Uzasadnienie
L. F. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 17 listopada 2021 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy S. z dnia 27 lipca 2021 r. o odmowie przyznania L. F. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką K. P., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji wskazał, że podstawą odmowy przyznania świadczenia jest niespełnienie przesłanki zawartej w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) zwanej dalej także "u.ś.r." lub "ustawą", jaką jest istnienie związku przyczynowego miedzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki oraz niespełnienie warunku art. 17 ust. 1b ustawy - niepełnosprawność osoby objętej opieką powstała bowiem po latach życia wskazanych w tym przepisie.
Organ podkreślił, że prawo do świadczenia przysługuje tym osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej (w tym z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą bliską. Na występowanie związku przyczynowego wskazuje zakres sprawowanej opieki, stałej lub długotrwałej, wykluczającej możliwość podjęcia zajęć zarobkowych przez opiekuna.
W ocenie organu, przesłanka ta nie została w sprawie spełniona. Wnioskodawczym od 1987 r. nie wykonywała żadnej pracy zarobkowej, nie była zarejestrowana w PUP jako osoba poszukująca pracy. Opieka sprawowana nad matką polega na prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego (zakupy, sprzątanie, gotowanie, pranie, itp.), umawianiu wizyt lekarskich, podawaniu lekarstw, mierzeniu ciśnienia i poziomu cukru we krwi, pomocy w wieczornej i porannej toalecie i organizowaniu wolnego czasu. W toku wywiadu środowiskowego ustalono, że matka wnioskodawczyni nie jest osobą leżącą na stałe, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie porusza się przy pomocy kul lub balkonika. Organ wskazał, że czynności opiekuńcze, które polegają głównie na prowadzeniu gospodarstwa domowego nie wykluczają podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia, czynności związane z bezpośrednią opieką nad chorą również temu nie przeszkadzają, nie są one czasochłonne.
W odwołaniu L. F. zarzuciła zastosowanie przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznanego za przepis niezgodny z Konstytucją RP przez Trybunał Konstytucyjny oraz błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy polegającą na przyjęciu, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki przyznania świadczenia, wskazanej w tym przepisie.
Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Gdańsku decyzją z dnia 17 listopada 2021 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy S., podzielając stanowisko organu pierwszej instancji, że w sprawie nie zaistniała przesłanka związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki.
Organ wskazał, że rezygnacja z aktywności zawodowej musi być wymuszona przez konieczność sprawowania opieki nad chorym, zaś rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby uniemożliwiał on podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. Organ powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, jak np. brak pracy czy swój stan zdrowia, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, lecz wyłącznie takie, których celem jest sprawowanie opieki. Organ podkreślił, że opieka nad osobą niepełnosprawną polegać musi na czynnościach związanych z osobą chorego.
Nie zawsze ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Niezbędne wymogi co do czynności opiekuńczych wyznacza niepełnosprawność podopiecznego, należy zatem ustalić owe wymagania oraz to, czy takie czynności są wykonywane przez opiekuna i czy rozmiar owej opieki uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej.
Organ odwoławczy ustalił, że L. F. (ur. w 1968 r.) wskazała, że w latach 1987-1997 była zarejestrowana w PUP w K. i poszukiwała pracy, której nie znalazła, nie otrzymała też ofert z PUP. W 1991 r. i 1995 r. wnioskodawczyni urodziła dzieci i opiekowała się nimi, pozostając w domu. Kiedy dzieci dorosły wnioskodawczyni podjęła starania w celu znalezienia pracy, nie decydując się na współpracę z PUP ze względu na poprzednie braki ofert. Pracy poszukiwała samodzielnie, jednak nie przyniosło to efektu. Wnioskodawczyni zdecydowała się na podjęcie opieki nad matką, od dwóch lat matka zamieszkuje u niej.
