Uzasadnienie
Decyzją z dnia 2 września 2021 r., po rozpoznaniu wniosku E. R., Wójt Gminy, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b, ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej jako: "ustawa", odmówił wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią E. P..
W uzasadnieniu wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że babcia wnioskodawczyni E. P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 27 listopada 2020 r., w którym stwierdzono, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. E. P. jest wdową, posiada siedmioro dzieci. W ocenie organu obowiązek alimentacyjny w stosunku do niepełnosprawnej obciąża w pierwszej kolejności jej dzieci, a w konsekwencji nie ciąży w chwili obecnej na wnioskodawczyni.
Wnioskodawczyni E. R. zakończyła zatrudnienie w 2009 r., czyli 12 lat temu. Wnioskodawczyni, urodzona w dniu 11 kwietnia 1989 r., udowodniła 9 miesięcy okresów składkowych. Zdaniem organu wnioskodawczyni nie wykazała zatem, że sprawowanie opieki nad niepełnosprawną babcią pozostaje w bezpośrednim związku z niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia.
Decyzją z dnia 3 lutego 2022 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania E. R., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Organ odwoławczy, powołując się na treść art. 17 ust. 1 ustawy stwierdził, że decyzja strony o zakończeniu aktywności zawodowej wynikała przede wszystkim z powodu zmiany sytuacji rodzinnej związanej ze stanem ciąży oraz późniejszą opieką nad dzieckiem. Trudno jest założyć, że wnioskodawczyni po narodzinach dziecka byłaby w stanie sprawować jednocześnie opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babcią. Poza tym z informacji z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych również nie wynika, by rezygnacja czy niepodejmowanie pracy zawodowej w przypadku wnioskodawczyni miały realny związek z koniecznością zapewnienia osobie niepełnosprawnej wymaganej opieki.
Ponadto, zdaniem organu odwoławczego, zakres czynności opiekuńczo-pielęgnacyjnych nie jest na tyle absorbujący czasowo, by opiekun, który jest osobą zdrową i w młodym wieku, nie był w stanie podjąć się wykonywania pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasowym.
W zaistniałych okolicznościach, w ocenie organu odwoławczego nie zachodzi ścisły i bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością zapewnienia niepełnosprawnej w stopniu znacznym babci opieki adekwatnej do jej stanu zdrowia.
Jak nadto stwierdził organ odwoławczy, przytaczając treść art. 17 ust. 1a ustawy, są osoby zobowiązane w bliższej kolejności do alimentacji wobec E. P., to jest siedmioro jej dzieci. Skarżąca jest wnuczką osoby wymagającej opieki, czyli krewnym w linii prostej, zobowiązanym do realizacji obowiązku alimentacyjnego wobec babci w stopniu dalszym.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję E. R. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a nadto o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest:
- 1. art. 17 ust 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust 1a ustawy poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez dzieci niepełnosprawnej, które nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia,
- 2. art. 17 ust. 1 ustawy poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Uzasadniając tak sformułowane zarzuty skarżąca podniosła, że wykładnia językowa art. 17 ust 1a ustawy dokonana przez organ drugiej instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma bowiem formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki.
Odwołując się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Sz 80/19) skarżąca podkreśliła, że: "w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP)".
Skarżąca wskazała nadto, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która to opieka nie musi być opieką całodobową.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a." sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) - dalej także jako "ustawa", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Ponadto, według art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Powyższe przepisy jednoznacznie stanowią, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie określone w nich przesłanki.
W rozpoznawanej sprawie wyjaśnienia wymagało, czy w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy osobie, którą obciąża obowiązek alimentacyjny względem członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie przepisów art. 17 ust. 1 ustawy, jeżeli żyją inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu i nie są one małoletnie oraz nie zostały zaliczone do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym.
Oceny wymagała też kwestia, czy - wobec treści art. 17 ust. 1 ustawy - można w stosunku do skarżącej, bez względu na stopień łączącego ją z wymagającą opieki niepełnosprawną babcią zasadnie twierdzić, że pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki istnieje ścisły i bezpośredni związek przyczynowy.
Odnosząc się do pierwszej z ww. kwestii Sąd miał na względzie, że stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.).
Przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy należy mieć jednocześnie na względzie cel regulacji zawartej w tych przepisach, a także treść art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Zgodnie zatem z art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w pierwszej kolejności osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Natomiast dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych spokrewnionych w pierwszym stopniu albo są one małoletnie lub same legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 października 2021 r. o sygn. akt I OSK 530/21 (internetowa Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach) wyraził pogląd, w myśl którego wnuczka wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babką, w wyjątkowych sytuacjach, może zostać uznana za osobę uprawnioną do takiego świadczenia, przy czym brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności osób, na których spoczywa w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego członka najbliższej rodziny, nie wyczerpuje sytuacji uprawniających wnuczkę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek alimentacyjny po stronie wnuczki powstaje bowiem także wówczas, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności nie będą w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania będzie niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Zgodnie z treścią powyższego wyroku wykładnia celowościowa art. 17 ustawy umożliwiałaby uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego także osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji w przypadku niemożności sprawowania tej opieki przez osobę bliżej spokrewnioną. Zatem ustawodawca przewidział sytuację, w której zobowiązany w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, chociaż jest to niewątpliwie sytuacja wyjątkowa.
Tak więc w wyjątkowych przypadkach, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun, z przyczyn nie leżących w sferze jego woli opieki nad osobą niepełnosprawną nie może sprawować, dalszym krewnym może przysługiwać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak wykazanie tego rodzaju sytuacji spoczywa na samym wnioskodawcy. Zauważyć zatem należy, że skarżąca, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, nie tylko nie wykazała w toku postępowania administracyjnego, że zachodzi niemożliwość sprawowania opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej, ale nawet na takie okoliczności w ogóle się nie powoływała. Sytuacja ta potwierdza, że organ odwoławczy zasadnie uznał, że skarżącej nie mogło zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne.
Sąd odnotował, że wykładnia przepisu art. 17 ust. 1a ustawy wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych, czego dowodem jest zwrócenie się przez Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem dnia 6 kwietnia 2022 r. do Naczelnego Sądu Administracyjnego o wydanie uchwały abstrakcyjnej, o której mowa w art. 15 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Sprawie została nadana sygnatura I OPS 2/22. Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił Sądowi pytanie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) - dalej u.ś.r., stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia?".
Uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego wiążąco rozstrzygająca wskazane zagadnienie prawne zostanie podjęta w przyszłości, jednak ze stanu faktycznego niniejszej sprawy nie wynikało, aby jedyną przeszkodą w przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, przyjętą przez organy obu instancji, była okoliczność nieposiadania przez dzieci osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stanowisko organów orzekających wskazuje, że podstawą faktyczną rozstrzygnięć była zarówno okoliczność, że dzieci osoby niepełnosprawnej nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub z przyczyn obiektywnych nie są w stanie wykonywać opieki nad swą matką, jak i okoliczność braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia) przez skarżącą a koniecznością sprawowania przez skarżącą opieki nad babcią.
Jak wynika z akt sprawy, skarżąca w dniu 1 lipca 2021 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną babcią E. P., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 27 listopada 2020 r., zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności oraz wskazaniem, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 6 października 2020 r. E. P. jest wdową i ma siedmioro dzieci. Spośród nich dwoje: syn J. P. oraz córka B. L. zamieszkują w tej samej miejscowości (P.), w której zamieszkuje też E. P.. Pozostałe dzieci zamieszkują w miejscowościach, które dzieli od P. około 10 minut drogi samochodem (w S., S., O., P.) lub około 30 minut drogi samochodem (w Ł.).
Skarżąca nie przedłożyła jakichkolwiek informacji, z których wynikałoby, że którekolwiek z dzieci jej babci legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym ich niepełnosprawność lub że nie mogą one z przyczyn od nich niezależnych opieki takiej sprawować. Okoliczności te winny zostać wskazane i wykazane przez skarżącą, czego jednak skarżąca nie uczyniła. W konsekwencji brak jest podstaw do uznania, że E. P., mająca siedmioro dzieci, które zamieszkują w niewielkiej odległości od jej miejsca zamieszkania, nie może uzyskać od nich pomocy polegającej na czynnościach opiekuńczo-pielęgnacyjnych adekwatnych do stanu jej zdrowa oraz że opiekę taką sprawować może wyłącznie skarżąca, będąca jej wnuczką. Dodać należy, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w bliższej i dalszej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.
W świetle powyżej przytoczonych regulacji prawnych stwierdzić należy, że przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego istniałyby jedynie wówczas, gdyby wykazane zostało, że dzieci E. P. nie są w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.
