Uzasadnienie
W dniu 13 września 2019 r. L. S. (zwana dalej: "stroną") wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej w P. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią – L. C. Decyzją z dnia 22 października 2019 r., nr [...] Wójt Gminy, działając na podstawie art. 104 (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. - dalej powoływanej jako "k.p.a."), art. 3 pkt 21, art. 5, art. 17 ust. 1 i 1a, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm. - powoływanej dalej jako "u.ś.r.") oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad babcią L. C. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z orzeczenia nr [...] z dnia 27 stycznia 2016 r. wynika, iż L. C. posiada znaczny stopień niepełnosprawności, który datuje się od 16 listopada 2015 r. Dokument ten nie określa od kiedy niepełnosprawność ta istnieje.
Organ ustalił też, że strona nie pracuje zawodowo, gdyż sprawuje opiekę nad swoją babcią poprzez pomoc w codziennym funkcjonowaniu i wykonywaniu podstawowych czynności życiowych, co potwierdza wywiad środowiskowy. Ponadto, L. C. posiada tylko jedno dziecko, córkę D. S., która jest w pierwszej kolejności zobowiązana do spełnienia obowiązku alimentacyjnego. D. S. nie jest osobą niepełnosprawną, pozostaje w zatrudnieniu od 1 lutego 2016 r. Nie zajmuje się matką ze względu na pracę i nie wyraża woli rezygnacji z zatrudnienia, na jej rzecz. Ustalono, że wiek, stan zdrowia córki umożliwia jej sprawowanie opieki nad matką.
W sprawie nie zostały spełnione warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż wnuczce jako osobie niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w przypadku, gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nadto, niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała od momentu, którego nie można ustalić, zaś stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 27 stycznia 2016 r. (niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem 18 lub 25 roku życia, o czym stanowi w art. 17 ust. 1b u.ś.r.).
Strona odwołała się od decyzji organu pierwszej instancji, wskazując na błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. - bez uwzględnienia derogacyjnego skutku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 w postaci eliminacji niekonstytucyjnej treści tego przepisu oraz wadliwe przyjęcie, że opiekę powinna sprawować córka, aktywna zawodowo i na co jej nie pozwala stan zdrowia.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 8 stycznia 2020 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Organ odwoławczy stwierdził w uzasadnieniu, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
ust. 1a. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
ust. 1b. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
W aktach sprawy znajduje się wywiad środowiskowy z dnia 3 października 2019 r., z którego wynika, że babcia strony jest osobą leżącą, nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Wymaga stałej opieki i pielęgnacji, strona zaś należycie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną babcią. Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że nie podziela zasadności argumentacji organu pierwszej instancji dotyczącej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium podziela bowiem linię orzeczniczą sądów administracyjnych, która w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i stwierdza konieczności uchylenia decyzji jeśli kryterium odmowy stanowił wiek powstania niepełnosprawności.
Jednak Kolegium mając na uwadze dokonane w przedmiotowej sprawie ustalenia, że D. S. jest obiektywnie zdolna wypełnić obowiązek alimentacyjny wobec swojej niepełnosprawnej matki (wiek i stan zdrowia umożliwia sprawowanie opieki nad matką) uznało, że stronie jako wnuczce osoby niepełnosprawnej, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.
L. S. zaskarżyła decyzję organ odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji.
Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła:
- 1. naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;
- 2. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że skarżąca jako wnuczka osoby niepełnosprawnej nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego.
Uzasadniając zarzuty wskazano, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. określa, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowo-administracyjnym, powyższe regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (por. wyrok NSA z 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1062/14, z 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1286/14, z 12 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 328/16). W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).
Jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, dziecko osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną matką w sposób wystarczający. Skarżąca jest wnuczką osoby wymagającej opieki, wobec czego należy do kręgu osób określonych uprawnionych do otrzymywania świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie jako niezasadnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Niniejsza skarga została rozpoznana przez sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.
Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie L. S. (określona również jako - "skarżąca") uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 8 stycznia 2020 r., nr [...], którą utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 22 października 2019 r., nr [...], odmawiającą przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na babcię L. C. Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., powoływanej jako - "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Zgodnie więc z powyższym przepisem ustawy, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Jak wynika z akt administracyjnych skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika w dniu 13 września 2019 r. (data wpływu do organu) złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią L. C., która legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem z dnia 27 stycznia 2016 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, datującej się od dnia 16 listopada 2015 r., a której daty powstania nie da się ustalić.
Prawidłowo organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu pierwszej instancji, który jako jedną z podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazał na przesłankę, odnoszącą się do daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (art.17 ust.1b u.ś.r.). Przy rozważaniu tej kwestii konieczne było wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; publ. OTK-A 2014/9/104) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej. Przedstawioną w tym zakresie argumentację organu odwoławczego należy w pełni podzielić.
Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł bowiem, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Z wyroku wynika, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy opiekun ten spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Przechodząc do dalszych rozważań dotyczących zasadniczej podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, to w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie zaś do art. 17 ust.1a powołanej ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W powołanych przepisach ustawodawca zawarł ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony między innymi przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży - obowiązek alimentacyjny - względem osoby będącej pod jej opieką. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi o obowiązku alimentacyjnym, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz.U. z 2019 r., poz. 2086 ze zm., dalej jako: "kodeks rodzinny i opiekuńczy").
