Uzasadnienie
Decyzją z dnia 21 grudnia 2021 r. nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy z dnia 27 lipca 2021 r. nr (...), którą organ pierwszej instancji odmówił J.S. (dalej także jako "strona" albo "skarżący") przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu żoną D.S. (ur. (...)1954 r.).
W podstawie prawnej decyzji Kolegium wskazało art. 138 § 2 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096) oraz art.17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej powoływanej w skrócie jako "u.ś.r.").
W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:
J.S. w dniu 8 lipca 2019 r. złożył w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w K. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad żoną D.S. Do wniosku dołączono m.in. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności żony wnioskodawcy z dnia 10 maja 2019 r. oraz dokumentację medyczną.
Organ pierwszej instancji, po dwukrotnym uchyleniu przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze jego decyzji, decyzją z 27 lipca 2021 r., po przeprowadzeniu w dniu 18 marca 2021 r. wywiadu środowiskowego odmówił J.S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na żonę z powodu braku spełnienia przesłanki wieku osoby wymagającej opieki, określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
W ocenie organu pierwszej instancji odnoszący się do wskazanej regulacji wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., (sygn. akt K 38/13) nie oznacza wykluczenia możliwości stosowania przesłanki wieku określonej w tym przepisie, bowiem treść tego przepisu nie została przez ustawodawcę zmieniona.
Organ wskazał, że zgodnie z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 10 maja 2019 r. ustalony stopień niepełnosprawności D.S. datuje się od 13 marca 2019 r., czyli od 65 roku życia. Stwierdzona niepełnosprawność nie powstała zatem w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W wyniku rozpoznania odwołania J.S., reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika decyzją z dnia 21 grudnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy.
W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy przytoczył przepisy prawa materialnego regulujące zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego i wskazał, że D.S. zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 10 maja 2019 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, która wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto z orzeczenia wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 marca 2019 r., to jest od daty złożenia wniosku o wydanie orzeczenia. Orzeczenie wydano na czas określony - do 30 maja 2021 r.
Kolegium wskazało, że z wywiadu środowiskowego z dnia 18 marca 2021 r. wynika, że J.S. wspólnie z żoną D.S. prowadzi gospodarstwo domowe. Żona wnioskodawcy przeszła udar, złamanie kości biodrowej, choruje na nadciśnienie tętnicze i ma zachwiania równowagi. Strona sprawuje opiekę nad żoną od siedmiu lat, którą rozpoczyna od godziny 5.00 rano. W ramach opieki pomaga żonie wstać z łóżka i prowadzi do toalety, pomaga w porannej toalecie i czynnościach higienicznych, mierzy ciśnienie, przygotowuje i podaje posiłki, ubiera żonę, masuje, podaje leki, pomaga w ćwiczeniach rehabilitacyjnych, sprząta. Ma ona problemy z poruszaniem się i nie wychodzi już na spacery. Strona czynności te wykonuje do późnych godzin wieczornych. Z oświadczenia strony wynika, że opiekę sprawuje również w nocy - głównie w drodze do toalety. Opieka jest sprawowana 24 godziny. Problemy z chodzeniem wynikają z przebytej operacji biodra (zespolenie śrubą) i z powodu odczuwanego bólu.
D.S. spożywa samodzielnie posiłki przygotowane przez męża. Nie może pozostać sama w domu z uwagi na zachwiania równowagi, jest płochliwa i depresyjna. W wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 20 stycznia 2021 r. ustalono, że D.S. pomimo poruszania się z trudnością nie korzysta z wózka inwalidzkiego. Korzysta sporadycznie z kuli. Nie jest osobą leżącą i nie korzysta z pampersów. Strona przebywa z żoną całą dobę z wyjątkiem konieczności dokonania zakupów i załatwienia pilnych spraw. Strona oświadczyła, że radzi sobie z opieką nad żoną i nie wyraziła woli korzystania z usług opiekuńczych, gdyż nie widzi takiej potrzeby. Ustalono, że strona samodzielnie sprawuje opiekę nad żoną, gdyż ich córka mieszka za granicą. Strona oświadczyła, że jest na utrzymaniu córki. Pomoc córki ogranicza się do przesyłania paczek żywnościowych. D.S. otrzymuje emeryturę w kwocie 320 zł i zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 220 zł.
