natomiast organ administracji zobligowany jest stosować przepisy prawa w brzmieniu aktualnie obowiązującym.

Niezależnie od powyższego, organ pierwszej instancji wskazał, że warunkiem do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z okoliczności rozpatrywanej sprawy wynika natomiast, co organ ustalił w toku postępowania, że osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego Z. D. jest jego dorosły syn - D. D. Wnioskodawczyni jako siostra osoby wymagającej opieki jest zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. W tym zakresie organ wyjaśnił, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu powstanie w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest gdy takiej osoby nie będzie, albo gdy taka osoba nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Natomiast organ posiada informacje, że syn Z. D. - D. D. jest zatrudniony poza granicami kraju i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także jako: "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez E. P., decyzją z dnia 11 grudnia 2020 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 256) w związku z art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

SKO w pierwszej kolejności wskazało, że rozpoznając odwołanie od decyzji Wójta Gminy Ł., działając na podstawie art. 136 k.p.a., zleciło organowi pierwszej instancji przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego poprzez: ustalenie przebiegu aktywności zawodowej, a także wykształcenia i kwalifikacji zawodowych wnioskodawczyni, oraz tego czy po uzyskaniu prawa do emerytury, które miało miejsce w kwietniu 2013 r., podejmowała ona zatrudnienie i jakie były ewentualnie przyczyny ustania zatrudnienia; wyjaśnienie, skąd organ powziął wiedzę o synu Z. D. oraz ustalenie gdzie ten syn przebywa i czy istnieją obiektywne przeszkody, dla których nie jest możliwe sprawowanie przez niego opieki nad ojcem.

W wykonaniu przedmiotowego wezwania Ośrodek Pomocy Społecznej w Ł. przekazał organowi odwoławczemu: oświadczenie E. P. z dnia 24 listopada 2020 r., w którym podała, że po uzyskaniu emerytury pracowała dorywczo, od maja 2020 r. sprawuje opiekę nad Z. D., opieka ta jest całodobowa i uniemożliwia podjęcie pracy nawet w najmniejszym wymiarze czasu pracy i wyjaśniła, iż Z. D. nie utrzymuje żadnych kontaktów z synem; skrócony odpis aktu małżeństwa Z. D. i I. S.; skrócony odpis aktu urodzenia D. D. (ur. [...] 1985 r.) - syna Z. D. i I. S.; zaświadczenie Wójta Gminy Ł., z którego wynika, że D. D. jest zameldowany na pobyt stały od dnia 14 października 2002 r. w Ś. (gmina Ł.); notatkę służbową sporządzoną w dniu 25 listopada 2020 r. przez pracownika socjalnego, z której wynika, że D. D. ma żonę i dziecko (lat 9), pracuje w B., jest jedynym żywicielem rodziny i nie ma możliwości sprawowania opieki nad ojcem.

Organ odwoławczy dodał, że w aktach sprawy znajduje się wydruk z Elektronicznego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 24 sierpnia 2020 r., z którego wynika, że w systemie tym nie ma zarejestrowanego orzeczenia o niepełnosprawności D. D. Następnie SKO wskazało, że z przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponadto prawo to przysługuje tylko osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Stosownie do treści art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej w skrócie - "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a także w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Jak wynika z art. 129 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Tym samym, przepisy te w konfrontacji z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania.

W judykaturze nie budzi wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r. wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ odwoławczy zaznaczył, że w rozpoznawanej sprawie, bezspornym jest fakt, że syn Z. D. (osoby wymagającej opieki) - D. D. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta uzasadnia odmowne załatwienie wniosku E. P., zgodnie z literalnym brzmieniem part. 17 ust. 1a u.ś.r. Wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i pkt 3 u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Niezależnie od powyższego, SKO wskazało, że w rozpatrywanej sprawie nie można uznać, aby na przeszkodzie sprawowania przez syna D. D. opieki nad ojcem Z. D. stały przyczyny obiektywne. Fakt posiadania własnej rodziny, oddzielnego zamieszkiwania, brak utrzymywania stosownych relacji, czy wykonywania pracy zawodowej (nawet poza granicami kraju) nie zwalniają syna z obowiązku alimentacyjnego względem osoby uprawnionej, tj. ojca. SKO podkreśliło przy tym, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki, ale też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce syna (w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym ojcem.