Skoro zatem skarżąca nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, a jednocześnie nie wykazała, aby zachodziły inne przesłanki do uznania wyżej wskazanych osób za obiektywnie wykluczone z kręgu zobowiązanych do sprawowania opieki nad swoją matką (w tym z uwagi na stan zdrowia, rodzaj schorzeń, czy sytuację finansową), to nie może ona skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babcią. Organ odwoławczy nie naruszył zatem wskazywanych w zarzutach skargi przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy.
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że w świetle art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy rezygnują z pracy lub jej nie podejmują z uwagi na ściśle wskazaną przez ustawodawcę okoliczność, to jest z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną osobą bliską. Omawiane świadczenie skierowane jest więc do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki.
Celem świadczenia pielęgnacyjnego ma być bowiem rekompensata za rezygnację z pracy, a nie rekompensata za udzielanie opieki, choćby była ona bardzo wymagająca i obciążająca dla opiekuna. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1124/18, internetowa Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
W konsekwencji, jeżeli opiekujący się osobą niepełnosprawną wnioskodawca rezygnuje z pracy lub jej nie podejmuje z innych przyczyn (np. braku możliwości znalezienia pracy, złego stan zdrowia, skoncentrowania się na wychowaniu dzieci lub wnuków, na pracy we własnym gospodarstwie domowym) niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane.
Przepis art. 17 ust. 1 ustawy określa dwa niezależne od siebie stany faktyczne: pierwszy - w którym osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, drugi - w którym osoba taka rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zatem w pierwszym przypadku chodzi o sytuację, kiedy osoba zainteresowana przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego nie pracuje i nie trudni się jakąkolwiek pracą zarobkową, czyli nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej by opiekować się osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w drugim zaś o sytuację, kiedy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoba zainteresowana uzyskaniem świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z dotychczasowego sposobu aktywności zawodowej i zarobkowej (np. rozwiązuje stosunek pracy, rezygnuje z prowadzonej działalności gospodarczej itp.).
W rozpoznawanej sprawie - w ocenie Sądu - organy obu instancji zasadnie stanęły na stanowisku, że skarżąca nie zalicza się do żadnego z wyżej wymienionych przypadków, bowiem ani nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ani też nie zaniechała podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad babcią. Jak bowiem wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, skarżąca, urodzona w 1989 r., posiada udowodniony okres składkowy ubezpieczenia społecznego wynoszący 9 miesięcy, a swoje zatrudnienie zakończyła w 2009 r., kiedy to urodziła dziecko i zajęła się jego opieką i wychowaniem. Babcia skarżącej – E. P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, który to stopień datuje się od dnia 6 października 2020 r. Po okresie 10 lat braku aktywności zawodowej skarżąca najpierw w 2020 r. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego (por. decyzja z dnia 16 grudnia 2020 r., akta administracyjne organu pierwszej instancji), a następnie w 2021 r. z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią.
Stan faktyczny sprawy dowodzi zatem braku podstaw do przyjęcia, że w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, skoro strona przez większość swego życia zawodowego, w tym przez okres 11 lat poprzedzających złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego aktywności takiej nie przejawiała. Nadto skarżąca, wezwana przez organ pierwszej instancji do wyjaśnienia, z jakiej pracy zmuszona była zrezygnować lub którą gotowa byłaby podjąć, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad babcią oraz czy była wcześniej zatrudniona i w jakim okresie, wymiarze czasowym, na jakiej podstawie i kiedy zrezygnowała z zatrudnienia i z jakiego powodu, nie złożyła w tym zakresie przekonujących oświadczeń. Odpowiedź na powyższe wezwanie (pismo z dnia 23 sierpnia 2021 r.) wskazywała na zakończenie zatrudnienia skarżącej w 2009 r. ze względu na ciążę, a poza tym koncentrowała się na stanie zdrowia osoby wymagającej opieki.
Potrzeba zatrudnienia nie występowała zatem u skarżącej w okresie bezpośrednio poprzedzającym zaistnienie okoliczności, pociągających za sobą konieczność sprawowania opieki nad babcią, skoro skarżąca nie podejmowała aktywności zawodowej dużo wcześniej niż deklarowana potrzeba opieki (tj. przez okres 11 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego). Brak jest też dowodów na to, by w tym czasie aktywnie poszukiwała zatrudnienia. Skarżąca zatem, mimo że opiekuje się babcią, zrezygnowała z pracy znacznie wcześniej, z uwagi na fakt założenia rodziny i wychowywanie dzieci.