Kolegium wskazało, że w uzupełniającym wywiadzie środowiskowym, przeprowadzonym w dniu 18 grudnia 2021 r. w miejscu zamieszkania strony ustalono, że strona sprawuje całodobową opiekę nad żoną włącznie ze wstawaniem w nocy do toalety. Strona pomaga żonie we wszystkich czynnościach sprawiających jej trudność. D.S. ma zaburzenia równowagi, często upada i doznaje w związku z tym urazów (złamane żebro, uraz kolana). Jest diagnozowana pod kątem zaburzeń błędnika. Strona nie pozostawia żony samej z wyjątkiem wyjazdów po zakupy - do 1 godziny. W ramach czynności opiekuńczych strona pomaga żonie się ubrać, dawkuje i podaje leki, pali w piecu (kominku), przygotowuje wszystkie posiłki, ponieważ żona często zapominała wyłączyć gaz (zdarzały się sytuacje całkowitego spalenia garnków). Z uwagi na obawę przed upadkiem D.S. korzysta z toalety w asyście męża, sama się myje ale mąż pomaga jej dojść do łazienki.
D.S. oświadczyła, że jej stan psychofizyczny jest bardzo dobry i wraz z mężem są dla siebie dużym wsparciem. Pracownik socjalny wyjaśnił, że dominującym problemem w rodzinie strony jest niski dochód i brak uprawnień do świadczeń jak i pogarszający się stan zdrowia żony. Zdaniem pracownika socjalnego strona jest dużym wsparciem dla swojej żony. Wsparcie przez inne osoby jest niemożliwe ze względu na brak bliskiej rodziny. Pracownik socjalny wskazał, że nie ma możliwości określenia czasu trwania poszczególnych czynności.
Ponadto ustalono, że strona jest prawnikiem. W latach 1975-1981 strona pełniła funkcję radcy prawnego, następnie w latach 1981- 1990 przebywała na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Od 1990 r. strona ponownie podjęła zatrudnienie i pracowała do 2005 r. Obecnie z uwagi na bardzo zły stan zdrowia żony nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Gdyby nie choroba żony strona nadal pracowałaby jako prawnik. Strona chciałaby podjąć zatrudnienie z uwagi na to, że wraz z żoną nie ma środków finansowych na zaspokojenie podstawowych potrzeb w tym na zakup leków. Z oświadczeń strony i ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że strona (rocznik 1948) nie pobiera świadczeń emerytalnych.
Kolegium analizując okoliczności przedmiotowej sprawy nie zgodziło się z organem pierwszej instancji w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kolegium przychyliło się do orzecznictwa sądów administracyjnych, które wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Kolegium utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji wskazało, że w sprawie nie została spełniona przesłanka wymagana przez przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., polegająca na zaistnieniu związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony, a sprawowaniem opieki nad żoną.
Kolegium nie zaprzeczyło, że żona strony jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, która zgodnie z orzeczeniu o niepełnosprawności wymaga w codziennym funkcjonowaniu opieki lub pomocy drugiej osoby. Kolegium podkreśliło, że nie neguje ważności orzeczenia o niepełnosprawności z powodu wydania go na czas określony (do 31 maja 2021 r.), gdyż stosownie do art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095), zachowuje ono ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Kolegium stwierdziło jednak, że wydanie orzeczenia o niepełnosprawności na czas określony świadczy o tym, że D.S. rokowała na odzyskanie sprawności. Potwierdza to również brak złożenia przez D.S. wniosku o wydanie nowego orzeczenia.
Kolegium wskazało, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata utraty uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Przy czym rozmiar opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.
W tym aspekcie Kolegium wskazało, że z akt sprawy nie wynika by strona zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na niepełnosprawność żony D.S., bowiem strona zakończyła zatrudnienie w roku 2005 (w wieku 57 lat), natomiast D.S. przeszła udar niedokrwienny w 2015 r., w 2016 r. złamała kość udową. Rezygnacja strony z zatrudnienia na dziesięć lat przed chorobą żony świadczy o braku związku między tymi wydarzeniami.