Konkludując, SKO uznało, że okoliczność zaistnienia rzeczywistej, stale sprawowanej przez siostrę E. P. opieki nad niepełnosprawnym bratem Z. D., nie znosi obowiązku alimentacyjnego określonego w art. 129 k.r.o. ciążącego w pierwszej kolejności na synu D. D. Organ odwoławczy zauważył ponadto, że E. P. od dnia 28 kwietnia 2013 r. posiada prawo do emerytury, która pobiera cały czas. Nie udokumentowała także, aby od tej daty podejmowała jakiekolwiek zatrudnienie. Nie można więc uznać, aby istniał jakikolwiek związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad bratem, którą jak sama podaje, podjęła w maju 2020 r.

Okoliczność ta, zdaniem organu odwoławczego, nie ma jednak pierwszoplanowego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem istotne znaczenie ma brak formalnego legitymowania się przez syna Z. D. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lub istnieniem jakichkolwiek obiektywnych względów by tej opieki nie mógł sprawować nas swoim niepełnosprawnym rodzicem.

E. P. zaskarżyła powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy Ł. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wniosła również o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a także rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła rażącą obrazę prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez dziecko niepełnosprawnego, które nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że w jej ocenie, wykładnia językowa art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez organ drugiej prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Tymczasem, jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Sz 80/19): W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.).

Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).

W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że rozstrzygnięcie to odpowiada prawu, a wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi skarżąca uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 grudnia 2020 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Ł. z dnia 24 sierpnia 2020 r., którą odmówiono jej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem - Z. D. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Art. 17 ust. 1a ustawy stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
2. 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury (...).

Jak wynika z akt sprawy skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem - Z. D. zam. w B. (gmina Ł.). Brat skarżącej (ur. [...] 1955 r.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 9 czerwca 2020 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. W orzeczeniu tym zaznaczono, że zostało wydane stałe, niepełnosprawność istnieje od 12 stycznia 2020 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 maja 2020 r.

Jak wskazał w uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wnioskując o przyznanie świadczenia skarżąca oświadczyła niezgodnie z prawdą, że jej brat Z. D. nie miał żony ani dzieci. Brat skarżącej jest bowiem osobą rozwiedzioną i posiada syna D. D. Natomiast pracownik socjalny w protokole wywiadu środowiskowego podniósł, że pomimo tego, iż E. P. podała we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, że jej brat nie posiada żony i dzieci, to na podstawie zebranych przez organ informacji wiadomo, że Z. D. jest ojcem D. D. zamieszkałego w Ś. [...]/[...].

Ponadto, pracownik socjalny wskazał, że Z. D. porusza się tylko w mieszkaniu za pomocą kuli (laski czteropunktowej), cierpi na różne schorzenia: udar, bezwład lewostronny (lewa ręka bezwładna, niedowład kończyny lewej dolnej), padaczkę. Wymaga całodobowej opieki. Nie jest osobą ubezwłasnowolnioną i udzielił przed notariuszem pełnomocnictwa swojej siostrzenicy w zakresie: reprezentacji przed osobami prawnymi i fizycznymi, urzędami, zarządzania kontem bankowym, reprezentowania przed lekarzem rodzinnym i innymi lekarzami, odbioru korespondencji. Siostra przeprowadziła się do mieszkania brata wraz z mężem w maju 2020 r. E. P. nie pracuje, pobiera emeryturę w wysokości 780 zł. Jej mąż nie pracuje, również pobiera emeryturę w wysokości 2.188,84 zł. Natomiast Z. D. utrzymuje się z emerytury w wysokości 2.873,61 zł. Skarżąca sprawuje opiekę nad bratem w zakresie utrzymania higieny osobistej (codzienne kąpiele, obcinanie paznokci, mycie protezy, pomoc przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych), pomaga również we wszystkich czynnościach związanych z zakupami, załatwianiem spraw urzędowych, dokonywaniem opłat.