Organ wskazał, że wnioskodawczyni nigdy nie pracowała. Nie można zatem przyjąć, że sprawowanie opieki nad matką wymusiło na wnioskodawczyni rezygnację z pracy zawodowej. Nie można także założyć, że opieka ta wymusiła na wnioskodawczyni rezygnację z podjęcia zatrudnienia. Sama wnioskodawczyni wskazała, że nie mogła znaleźć pracy po zakończeniu wychowywania małoletnich dzieci - tym samym nie można przyjąć, że podjęłaby jakiekolwiek zajęcia zarobkowe, gdyby nie sprawowała opieki nad matką, bowiem ofert takich zajęć wnioskodawczyni nigdy nie znalazła. Rozpoczęcie sprawowania opieki nad matką nie stanowiło przeszkody w podjęciu zatrudnienia, takiego zatrudnienia dla wnioskodawczyni bowiem nie było, nadto długoletni brak jakiejkolwiek aktywności zawodowej i całkowity brak doświadczenia zawodowego osoby po 50-tym roku życia to okoliczności, które przyczyniają się do wykluczenia takiej osoby z rynku pracy. Wnioskodawczyni nie wykazała, że istniało prawdopodobieństwo podjęcia przez nią zatrudnienia, a przeszkodziła temu opieka nad matką.
Nadto organ stwierdził, że zakres sprawowanej opieki i wymogi co do opieki wynikające ze stanu osoby niepełnosprawnej, nie stałaby na przeszkodzie podjęciu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z materiału dowodowego wynika, że mimo licznych schorzeń K. P. pozostaje osobą w miarę samodzielną, nie jest osobą leżącą na stale, samodzielnie spożywa posiłki, nie cierpi na demencję, porusza się przy pomocy sprzętu rehabilitacyjnego (kule lub balkonik), samodzielnie przyjmuje lekarstwa. Wymaga pomocy w toalecie porannej i wieczornej, mierzenia poziomu cukru we krwi i ciśnienia krwi. Nie jest w stanie samodzielnie prowadzić gospodarstwa domowego, czynności z tym związane wykonuje wnioskodawczyni, do której gospodarstwo to należy. Wnioskodawczyni nadto towarzyszy matce w spacerach i organizuje wizyty lekarskie (w których również matce towarzyszy), czuwa nad zasypianiem chorej. Większość czasu opieki to czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, zaś czynności ściśle związane z pomocą osobistą nie są aż tak czasochłonne, głównie odbywają się rano i wieczorem.
Czynności wykonywane przez wnioskodawczynię w ramach opieki mieszczą się w większości w zwykłych czynnościach pomocy, świadczonej często przez dorosłe osoby wobec starszych rodziców lub dziadków. Przygotowywanie posiłków, zakupy, sprzątanie, pranie, prasowanie to zwyczajne, codzienne czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego a pomoc w czynnościach higienicznych czy wspólne z osobą starszą wizyty u lekarza, to pomoc świadczona często osobie starszej, nawet niebędącej osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie stoją one na przeszkodzie możliwości podjęcia aktywności zawodowej. Ustalony w tej sprawie zakres opieki pozwala przyjąć, że wnioskodawczyni mogłaby połączyć opiekę z ewentualnym zatrudnieniem w niepełnym wymiarze czasu lub z podjęciem prac zarobkowych w postaci umowy zlecenia lub o dzieło, pozwalających na swobodniejsze organizowanie czasu pracy niż w przypadku umowy o pracę.
Organ odwoławczy stwierdził, że w świetle obecnej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, wypracowanej w oparciu o treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie ma podstaw do odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko i wyłącznie na podstawie braku spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy. W świetle jednolitego orzecznictwa należy przyjąć, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy stosować z pominięciem tej części tego przepisu, która została uznana za niekonstytucyjną. Oznacza to, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy nie może stać na przeszkodzie nabyciu przez opiekuna osoby dorosłej prawa do wnioskowanego świadczenia. W tym zakresie organ uznał argumentację organu pierwszej instancji za wadliwą, wskazując, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak naruszenie to nie miało wpływu na wynik sprawy, bowiem z uwagi na niespełnienie przesłanki wymienionej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać wnioskodawczym przyznane.