W ocenie Kolegium czynności opiekuńcze wskazane przez stronę, nie zajmują jej tyle czasu by niemożliwym było podjęcie zatrudnienia, biorąc pod uwagę wiek strony (73 lata) chociażby w formie pracy zdalnej w swoim zawodzie. Zdaniem Kolegium wskazane czynności sprawowane w ramach opieki m.in. takie jak czynności higieniczne, czynności pielęgnacyjne, ubieranie się, przygotowanie i podanie posiłku, podanie leków, masaż i czynności rehabilitacyjne nad żoną nie stanowią przeszkody do podjęcia pracy, bowiem czynności te mogą być wykonywane zarówno przed jak i po pracy.
Ponadto czynności takie jak przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, sprzątanie czy palenie w kominku wykonywane są niezależnie od tego czy w domu znajduje się osoba niepełnosprawna, bowiem są to czynności dnia codziennego, z których strona również korzysta. Organ podkreślił, że opieka sprawowana przez męża względem żony wynika z moralnego i prawnego obowiązku opiekowania się żoną i jest wspieraniem w chorobie, niezależnie od możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, czy też innego wsparcia finansowego. Wynika to bowiem z art. 23e ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
W ocenie Kolegium oświadczenie strony o tym, że nie potrzebuje korzystać z usług opiekuńczych (ewentualnie i rehabilitacji) dla żony w miejscu zamieszkania, gdyż doskonale sobie z opieką radzi oznacza, że D.S. nie ma potrzeby korzystania z rehabilitacji mimo deklarowanego złego stanu zdrowia. Nadto z akt sprawy wynika, że strona nie radzi sobie z zapewnieniem środków na utrzymanie i świadczenie pielęgnacyjne miałoby zapewnić te środki.
Ponadto w ocenie Kolegium z akt sprawy wynika, że pod wskazanym przez stronę adresem zamieszkania prowadzony jest przez stronę hotel i spa, co stanowi o braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z wykonywania pracy czy też nie podejmowaniem pracy lub innego zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną.
Kolegium podkreśliło, że samo posiadanie przez żonę skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi o zasadności złożonego wniosku.
J.S., reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wniósł na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku domagając się uchylenia decyzji organów obu instancji.
Decyzji Kolegium skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że z powyższej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Na poparcie swojego stanowiska w uzasadnieniu skargi przywołane zostały zapatrywania wyrażone w uzasadnieniach wyroków wydanych przez sądy administracyjne.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego stanowiska.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżony akt (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy akt organu dotknięty jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że odpowiada ona przepisom obowiązującego prawa, wobec czego brak jest podstaw do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.
W rozpoznawanej sprawie organy orzekające dokonały odmiennej oceny przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Według organu pierwszej instancji przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nadal ma wpływ na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), bowiem w ocenie organu nie zmienia on w tym zakresie sytuacji prawnej skarżącego. Natomiast w ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).
W realiach sprawy Kolegium pomimo uznania, że w sprawie nie ma zastosowania przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., odmówiło skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia, stwierdzając niespełnienie przez skarżącego przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a mianowicie brak związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy zapewnieniem opieki niepełnosprawnej żonie, a niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia. W ocenie Kolegium wskazany przez skarżącego zakres obowiązków w ramach sprawowanej opieki nie stanowi opieki całodobowej i nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia aktywności zawodowej.
W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Wskazać należy, że w art. 17 u.ś.r. szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii różnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobami niepełnosprawnymi ze względu na moment powstania niepełnosprawności Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko Kolegium, że data powstania niepełnosprawności u żony skarżącego nie uzasadnia odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia.
Wskazać należy, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18 – go roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.
Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.
Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji z dnia 27 lipca 2021 r. było zatem w analizowanym zakresie nietrafne, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.
Przechodząc do rozważań dotyczących oceny zasadności prezentowanego przez Kolegium stanowiska odnośnie braku podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką, należy wskazać, że stanowisko Kolegium jest słuszne, bowiem ze zgromadzonego w aktach materiału nie wynika, że taki związek w niniejszej sprawie występuje.
W sprawie bezsporne jest, że D.S. orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 10 maja 2019 r., wydanym do dnia 21 maja 2021 r., została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i w świetle tego orzeczenia wymagała stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 marca 2019 r. Daty powstania niepełnosprawności natomiast nie da się ustalić.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2020 r.; sygn. akt I OSK 1148/20, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej.
Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W każdej sprawie właściwy organ musi zatem dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (zob. w tej materii: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r.; sygn. akt I OSK 2820/13; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl).
W tym miejscu, w kwestii związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją, czy niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki przez skarżącego, Sąd pragnie przywołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjny wyrażone w wyroku z dnia 20 stycznia 2016 r. (sygn. akt I OSK 874/15; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W wyroku tym wskazano na niedopuszczalność różnicowania sytuacji prawnej osób, które z powodu sprawowania opieki rezygnują z wykonywanej już pracy oraz tych, które z tego samego powodu rezygnują z samego podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Obie te grupy osób powstrzymują się od podejmowania pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Rezygnację należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie.
Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia takiego celu świadczenia nie jest istotne, czy nastąpiła rezygnacja z trwającego zatrudnienia, czy rezygnacja z jego podjęcia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. Taka wykładnia znajduje pełne umocowanie w wartościach konstytucyjnie chronionych: godności człowieka pozbawionego zdolności do samodzielnej egzystencji, w zasadzie demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i konstytucyjnej i w zasadzie równości wobec prawa.
Zatem z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie takiej opieki, która wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Sąd w pełni podtrzymuje stanowisko wyrażane w przywołanych przez skarżącego orzeczeniach, że przepis ten nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę, jednakże zestawiając okoliczności faktyczne rozpatrywanej sprawy ze wskazaną regulacją prawną organ odwoławczy prawidłowo stwierdził, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uzasadnia uznania tej opieki za taką jakiej wymaga art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdyż umożliwia podjęcie skarżącemu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Nie można podzielić stanowiska skarżącego, że sprawowana przez niego opieka jest na tyle absorbująca, że nie jest w stanie on podjąć zatrudnienia nawet w najmniejszym wymiarze czasowym. Wynikające z akt sprawy okoliczności nie pozwalają bowiem na przyjęcie, że żona skarżącego jest na tyle niesamodzielna, że konieczna jest przy niej stała obecność skarżącego.
W postępowaniu ustalono bezsprzecznie, że żona skarżącego pomimo konieczności wsparcia ze strony osoby trzeciej wykonuje określone czynności samodzielnie. Z wywiadu środowiskowego wynika, że żona skarżącego D.S., nie jest osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia, pojenia, cewnikowania, pamersowania, itp.). O braku potrzeby sprawowania opieki nieustannie świadczy to, że D.S. samodzielnie spożywa przygotowane posiłki, sama myje się, nie porusza się na wózku inwalidzkim ani nie korzysta z kul. Podawanie leków, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów czy wychodzenie na spacer nie wykluczają wykonywania pracy zawodowej, gdyż są czynnościami głównie związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego i przy właściwej organizacji (np. wcześniejszym przygotowaniu posiłków i leków) dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej.
Z ustaleń poczynionych w sprawie bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną żoną, w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy choćby w niepełnym wymiarze czasowym.
Nie kwestionując stanu zdrowia żony skarżącego i konieczności jej wsparcia (do czego skarżący jest zobowiązany zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy; tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), należy podkreślić za organem odwoławczym, który nie zanegował faktu należytego sprawowania opieki, że samo legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi automatycznie o zasadności wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uprawnia do stwierdzenia, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym wyklucza automatycznie obowiązek wykazania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Nie każda opieka nad taką osobą będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki kompleksowej przez cały czas. Sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że skarżący z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się żoną, ma możliwość, na tle stwierdzonej w wywiadzie środowiskowym częściowej samodzielności żony, podjęcia pracy. Zdaniem Sądu rozstrzygnięcie organu oparte zostało na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad żoną, jak i kwestii związanych z jej stanem zdrowia oraz możliwością samodzielnego funkcjonowania w określonych sferach życia. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, która to zawiera w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.
W skardze nie zawarto z kolei argumentów pozwalających na podważenie zasadności wydanych rozstrzygnięć. Argumentacja uzasadnienia skargi ograniczona została do przytoczenia przepisów prawa materialnego, przedstawienia stanowisk wyrażonych w orzecznictwie sądowoadministracyjnym i prostego zaprzeczenia poczynionym przez organy ustaleniom oraz wyciągniętym na ich podstawie prawidłowym wnioskom.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.
Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.