Uzasadnienie
Prezydent Miasta decyzją z dnia 22 października 2021 r. odmówił przyznania I. R. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką D. R. wskazując, że nie zostały spełnione przesłanki ustawowe jego przyznania - nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności matki wnioskodawczyni, matka wnioskodawczyni nie wymaga całodobowej opieki, wnioskodawczyni może podjąć zatrudnienie.
Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 grudnia 2021 r., nr [...].
Organ odwoławczy przywołał przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej jako "ustawa"), normujących instytucję świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał, że organ pierwszej instancji błędnie oparł rozstrzygnięcie na przepisie art. 17 ust.1b ustawy, bowiem zgodnie z jednolitym orzecznictwem sądów administracyjnych konieczne jest stosowanie tego przepisu z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.
Kolegium stwierdziło, że matka skarżącej, urodzona w dniu 8 października 1942 r., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 14 grudnia 2017 r., w którym wskazano, że nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 30 września 2015 r.
Kolegium wskazało, że z wywiadu środowiskowego wynika, że choć matka I. R. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a wnioskodawczyni sprawuje należycie nad nią opiekę, aktualny stan zdrowia matki skarżącej nie wymaga sprawowania nad nią całodobowej opieki. Jest ona osobą nie wymagającą pomocy przy spożywaniu posiłków, samodzielnie - choć o kuli – porusza się po mieszkaniu, większość wykonywanych przez wnioskodawczynię czynności to czynności dnia codziennego – zakupy, sprzątanie, przygotowanie posiłków, dowożenie do lekarza. Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje za samo sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W tym stanie rzeczy Kolegium uznało, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją I. R. z zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.
I. R. w skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Zarzuciła błędną wykładnię art. 17 ust.1 ustawy poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazała, że z art. 17 ust.1 ustawy wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przepisu tego nie wynika, że opieka ta musi być opieką całodobową. Opieka ta ma natomiast zapewnić normalne, podstawowe i codzienne potrzeby egzystencjalne osoby niepełnosprawnej, której nie może ona sobie sama zapewnić.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Stosownie natomiast do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
Bezsporne w sprawie jest, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Rozstrzygnięcia natomiast wymaga, czy w sposób prawidłowy w sprawie ustalono, że skarżąca nie spełnia przesłanek przewidzianych treścią art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej zwanej "ustawą".
Zgodnie z treścią tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wskazany przepis, poza określeniem kręgu osób, które mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określa ponadto przesłankę, która musi zostać spełniona, by było możliwe uzyskanie tego prawa – osoba należąca do wskazanego kręgu osób uprawnionych musi nie podejmować zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania tej opieki lub zrezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania tej opieki. Zauważyć należy, że nie chodzi przy tym o dobrowolną rezygnację z zatrudnienia czy dobrowolne niepodejmowanie zatrudnienia, lecz o sytuację, w której osoba niepełnosprawna wymaga takich zabiegów czy starań, że sprawowana nad nią opieka wyklucza wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna. Taka sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie.
Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki. Dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest wystąpienie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy lub innego zatrudnienia nie można utożsamiać z treścią wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Niepełnosprawność w stopniu znacznym obejmuje bardzo różne stany zdrowotne osób, wobec których taką niepełnosprawność orzeczono – niektóre osoby wymagają jedynie wykonywania pewnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować. Ta właśnie sytuacja powoduje, że w sprawach dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego chodzi o obiektywną, nie subiektywną ocenę możliwości wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna, w zestawieniu z wykonywanymi przez tego opiekuna czynnościami opiekuńczymi, związanymi z potrzebami osoby niepełnosprawnej, nad którą opiekę tę sprawuje.
Jak wynika ze stanu faktycznego sprawy, matka skarżącej, mimo obecnych i przebytych chorób nie wymaga całodobowej, nieustannej opieki i troski, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie, choć o kuli, porusza się po domu. Skarżąca w ramach czynności opiekuńczych pomaga matce się ubrać, pomaga przy myciu i czesaniu głowy, przy wejściu i wyjściu z wanny, ponadto robi zakupy, sprząta, przygotowuje posiłki, załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie i w nich towarzyszy, chodzi z matką na spacery.
Wobec powyższego zgodzić się należy z organem odwoławczym, że sprawowana przez skarżącą opieka nad matką nie pozostaje w związku przyczynowym z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka ta obiektywnie nie uniemożliwia skarżącej podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze. Wskazane i wykonywane codziennie czynności opiekuńcze – pomoc przy ubieraniu, myciu i czesaniu głowy, przy wejściu i wyjściu z wanny wykonuje się przede wszystkim rano i wieczorem. Spacery odbywać się mogą poza godzinami pracy. Umawianie wizyt lekarskich i towarzyszenie w nich to czynności wykonywane co jakiś czas, podobnie jak załatwianie spraw urzędowych.
Z kolei robienie zakupów, sprzątanie i przygotowywanie posiłków to czynności dnia codziennego. Są to oczywiście czynności konieczne, których matka skarżącej wykonać sama nie może, jednak skarżąca czynności te może wykonywać w tym samym czasie, w którym wykonuje je dla siebie. Skarżąca mieszka w tym samym mieszkaniu razem ze swoim partnerem, swoją córką i swoją matką. Mając własną rodzinę także sprząta, robi zakupy i przygotowuje posiłki, a z racji wspólnego zamieszkiwania z matką wykonywanie tych czynności skoncentrowane jest w tym samym miejscu, co sprawowana opieka.
Zauważyć też należy, że czynności takie jak np. robienie zakupów, sprzątanie, gotowanie, pranie, opłacanie rachunków, czyli czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, wykonywane są także przez osoby pracujące - poza godzinami zatrudnienia.
W tej sytuacji organy zasadnie uznały - mimo że matka skarżącej posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności - że czynności opiekuńcze, które sprawuje skarżąca, nie pozostają w związku przyczynowym z rezygnacją przez nią z zatrudnienia lub z niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia.
Odnosząc się do zarzutu skargi, w którym podniesiono, że art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wymaga świadczenia opieki całodobowo stwierdzić należy, że stwierdzenie przez organ odwoławczy, że matka skarżącej nie wymaga całodobowej opieki było jedynie stwierdzeniem faktu, bowiem w istocie matka skarżącej opieki takiej nie potrzebuje.
Dodać należy, że organ odwoławczy zasadnie stanął na stanowisku, że powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być fakt, że nie można ustalić daty powstania niepełnosprawności matki skarżącej, mimo że przepis art. 17 ust.1b ustawy zakreśla ramy czasowe powstania niepełnosprawności, uprawniające do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego. Regulacja art. 17 ust. 1b ustawy stanowiła bowiem przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną.
W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego miały obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Wadliwa ocena przez organ pierwszej instancji powyższej okoliczności nie mogła jednak samoistnie zadecydować o możliwości przyznania skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia, skoro prawo to zależy od innych jeszcze przesłanek, które - jak wyżej wykazano - nie zostały spełnione.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę - jako bezzasadną - oddalił.