W skardze L. F. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy S. oraz przeprowadzenie dowodu z załączonych dokumentów, na okoliczności związane z sytuacją zdrowotną K. P., rzeczywistym zakresem wymaganej opieki, czasochłonnością zabiegów jakich musi dokonywać skarżąca na rzecz matki, przyczyną dla której skarżąca nie podejmuje pracy zawodowej.
Skarżąca podniosła zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy:
- 1) art. 7 w związku z art. 77 § 1 i k.p.a. przez niewyczerpujące zebranie i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego, niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, co doprowadziło do błędnego uznania, że przyczyną niepodejmowania przez skarżącą aktywności zawodowej jest brak pracy i wykluczenie skarżącej z rynku pracy a nie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką;
- 2) art. 8 i 107 § 3 k.p.a. przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa i realne dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, w szczególności niewyjaśnianie dlaczego uznano, że czynności ściśle związane z pomocą osobistą matce skarżącej – K. P., nie są czasochłonne;
- 3) art. 9 i 11 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy decyzji mimo, że jak wskazuje się w decyzji " w świetle jednolitego orzecznictwa należy przyjąć, że przepis art. 17 ust. 1 b u.ś.r. należy stosować z pominięciem tej części tego przepisu, która została uznana za niekonstytucyjną.
Nadto L. F. zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego - art. 17 ust. 1 ustawy u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że tylko nieodległy związek czasowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnia, a sprawowaniem opieki, uzasadnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, chociaż w rzeczywistości ważkie znaczenie ma związek przyczynowy.
Skarżąca wskazała, że pracowała uprzednio m. in jako pokojowa, na dowód czego załączyła do skargi świadectwo pracy. Skarżąca zarzuciła, że organ mylnie uznał, iż z podnoszonych przez skarżącą trudności w znalezieniu pracy wynika, że nie mogłaby ona podjąć zatrudnienia. Skarżąca wskazała, że aktywnie poszukiwała pracy i pracowała jako pracownik fizyczny, imając się prac w ogrodnictwie i sezonowych zbiorów runa leśnego, co zostało przerwane wraz z koniecznością podjęcia opieki nad schorowaną matką. Nadto szukała zatrudnienia na umowę o pracę, aby uzyskać staż ubezpieczeniowy, na dowód czego złożyła oświadczenie jednej z firm, w której starała się o angaż. Skarżąca stwierdziła, że utrzymanie jej czteroosobowej rodziny, w skład której wchodziły uczące się dzieci, nie mogłoby się odbywać w oparciu o jedną pensję pracownika fizycznego.
Nadto wskazała ona, że rynek pracy nawet w tak małych miejscowościach jak S., staje się z roku na rok, coraz bardziej "rynkiem pracownika", więc prawdopodobieństwo znalezienia pracy z umową od 2-3 lat istotnie wzrosło. Fakt, że w ostatnich latach skarżąca nie była zatrudniona na umowę o pracę, nie powinien podważać jej prawa do świadczenia. Powołując się na orzeczenie WSA w Gorzowie z dnia 14 października 2021 r. sygn. akt II SA/Go 636/21 skarżąca wskazała, że nie można podważać prawa do świadczenia w sytuacji, gdy strona wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia) na dzień składania wniosku jest konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną.
Nadto, niedopuszczalne jest rozumienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w taki sposób, że przesłanka związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym i rezygnacją z zatrudnienia zostałaby spełniona tylko wówczas, gdyby wniosek oświadczenie pielęgnacyjne złożono wkrótce po podjęciu opieki nad osobą niepełnosprawną i rezygnacji z pracy.
