Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 9 września 2021 r. M. S. wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojczymem L. S. urodzonym w dniu 3 sierpnia 1955 r.
Decyzją z dnia 8 października 2021 r. Prezydent Miasta S. odmówił M. S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że orzeczeniem z dnia 17 kwietnia 2020 r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. zaliczył L. S. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu podano, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność.
Na podstawie zebranego materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego, organ uznał, że pomimo posiadania przez ojca wnioskodawcy orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki do jego przyznania, nie da się boiwem ustalić daty powstania niepełnosprawności ojca, a ponadto nie wymaga on świadczenia całodobowej pomocy.
M. S. odwołał się od decyzji organu pierwszej instancji wskazując na naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej powoływanej również jako "ustawa" lub "u.s.r.", oraz naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) – powoływanej dalej jako "k.p.a.". W szczególności, wnioskodawca powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, którym orzeczono, że część normy prawnej art. 17 ust. 1b ustawy jest niezgodna z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku decyzją z dnia 5 stycznia 2022 r. nr SKO.421.1197.2021 utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że w dniu 30 grudnia 2021 r. do organu wpłynęła informacja Centralnego Zarządu Służby Więziennej z 17 grudnia 2021 r., że M. S. został zatrzymany 23 listopada 2021 r. i od tego dnia przebywa w Areszcie Śledczym.
W dalszej kolejności organ odwoławczy przytoczył przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że ojciec wnioskodawcy prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która również jest osobą niepełnosprawną. Z oceny dokonanej przez pracownika socjalnego wynika, że sprawowana opieka jest stała, jednak ojciec nie wymaga świadczenia pomocy całodobowo, jego niepełnosprawność wskazuje, że występują trudności w samodzielnym funkcjonowaniu (amputacja prawej kończyny dolnej, porusza się na wózku inwalidzkim).
Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu pierwszej instancji, co do zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy jako podstawy odmowy przyznania świadczenia. Powołał się przy tym na orzecznictwo sądów administracyjnych i wskazany w odwołaniu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r.
Organ stwierdził, że skoro wnioskodawca został zatrzymany i od 23 listopada 2021 r. przebywa w Areszcie Śledczym S. przewidziana data końca kary to 3 maja 2022 r. to w sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 1 ustawy.
M. S. zaskarżył decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie, jak również o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji.
Skarżący zarzucił błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia dyspozycji tego przepisu, podczas gdy w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.
Skarżący wskazał, że organ odwoławczy przyznał, iż "z oceny dokonanej przez starszego pracownika socjalnego wynika, że sprawowana opieka jest stała". Organ pominął przy tym istotną okoliczność, że wniosek został wystosowany 9 września 2021 r. - a zgodnie z dyspozycją art. 24 ust. 2 ustawy, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek o jego przyznanie. Skoro organ nie kwestionował spełnienia przez skarżącego przesłanek za określony czasookres to błędnie wydał decyzję odmowną. Organ naruszył normy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które nakładają na organy obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych kroków w celu wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności stanu faktycznego sprawy. Nadto skarżący zarzucił naruszenie art. 6 i art. 8 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329), powoływanej dalej w skrócie jako "p.p.s.a.", uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). Natomiast stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w powyższym zakresie Sąd stwierdził, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowią przepisy art. 17 ust. 1 i następne u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Nadto zgodnie z 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wskazać należy, że na gruncie unormowania art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy nie można wykluczyć przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, który wskazywał na sprawowanie opieki nad ojczymem a nie ojcem, którym jest Z. S. (dowód - oświadczenie skarżącego z dnia 1 października 2021 r. w aktach administracyjnych organu I instancji). Przepis art. 144 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.) przewiduje bowiem możliwość powstania świadczeń alimentacyjnych na rzecz ojczyma. Kwestia ta nie była przez organy rozważana, wobec ustalenia, że skarżący sprawuje opiekę nad ojcem. Wadliwość w tym zakresie nie miała jednak wpływu na wynik sprawy.
Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyrażają stanowisko o konieczności stosowania unormowań ustawy z pominięciem niekonstytucyjnego zapisu art. 17 ust. 1b ustawy (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16, wyrok WSA w Warszawie z 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14, wyrok WSA w Olsztynie z 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15, wyrok WSA w Bydgoszczy z 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15).
W aktualnym stanie prawnym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego następuje zatem bez względu na czas powstania niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej. Stanowisko to wielokrotnie było wyrażane w orzecznictwie tutejszego Sądu z obszerną argumentacją. Stanowisko to w swoim orzecznictwie od dawna podzielają także organy drugiej instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku oraz Samorządowe Kolegium Odwoławcze Słupsku.