Zgodnie z art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala w przepisie art. 132 kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Jak zauważono w skardze w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym wskazane regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; czy z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16). Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić. Trzeba mieć jednak na uwadze, że przywołane orzeczenia zapadały na tle określonych stanów faktycznych w konkretnych sprawach. Przykładowo w pierwszym przywołanym wyroku NSA wskazał, że "w sytuacji bowiem, jak w niniejszej sprawie, gdy matka osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki nie żyje, zaś ojciec skazany prawomocnym wyrokiem za znęcanie się nad rodziną z sądowym nakazem eksmisji z mieszkania zajmowanego przez rodzinę, rozwiedziony z matką, który złożył oświadczenie, że nie poczuwa się do opieki nad synem i od lat nie utrzymuje żadnych kontaktów z dziećmi, oczywistym jest, że wykluczona jest możliwość sprawowania opieki przez ojca.
Literalna wykładnia omawianych przepisów prowadzi do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia alimentacyjnego". Jak zaznaczył NSA "istota sprawy sprowadza się do oceny, czy w okolicznościach rozpoznawanej sprawy słuszne jest wydanie rozstrzygnięcia będącego wynikiem wyłącznie wykładni literalnej art.17 ust.1 pkt 4 w zw. z art.17 ust.1a, czy też może istnieją dostatecznie uzasadnione podstawy mające swe źródło w wartościach konstytucyjnych, które nakazywałyby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego". NSA wskazując na treść art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego podniósł - "w tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art.2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP)", który to pogląd ten został przywołany w uzasadnieniu skargi.
Przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można się zatem ograniczać jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, wyłącznie i tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Niewykluczone jest również w tym zakresie posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego) nie może zajmować się rodzicem (art. 132 k.r.o. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r.).
Przyjęcie wskazanych metod wykładni prowadzi do wniosku, że rozstrzygnięcie o zasadności żądania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą wymagającą opieki (w realiach niniejszej sprawy nad babcią) zależy od ustalenia, czy osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji (dzieci) są zdolne do jej sprawowania np. czy ich stan zdrowia umożliwia faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką lub czy nie istnieją inne obiektywne okoliczności (względy) niezależne od nich, które taką opiekę wykluczają. Niewątpliwie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.
Poza sporem było w niniejszej sprawie, że oprócz D. S. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z L. C. D. S. jest jej jedyną córką. Zatem obowiązek alimentacyjny obciąża w pierwszej kolejności córkę L. C. – D. S. (matkę skarżącej). Stosownie do regulacji przepisu art. 129 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi. Obowiązek alimentacyjny córki D. S. wyprzedza więc obowiązek alimentacyjny wnuczki – L. S. Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy organy obu instancji prawidłowo uznały, że skarżącej jako wnuczce nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej (wnuczki) względem babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej córki D. S., która w pierwszej kolejności zobowiązana jest do sprawowania opieki nad matką. Przy czym nie zachodzą żadne obiektywnie czynniki (okoliczności), aby córka nie mogła wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem matki.
Jak podniosły organy, zarówno wiek i stan zdrowia umożliwiają sprawowanie takiej opieki. Nie jest ona osobą niepełnosprawną, a od 1 lutego 2016 r. pozostaje w zatrudnieniu. Jest zdolna wypełniać swój obowiązek alimentacyjny.
Należy podkreślić, że w aktach administracyjnych sprawy znajduje się oświadczenie D. S., w którym jednoznacznie stwierdza - że "wiek oraz stan zdrowia umożliwia mi sprawowanie opieki nad moją niepełnosprawną matką" (vide: oświadczenie z dnia 3 października 2019 r. w aktach administracyjnych). Jednocześnie córka wskazuje, że "nie wyraża woli z rezygnacji z zatrudnienia i w związku z powyższym jestem obiektywnie zdolna do sprawowania opieki". Ponadto, jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego córka D. S. zamieszkuje razem z wymagającą opieki matką L. C. oraz skarżącą w domu rodzinnym położonym w Ł. W istniejących okolicznościach sprawy nie można uznać, aby mogło dojść do aktualizacji obowiązku alimentacyjnego wnuczki.
Jest też oczywiste, że nie można automatycznie wykluczać L. S. - jako wnuczki z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane wnioskowane przez nią świadczenie. Jednakże byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której córka babci skarżącej – D. S. nie byłyby w stanie wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wtedy, gdyby córka z przyczyn niezależnych od niej (przeszkód obiektywnych), nie byłaby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. Zobowiązania rodzinne czy zawodowe dzieci nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki nad matką. Okoliczności takiej nie stanowi również wykonywanie pracy, która aktualizowałby obowiązek alimentacyjny zobowiązanych w dalszej kolejności. W tym zakresie orzecznictwo sądów jest zgodne (zob. wyroki: NSA z dnia 21 lutego 2019 r., I OSK 3804/18 czy WSA w Gliwicach z dnia 14 stycznia 2020 r., SA/Gl 1190/19).
W niniejszej sprawie nie zaszły zatem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem jej babci przed obowiązkiem alimentacyjnym jej córki. To dziecko jest bowiem w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad matką. Skoro zatem skarżąca nie była osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej babci, to nie mogła ona skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki.
W rozpoznawanej sprawie nie doszło więc do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, czy też innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a tylko takie uchybienia, jak już zaznaczono na wstępie rozważań uprawniają sąd administracyjny do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwego aktu administracyjnego.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.