Skarżąca wskazała, że jej matka wymaga stałej opieki, nie jest w stanie sama przygotować sobie posiłku, sama udać się do toalety i bez wsparcia z niej skorzystać, nie może wykonywać podstawowych czynności samoobsługowych, wymaga pomocy w kontakcie ze środowiskiem, nie jest w stanie umówić wizyty lekarskiej, ani samodzielnie się na nią udać.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, powołując się na argumentację przytoczoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329), powoływanej dalej w skrócie jako "p.p.s.a.", uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). Natomiast stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w powyższym zakresie, Sąd stwierdził, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.
Podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowią przepisy art. 17 ust. 1 i następne u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyrażają stanowisko o konieczności stosowania unormowań ustawy z pominięciem niekonstytucyjnego zapisu art. 17 ust. 1b ustawy (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1578/16, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r. sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16, wyrok WSA w Warszawie z 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14, wyrok WSA w Olsztynie z 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15, wyrok WSA w Bydgoszczy z 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15).
W aktualnym stanie prawnym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego następuje zatem bez względu na czas powstania niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej. Stanowisko to wielokrotnie było wyrażane w orzecznictwie tutejszego Sądu z obszerną argumentacją. Stanowisko to w swoim orzecznictwie od dawna podzielają także organy drugiej instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku oraz Samorządowe Kolegium Odwoławcze Słupsku.
Kwestia wieku w jakim powstała niepełnosprawność matki skarżącej nie mogła być zatem podstawą odmowy przyznania świadczenia. Organ pierwszej instancji niezasadnie wskazał jako podstawę prawną wydanej decyzji normę art. 17 ust. 1b ustawy. Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji prawidłowo dokonał oceny w tym zakresie.
Organy obu instancji stwierdziły, że brak jest związku przyczynowego między rezygnacja z zatrudnienia i sprawowaniem opieki, zarówno z tego powodu, że opieką którą sprawuje skarżąca nie ma charakteru opieki stałej i długotrwałej, jak i z tego powodu, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki.
W wywiadzie środowiskowym ustalono, że K. P. jest osobą starszą, schorowaną, cierpiącą z powodu wielu schorzeń i z pewnością wymaga opieki i pomocy ze strony osób trzecich. Takiej pomocy i wsparcia udziela jej córka L. F. wykonując niezbędne codzienne czynności tj. gotowanie, podawanie posiłków, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich zaś w ramach czynności związanych bezpośrednio z opieką - pomoc w poruszaniu się, podawanie niezbędnych lekarstw, mierzenie ciśnienia oraz poziomu cukru, pomoc w ubieraniu oraz pomoc w porannej i wieczornej toalecie a także organizowanie wolnego czasu. K. P. nie jest osobą leżącą, samodzielnie spożywa posiłki, porusza się przy pomocy kul lub balkonika.
Organ wskazał, że z treści opisanego przez wnioskodawczynię zakresu "czynności wykonywanych podczas opieki" wynika, że czynności stricte opiekuńcze wykonywane przez skarżącą względem matki sprowadzają się do pomocy w ubieraniu, podawania leków, mierzenia ciśnienia, pomocy przy czynnościach higienicznych. Pozostałe czynności opisane w oświadczeniach oraz wywiadzie takie jak sprzątanie, gotowanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów to czynności związane z prowadzeniem domu a nie bezpośrednio z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Ponadto, w ocenie organu, opisane przez wnioskodawcę czynności takie jak czytanie pism urzędowych, przygotowywanie opału, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, wyjścia na spacery, nie stanowią o sprawowaniu stałej permanentnej opieki, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia.
Odnosząc się do kwestii zakresu sprawowanej opieki wskazać należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 nie zawiera definicji sprawowania opieki, niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka musi być stała lub długoterminowa. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, nie musi to być opieka całodobowa, jednak nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15).
W niniejszej sprawie bezsporne jest to, że matka skarżącej ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. Z orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że w K. P. wymaga stałej lub długotrwałej opieli lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto w uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że wymaga ona stałej, długotrwałej opieki i pomocy innych osób ze względu na niezdolności do samodzielnej egzystencji. Taki zapis dodatkowo potwierdza, że matka skarżącej wymaga nie tylko pomocy, lecz także stałej, i długotrwałej opieki.