Umawia wizyty lekarskie, wykupuje leki oraz je podaje. Sprząta, gotuje, podaje posiłki, pierze, prasuje. Opieka ta sprawowana jest należycie. Organ pierwszej instancji ustalił, że E. P. ma przyznaną emeryturę od 28 kwietnia 2013 r. na stałe. W toku postępowania odwoławczego ustalono ponadto, że syn Z. D. - D. D. ma żonę i dziecko (lat 9), nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, pracuje zarobkowo w B., jest jedynym żywicielem rodziny, zameldowany jest na pobyt stały od 14 października 2002 r. w Ś. (gmina Ł.).

Wójt Gminy Ł., mając na uwadze treść wskazanego powyżej orzeczenia o niepełnosprawności Z. D., stwierdził, że wnioskowane świadczenie nie może być przyznane, bowiem niepełnosprawność brata skarżącej nie powstała w okresach określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ pierwszej instancji stwierdził także, że zachodzi przesłanka negatywna przyznania wnioskowanego świadczenia uregulowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., ponieważ wnioskodawczyni od 2013 r. pobiera emeryturę. Organ drugiej instancji nie wypowiedział się w tym zakresie.

Zdaniem Sądu, organ pierwszej instancji błędnie zastosował przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Sąd orzekający w tym zakresie podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyrażają stanowisko o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16; wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 16 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 51/17).

Zdaniem Sądu organ pierwszej instancji dokonał również błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.

Sądowi znane są orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki: z dnia 10 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 134/18; z dnia 6 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 2950/15; z dnia 20 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 3269/15), w których opowiadano się za wykładnią przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wykluczającą zarówno możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie mającej prawo do emerytury, jak i możliwość wyboru korzystniejszego w danym momencie świadczenia. W orzeczeniach tych powoływano się na wykładnię językową przywołanego wyżej przepisu, wskazując także na odrębność systemu ubezpieczeń emerytalno-rentowych i świadczeń rodzinnych.

Jednakże wskazać należy, że w wyroku z dnia 27 maja 2020 r., w sprawie o sygn. akt I OSK 2375/19, Naczelny Sąd Administracyjny dostrzegł potrzebę uzupełnienia wyników wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wynikami wykładni celowościowej i funkcjonalnej. Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, że wprawdzie proces wykładni prawa zaczyna się zawsze od dyrektyw językowych, to nie można się jedynie do nich ograniczać. Zastosowanie bowiem dyrektyw funkcjonalnych i systemowych może prowadzić do odrzucenia rezultatów wykładni językowej. Zgodnie z wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasadą bezpośredniego stosowania jej przepisów rzeczą organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. pozwalającej na realizację zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust.

1. 1) i sprawiedliwości społecznej (art.
2. 2) obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69). Obowiązkiem sądu administracyjnego, sprawującego wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę administracji publicznej jest prokonstytucyjna interpretacja przepisów prawa.

Z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że istotną cechą osób, będących adresatami zawartej tam normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. może wskazywać na bezwzględne wyeliminowanie z kręgu osób, które spełniają powyższą przesłankę tych, którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w tym przepisie.

Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, naruszałaby jednak konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących. Odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą zawsze znajdować podstawę w odpowiednio przekonywujących argumentach. Ustawodawca jest obowiązany precyzyjnie ustalić racjonalne przesłanki, od których uzależni zróżnicowany poziom świadczenia, przyjmując za punkt wyjścia jednakowe traktowanie takich opiekunów. Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę podziela argumentację wyrażoną w tym wyroku uznając, że poglądy prawne, na których się opiera są uzasadnione.

Pomimo tego, w ocenie Sądu, decyzja organu pierwszej instancji, jak wskazywał organ odwoławczy, jest zgodna z prawem. Nie może bowiem ujść uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W powołanych na wstępie przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca zawarł ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony między innymi przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży - obowiązek alimentacyjny - względem osoby będącej pod jej opieką. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi o obowiązku alimentacyjnym, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359; zwanej dalej jako: "k.r.o.").

Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Art. 132 k.r.o. określa kolejność osób zobowiązanych. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wówczas, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; czy z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16). Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić.

Zatem przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można się ograniczać jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Niewykluczone jest również w tym zakresie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego) nie może zajmować się rodzicem (art. 132 k.r.o. w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Przyjęcie wskazanych metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności żądania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą wymagającą opieki (w realiach niniejszej sprawy nad bratem) zależy od ustalenia, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji (syn) jest zdolny do jej sprawowania np. czy jego stan zdrowia umożliwia faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem lub czy nie istnieją inne obiektywne okoliczności (względy) niezależne od niego, które taką opiekę wykluczają. Niewątpliwie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym, niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że Z. D. jest osobą niepełnosprawną, która wymaga opieki oraz to, że ma dorosłego syna - D. D. Zatem obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności jego syna, bowiem stosownie do regulacji przepisu art. 129 § 1 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny syna wyprzedza więc obowiązek alimentacyjny siostry.

W realiach niniejszej sprawy organy obu instancji prawidłowo uznały, że skarżącej jako siostrze nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej (siostry) względem brata przed obowiązkiem alimentacyjnym jego syna, który w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad swoim ojcem. Z akt sprawy nie wynikają obiektywnie uzasadnione okoliczności pozwalające przyjąć, że syn Z. D. nie może wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem ojca. Nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego zrealizowałyby się wyłącznie wtedy, gdyby syn niepełnosprawnego Z. D. nie byłyby w stanie, z przyczyn obiektywnych, zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Okoliczności takiej nie stanowią zobowiązania zawodowe czy rodzinne, w tym wykonywanie pracy w kraju lub poza jego granicami.

Wykonywanie pracy w świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych przeszkody takiej nie stanowi. Jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 lutego 2019 r. w sprawie I OSK 3804/18 - "brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny (...). Podniesione w sprawie okoliczności takie jak odległość od matki czy też wykonywanie pracy zawodowej stanowią przeszkody prawnie obojętne względem nałożonych przez ustawodawcę obowiązków w stosunku do osób najbliższych. Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki".

Ponadto, wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego w sytuacji, gdy nie jest możliwe świadczenie osobistej pomocy, jak słusznie wskazywał organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, może polegać także na zapewnieniu na swój koszt sprawowania opieki przez inną osobę.

Podsumowując, w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny skarżącej względem brata wyprzedza obowiązek alimentacyjny jego syna. To dziecko jest bowiem, zgodnie z przywołanym wyżej regulacjami k.r.o. w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicem. Skoro zatem skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojego brata, to nie mogła ona uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki.

Sąd podziela również argumentacje organów obu instancji, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Skarżąca sprawuje opiekę nad swoim bratem, jak sama deklaruje, od maja 2020 r. Natomiast ostatnie jej zatrudnienie, co wynika z akt sprawy, datuje się na rok 2013 (zob. zaświadczenie o zgłoszeniu do obowiązkowych ubezpieczeń, stan na dzień 11 sierpnia 2020 r.). Zatem skarżąca od 8 lat nie pozostawała w zatrudnieniu i nie wykazała, że miała zamiar i możliwość podejmowania takiego zatrudnienia, zwłaszcza że od 2013 r. pobiera emeryturę. Co prawda, w oświadczeniu z dnia 24 listopada 2020r. skarżąca podnosiła, że po uzyskaniu emerytury pracowała dorywczo. Jednak twierdzenia skarżącej w tym zakresie należy uznać za gołosłowne, bowiem na potwierdzenie tej okoliczności nie przedłożyła żadnych dokumentów, a treść przedłożonego w toku postępowania administracyjnego zaświadczenia z ZUS o zgłoszeniu do obowiązkowych ubezpieczeń (stan na dzień 11 sierpnia 2020 r.) tego nie potwierdza. W tej sytuacji brak jest podstaw do uznania, że zrezygnowała lub nie podejmuje ona pracy zawodowej w związku z koniecznością opieki nad bratem.

W tym stanie sprawy Sąd oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).