Kwestia wieku w jakim powstała niepełnosprawność ojczyma skarżącego nie mogła być zatem podstawą odmowy przyznania świadczenia. Organ pierwszej instancji niezasadnie wskazał jako podstawę prawną wydanej decyzji normę art. 17 ust. 1b ustawy. Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji prawidłowo dokonał oceny w tym zakresie.
Nadto organ pierwszej instancji wskazał, że sprawowana opieka nie ma charakteru całodobowego, a organ odwoławczy wskazał na przebywanie skarżącego w areszcie.
Niewątpliwym jest, że skarżący nie może sprawować opieki nad ojczymem od dnia zatrzymania i osadzenia w Areszcie Śledczym, t.j. od dnia 23 listopada 2021 r.
W sprawie rozważenia wymagało czy w okresie od miesiąca złożenia wniosku, czyli od 1 września 2021 r. do 22 listopada 2021 r., przez okres około trzech miesięcy, skarżący sprawował opiekę nad ojczymem i czy w tym okresie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia.
Organ odwoławczy zajął stanowiskowo tym zakresie, wskazując, że sprawowana opieka jest stała ale nie całodobowa, a niepełnosprawność L. S. sprawia mu trudności w samodzielnym funkcjonowaniu.
Organ pierwszej instancji wskazał, że czynności skarżącego polegają na pomocy w robieniu zakupów, wykonywaniu zabiegów higienicznych i dowiezieniu do lekarza, pomoc ta jest stała ale nie całodobowa.
Wskazać należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 nie zawiera definicji sprawowania opieki, niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka musi być stała lub długoterminowa. Przez stałość opieki należy rozumieć świadczenie jej regularnie przez długi okres czasu. Czym innym jest natomiast zakres świadczonej opieki, czyli ilość i czasochłonność koniecznych czynności opiekuńczych. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, opieka uprawniającą do przyznania świadczenia nie musi mieć charakteru opieki całodobowej, jednak nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niedużą część doby (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie pracy zarobkowej. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Organ na podstawie przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego ustalił, że skarżący pomaga w robieniu zakupów, wykonywaniu zabiegów higienicznych (przy kąpieli), w dowożeniu do lekarza. Skarżący nie zamieszkuje z ojczymem, L. S. zamieszkuje z żoną H. S. Niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim. Jego żona H. S. przebyła w sierpniu częściową wymianę stawu biodrowego, jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym (dowód: kserokopia legitymacji - w aktach administracyjnych organu pierwszej instancji). Organ w tej sytuacji winien rozważyć czy w sprawie nie zachodziła przesłanka odmowy przyznania świadczenia przewidziana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Zaniechanie organu w tym zakresie nie miało jednak wpływu na wynik sprawy.
Świadczona przez skarżącego pomoc w robieniu zakupów, wykonywaniu zabiegów higienicznych (przy kąpieli), w dowożeniu do lekarza nie zajmuje takiej ilości czasu, która uniemożliwiałaby skarżącemu podjęcie zatrudnienia. Pomoc w tym zakresie jest pomocą zwykle świadczoną także przez pracujące dzieci chorych rodziców.
Okoliczność, że w treści orzeczenia o niepełnosprawności wskazano, że L. S. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby nie przesądza automatycznie, że zakres sprawowanej opieki lub pomocy wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest niewątpliwe dokumentem wymaganym dla stwierdzenia istnienia niepełnosprawności w stopniu znacznym, jednakże ustalając zakres rzeczywiście sprawowanej opieki organ dokonuje ustaleń na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, zarówno dokumentu w postaci orzeczenia o niepełnosprawności, jak i innych zgromadzonych w sprawie dowodów, w tym wywiadu środowiskowego. Zaznaczyć należy, że orzeczenie o niepełnosprawności posługuje się pojęciami stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Podjęcie zatrudnienia wyklucza niewątpliwie sprawowanie opieki o charakterze stałym (zajmującej większą część doby), natomiast w przypadku gdy istnieje konieczność udzielania osobie niepełnosprawnej jedynie pomocy, kwestia ta podlegać musi każdorazowo ocenie. W takim przypadku zakres wykonywanych czynności może bowiem umożliwiać podjęcie przez osobę udzielającą pomocy zatrudnienia.
Okoliczność, że opieka sprawowana przez skarżącego nie jest opieką całodobową nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia, w tym zakresie stanowisko skarżącego jest uzasadnione. Niemniej jednak fakt, że czas jaki skarżący musi poświęcić na czynności opiekuńcze zajmuje niedużą część doby wykluczał możliwość uwzględnienia złożonego wniosku.
W sprawie w odniesieniu do okresu od 1 września do 22 listopada 2021 r. nie została zatem spełniona przesłanka art. 17 ust. 1 ustawy, jaką jest sprawowanie opieki, której zakres wykluczałby możliwość podjęcia zatrudnienia.
Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, jako niezasadną.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).