Skarżąca zamieszkuje wraz z matką, która nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie i sprawuje nad nią całodobową opiekę. Z przeprowadzonego wywiadu wynika między innymi, że matka skarżącej ma problemy z poruszaniem się, używa kul lub balkonika, przy czym - co należy podkreślić - przemieszcza się pod nadzorem córki. Skarżąca pomaga matce przy porannej toalecie, wymianie pampersa, przygotowuje śniadanie, podaje leki, mierzy ciśnienie i poziom cukru, pomiar cukru odbywa się przed śniadaniem oraz dwie godziny po tym posiłku, skarżąca pomaga matce w przemieszczaniu się, dotrzymuje jej towarzystwa, bowiem matka boi się przebywać sama. Skarżąca przygotowuje i podaje matce obiad, podaje leki, wykonuje ponownie pomiary cukru, wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przygotowuje matce kolację i lekarstwa, ponownie mierzy ciśnienie oraz poziom cukru.
Następnie organizuje przygotowanie do nocnego wypoczynku, pomaga w wieczornej toalecie. Po zaśnięciu matka często przywołuje córkę, często się budzi, ma stany lękowe, boi się samotności. L. F. wskazywała w trakcie przeprowadzania wywiadu, że cierpi na częste zawroty głowy i boi się utraty przytomności, boi się zostawać sama w domu.
Konieczność towarzyszenia matce w przemieszczaniu się, z uwagi na choroby narządu ruchu oraz częste zawroty głowy, jak również konieczności monitorowania za matkę poziomu cukru oraz wysokości ciśnienia, podawania jej leków, wskazują, że skarżąca musi sprawować nad matką opiekę stałą. Nie może ona zatem podjąć zatrudnienia. W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wskazano symbole niepełnosprawności – 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia) i 05-R (upośledzenie narządu ruchu). K. P. cierpi na szereg schorzeń - zwyrodnienia stawów, nadciśnienie tętnicze, śródmiąższowe włóknienie płuc, cukrzycę, otyłość, miażdżycę, niedoczynność tarczycy, ma wadę serca. Skarżąca wykonuje w ramach sprawowania opieki także czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, jednak okoliczność ta nie jest przesądzającą dla dokonania oceny zakresu opieki jako stałej. To stan zdrowia niepełnosprawnej i zakres czynności z tym związanych, dają podstawę do oceny, że niepełnosprawna wymaga opieki stałej.
Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą.
Wskazać należy, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli wnioskodawca nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przepis ten określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. W orzecznictwie sądów administracyjnych wykładnia cytowanego przepisu nie budzi wątpliwości. Nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli wnioskujący nie podejmuje zatrudnienia w zawiązku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym cytowany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej. Okoliczność, że skarżąca nie była aktywna zawodowo przez szereg lat przed złożeniem wniosku, nie wyklucza zatem, co do zasady, przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki.
Skarżąca ma obecnie 54 lata, jej wiek i stan zdrowia nie wykluczają możliwości podjęcia zatrudnienia. Niewątpliwie skarżąca mogłaby podjąć zatrudnienie jako opiekunka osoby starszej lub chorej.
Wystąpienie drugiej z przesłanek - niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki, jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia, wymaganej przez normę art. 17 ust. 1 ustawy.
Podkreślić należy, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w 2021 r., w okresie, w którym jej matka legitymowała się orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca sprawuje obecnie nad matką opiekę, której zakres wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia.
W sprawie została zatem spełniona przesłanka przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r., jaką jest niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską.
Sąd stwierdził, że organ pierwszej instancji niewłaściwie odmówił przyznania świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organy obu instancji niewłaściwie oceniły, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 u.ś.r., jaką jest istnienie związku przyczynowego między sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Organy dopuściły się zatem naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r.
Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na postawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Sąd zasądził na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265).
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).