Skoro świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować opiekunowi utratę dochodu na skutek rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania, musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek, tak czasowy, jak i co do motywów, między rezygnacją przez niego z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.
Skarżąca, jak już wyżej wskazano, przez większą część dorosłego życia nie pracowała, skoro okres braku aktywności zawodowej wynosi 11 lat. Nie zrezygnowała ona wobec tego z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad babcią, a jej dotychczasowa bierność zawodowa nie pozwala też na przyjęcie, że wyłącznie z powodu niepełnosprawności babci zatrudnienia nie podejmuje, lecz wynika to z faktu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim opieki. Zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, CBOSA).
Podzielić należy zatem stanowisko organu odwoławczego, że sam fakt sprawowania obecnie opieki nad babcią nie uprawnia skarżącej do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą wynika z jej dobrowolnego wyboru w zakresie aktywności zawodowej i nie jest konsekwencją sprawowania opieki nad babcią, a argumentacja skarżącej odnośnie braku aktywności zawodowej jedynie z powodu sprawowania opieki nad babcią nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym.
W niniejszej sprawie nie zaistniał zatem związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy sprawowaniem przez skarżącą opieki nad babcią, a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Zatem - nie kwestionując złego stanu zdrowia babci skarżącej - należy podkreślić, że sam znaczny stopień niepełnosprawności babci skarżącej, jak również konieczność sprawowania nad nią opieki nie stanowią, w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
Zdaniem Sądu organy prawidłowo też uznały, że z obiektywnego punktu widzenia skarżąca, mająca obecnie 33 lata, nie wskazująca na jakiekolwiek zdrowotne przeszkody do podjęcia zatrudnienia, jest w stanie podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a jednocześnie pogodzić pracę z opieką nad niepełnosprawną babcią. Zwrócić należy uwagę, że w toku postępowania skarżąca podawała, iż świadczona przez nią opieka udzielana babci obejmuje utrzymywanie porządku w mieszkaniu, dbanie o czystość ubrań, robienie zakupów, palenie w piecu, czynności ogrodnicze, czytanie książek, masaże, oklepywanie, pomoc babci w toalecie osobistej, przygotowywanie posiłków, kontrolę zażywania leków, pomiary cukru i ciśnienia. Babcia skarżącej sama spożywa przygotowane posiłki, porusza się samodzielnie, chociaż przy pomocy balkonika, jest w stanie pozostać w domu na czas 2-3 godzin, zaś w nocy przebywa sama.
Wskazywany zakres czynności nie może być postrzegany i uznawany za wymagający stałej dyspozycyjności skarżącej, tym bardziej, że babcia skarżącej zostaje sama w nocy. Wymienione wyżej czynności niewątpliwie stanowią aktywność, która może być i niejednokrotnie jest wykonywana także przez osoby pracujące zawodowo, mające pod swą opieką małoletnie dzieci, czy osoby starsze, chociaż niezaliczone do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Babcia skarżącej nie jest osobą leżącą, nie korzysta z pampersów, porusza się o własnych siłach, nie wymaga karmienia i pojenia. Przy odpowiedniej organizacji pracy możliwe jest wygospodarowanie czasu na konieczne względem babci czynności opiekuńcze, jak i wykonywanie przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze. Wykonywanie przez skarżącą deklarowanych czynności pomocowych wobec babci nie stanowi w konsekwencji stałej lub długotrwałej opieki innej osoby, w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia.
Reasumując - z uwagi na to, że skarżąca nie jest osobą spokrewnioną z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu, że nie zostało wykazane, by siedmioro dzieci osoby niepełnosprawnej legitymowało się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub że nie są one w sposób obiektywny zdolne do zapewnienia matce opieki, a ponadto z uwagi na brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad babcią – skarżąca nie spełnia przesłanek uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określonych art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy. W tej sytuacji organy obu instancji trafnie orzekły o odmowie przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Dodać należy, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest decyzją uznaniową lecz związaną. Związany charakter decyzji w tym przedmiocie oznacza, że organ jest zobowiązany do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy, gdy są spełnione wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki jego przyznania. Organ nie może według swojego uznania przyznać świadczenia kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako bezzasadną.