Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20

Uzasadnienie

W dniu 30 października 2019 r. M. M. (zwana dalej: "stroną" lub "skarżącą") wystąpiła do Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem R. M. urodzonym w dniu 3 marca 1957 r., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do wniosku załączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 27 lutego 2018 r., nr [...], orzekające znaczny stopień niepełnosprawności R. M. Z treści tego orzeczenia wynika, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 46 roku życia.

Decyzją z dnia 29 lipca 2019 r., nr [...] Wójt Gminy działając na podstawie art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, ust. 1b, art. 17b, art. 20 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm. - powoływanej dalej jako "u.ś.r."), w związku z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. - powoływanej dalej jako "k.p.a."), odmówił M. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że strona nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem, niemniej jednak nie zostały spełnione przesłanki do przyznania do świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zawarte w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności stwierdzenie, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 46 roku życia nie pozwala na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tym zakresie organ wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 nie uchylił art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Strona odwołała się od decyzji organu pierwszej instancji powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/13. Jej zdaniem zostały spełnione wszystkie wymagania ustawowe do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z wyjątkiem kryterium wieku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r., który jednak jest niezgodny z Konstytucją.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 14 lutego 2020 r., nr [....] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Organ odwoławczy podkreślił, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że nie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 wynika iż wykonanie wyroku Trybunału wymaga podjęcia niezbędnych oraz niezwłocznych działań ustawodawczych prowadzących do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Należy zatem uznać, że do czasu zmiany przepisów organy administracji publicznej rozstrzygając sprawę administracyjną są związane treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Z akt sprawy wynika, że strona nie jest w stanie podjąć zatrudnienia z uwagi na sprawowanie stałej, codziennej, opieki nad mężem, zamieszkują wspólnie wraz z córką i jej rodziną, a opieka wykonywana jest od marca 2018 r. Ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że strona na własny wniosek została wykreślona z ewidencji osób bezrobotnych, gdyż złożyła wniosek o pozbawienie statusu bezrobotnego. Strona ma ponad 14 letni staż pracy, a składki na ubezpieczenie zdrowotne były odprowadzane ostatnio za marzec 2014 r. Obecnie nie posiada ubezpieczenia zdrowotnego. Zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności męża strony, niepełnosprawność istnieje od 46 roku życia, znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 27 lutego 2018 r., tj. od 61 roku życia. Zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 14 lutego 2019 r. R. M. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 sierpnia 2022 r. Mąż strony przeszedł udar, cierpi na napadowe migotanie przedsionków, chorobę wieńcową, cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, dyskopatię lewostronną, zaćmę oraz miał dwa zawały.

Strona codziennie opiekuje się mężem ale sama również choruje przewlekle: zwyrodnienia kręgosłupa, cukrzyca i nadciśnienie. Podobnie jak mąż jest pod stałą opieką lekarzy specjalistów. Strona nie pracuje zawodowo, pracowała w latach 1994-1999 w przetwórstwie rybnym w G. Zaczęła chorować i w związku z przewlekłą chorobą nabyła prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Od roku 2012 nie osiąga żadnego dochodu. Podczas wywiadu powiedziała, że choć mąż uzyskał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności w 2018 r., to opieki wymagał o wiele wcześniej i dlatego nie podjęła na nowo zatrudnienia.

Podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16).

Zdaniem organu odwoławczego w niniejszej sprawie brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy nie podejmowaniem przez stronę pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Strona pracowała do 1999 r., a niepodejmowanie pracy wynikało z własnej choroby, a nie z konieczności opieki nad mężem. Strona była też bezrobotna i na własny wniosek została wykreślona z ewidencji. Brak zatem bezpośredniego związku między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką.

M. M. zaskarżyła decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie, jak również uchylenie decyzji organu pierwszej instancji.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. 1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie zaskarżonej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
2. 2. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uznanie, że rezygnacja z zatrudnienia czy też jego świadome niepodejmowanie musi nastąpić przed wydaniem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, podczas gdy prawidłowa zastosowana wykładnia ww. przepisu powinna doprowadzić do wniosku, że osoba która ma obiektywną możliwość podjęcia zatrudnienia, ale tego nie czyni z uwagi na podjęcie się stałej opieki nad osobą niepełnosprawną, spełnia przesłankę wyrażoną w ww. przepisie;
3. 3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu.

Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym zakresie jego zastosowania. Wyrok ten odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 u.ś.r., który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarżąca zauważyła, że można już mówić o przeważającej linii orzeczniczej, która w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację podmiotów i stwierdzają o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16). Należy zatem uznać, że Kolegium dokonało nieprawidłowej wykładani art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Skarżąca dodała, że organ powinien ustalić jakiej opieki wymaga osoba niepełnosprawna i dojść do wniosku, tego że wymaga ona stałej i długotrwałej opieki. Co ważne, schorzenia męża nie powstały w dniu wydania orzeczenia o niepełnosprawności, tylko znacznie wcześniej. Wydanie orzeczenia o niepełnosprawności jest potwierdzeniem istnienia schorzeń. Mąż strony jest po dwukrotnym przebyciu zawału, dwukrotnym przebyciu udaru, ma schorzenia kręgosłupa, niedowidzenie na jedno oko, jaskrę, zaćmę, cukrzycę. Skarżąca jedynie z tego powodu zrezygnowała z zatrudnienia. Tak więc w niniejszej sprawie występuje związek przyczynowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Niniejsza skarga została rozpoznana przez sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym został złożony przez pełnomocnika skarżącej, a organ w odpowiedzi na skargę wniósł również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że niniejsza skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako "u.ś.r.").

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Jak wynika z akt administracyjnych mąż skarżącej (ur. 3 sierpnia 1957 r.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 27 lutego 2018 r. Z orzeczenia tego wynika, że niepełnosprawność R. M. istnieje od 46 roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności od dnia 7 lipca 2017 r. Ponadto orzeczeniem lekarskim orzecznika ZUS z dnia 14 lutego 2019 r. ustalono niezdolność męża skarżącej do samodzielnej egzystencji.

Odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego organ pierwszej instancji uzasadniły faktem, że niepełnosprawność męża nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, jak stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r. Uznał przy tym, że istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Z kolei Samorządowe Kolegium Odwoławcze przyjęło, że przeszkodą do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowi zarówno wiek w którym stwierdzono niepełnosprawność męża skarżącej, jak i brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki. W szczególności organ odwoławczy wskazywał, że skarżąca pracowała do 1999 r., a nie podejmowanie pracy wynikało z jej problemów zdrowotnych.

Na początku należy wyjaśnić, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej.

Sąd podkreśla, że Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Przedmiotowy wyrok jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym zakresie jego zastosowania. Wyrok ten odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. o świadczeniach rodzinnych, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 u.ś.r., który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Skutkiem tego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis - art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i stwierdzają o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyroki NSA z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16; z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16; z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 4020/18; wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 16 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 51/17).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego zmienił sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, w ten sposób, że ocena spełniania przesłanek uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego musi być dokonywana z pominięciem kryterium czasu powstania niepełnosprawności. Organy dokonają zatem oceny wniosku skarżącej w celu stwierdzenia, czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełniał dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 u.ś.r., przy uwzględnieniu zakresu, w jakim przepis ten został uznany za niekonstytucyjny na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas, jeżeli osoby wymienione w tym przepisie w celu sprawowania opieki nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W wyżej opisanym zakresie wadliwa jest wykładnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonana przez organy obu instancji dokonana wbrew orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego.

Przechodząc dalej, do zagadnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki przez skarżącą, to na wstępie należy przywołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjny wyrażone w wyroku z dnia 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 874/15 na tle przepisów art. 16a ust. 1 i art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, które zawierają tożsamy hipotetyczny stan faktyczny, a mianowicie sprawowanie opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Tożsamość ta stanowiła podstawę do dokonania przez NSA prokonstytucyjnej wykładni przesłanki przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego, rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż wykładnia językowa prowadziłaby do zróżnicowania sytuacji prawnej osób sprawujących opiekę na takie, które podejmują się sprawowania opieki i rezygnują z pracy oraz na takie, które podejmują się sprawowania tej opieki i rezygnują z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czyli powstrzymują się od podejmowania pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki.

Rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać w ocenie NSA przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. Taka wykładnia znajduje pełne umocowanie w wartościach przyjętych w preambule Konstytucji RP, gwarantującej godność człowieka pozbawionego zdolności do samodzielnej egzystencji, w konstytucyjnej zasadzie demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i konstytucyjnej zasadzie równości wobec prawa.

W aspekcie powyższego należy zauważyć, że informacja o wieloletnim sprawowaniu przez skarżącą opieki nad mężem ma potwierdzenie w treści wywiadu środowiskowego, znajdującego się w aktach administracyjnych. Karty leczenia szpitalnego wskazują również na poważne problemy zdrowotne męża skarżącej istniejące jeszcze przed wydaniem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Podkreślić należy, że zdarzają się sytuacje, iż osoba nie dysponująca orzeczeniem o niepełnosprawności, potrzebuje pomocy osób trzecich, co też słusznie podnosi skarżąca. W ocenie Sądu istnienie związku przyczynowo - skutkowego powinno być badane na dzień rozstrzygania w oparciu o całość zebranego w sprawie materiału dowodowego, ponieważ trudno porównywać sytuację w tym zakresie na przestrzeni kilku czy kilkunastu lat. Inaczej mówiąc, rezygnacja skarżącej z pracy wiele lat wcześniej nie może być wystarczająca podstawą do twierdzenia, że obecnie nie ma takiego związku pomiędzy nie podejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w sytuacji gdy powodem takiego zachowania się jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organ odwoławczy, naruszając przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., pominął pełną treść rodzinnego wywiadu środowiskowego, z którego wynikało, że skarżąca wiele lat opiekowała się chorym mężem. Ponadto organ ten, powołując się dopiero w swojej decyzji na brak związku czasowego między zaprzestaniem przez skarżącą pracy a powstaniem niepełnosprawności jej męża (w sposób bardzo lakoniczny), uniemożliwił skarżącej odniesienie się do tej kwestii w toku postępowania administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd w punkcie pierwszym wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, gdyż naruszają przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, a ponadto decyzja organu odwoławczego narusza przepisy postępowania w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpatrując sprawę organy zobowiązane będą do uwzględnienia powyższego stanowiska Sądu, w tym do pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Dokona też ponownych ustaleń w zakresie poruszanego wyżej związku przyczynowo-skutkowego. O ile - zdaniem organów - informacje podane w rodzinnym wywiadzie środowiskowym nie będą wystarczające, konieczne będzie dokonanie niezbędnych ustaleń dotyczących tego, kiedy skarżąca i z jakich przyczyn zrezygnowała z pracy zarobkowej oraz w jakim okresie opiekowała się mężem. Prawidłowo ustalony stan faktyczny pozwoli organom na stwierdzenie, czy skarżąca nie może podjąć pracy zarobkowej z powodu opieki nad niepełnosprawnym mężem.

O kosztach postępowania (punkt drugi wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącą adwokata ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).