Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 22 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Gd 595/22

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z dnia 21 czerwca 2022 r. nr 2201-IOA.4246.22.2022.9 wydaną na podstawie art. 233 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 1540 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "o.p.") oraz art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 3-5, art. 6 ust. 1, art. 8, art. 89 ust. 1 pkt 3 i ust. 4 pkt 3, art. 90 ust. 1 pkt 1 i art. 91 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 417 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "u.g.h.") Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Gdyni z dnia 23 marca 2022 r. nakładającą na W. F. G. (dalej także jako "strona" albo "skarżący") jako posiadacza zależnego lokalu położonego przy ul. [...] w C., w którym znajdowały się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona była działalność usługowa, karę pieniężną w wysokości 200.000 zł.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że podczas kontroli przeprowadzonej w dniu 18 lipca 2017 r. przez funkcjonariuszy Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Gdyni ujawniono w lokalu położonym w C. przy ul. [...] eksploatację dwóch automatów do gier (BLUE SERIES Gra telewizyjna 1 i Gra telewizyjna 2), których charakter odpowiadał definicji gier na automatach zawartej w ustawie o grach hazardowych.

Dzierżawcą tego lokalu, jak wykazało przedmiotowe postępowanie był, zgodnie z umową dzierżawy z dnia 28 lutego 2017 r. zawartą z właścicielką lokalu G. K., W. G. Na podstawie numeru dowodu znajdującego się na drugiej stronie umowy, można ustalić, że umowa została podpisana przez W. F. G. z jednoczesnym przystawieniem pieczęci firmy "W." W. G. W umowie zostało ujęte zastrzeżenie: "Dzierżawca użytkować będzie lokal z należytą starannością zgodnie z jego przeznaczeniem bez prawa oddawania innemu podnajemcy".

Organ wskazał, że z ustalonego stanu faktycznego wynika, że właścicielem Firmy "W." W. G. jest W. P. G., natomiast na podstawie pełnomocnictwa z dnia 22 czerwca 2015 r. (data zarejestrowania działalności) pełnomocnikiem jest W. F. G. (ojciec W. P. G). Udzielone pełnomocnictwo upoważnia m.in. do występowania przez organami władzy, instytucjami, składania wszelkich oświadczeń, reprezentowania przed sądami w charakterze strony, prowadzenia i zarządzania przedsiębiorstwem po nazwą Firma "W." W. G. oraz do zawierania umów w zakresie działalności, dokonywania wszelkich rozliczeń finansowych i podejmowania innych czynności, które okażą się konieczne w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

W aktach sprawy znajdują się trzy umowy, na podstawie których lokal przy ul. [...] w C. został podnajęty przez Firmę "W." W. G., to jest:

1. 1) umowa dzierżawy powierzchni użytkowej nr [...] z dnia 1 marca 2017 r. zawarta z firmą M. Sp. z o.o., gdzie przedmiotem dzierżawy jest część lokalu o powierzchni 3 m² pod instalację urządzenia rozrywkowego służącego wyłącznie do zabawy, zawarta na czas nieokreślony;
2. 2) umowa najmu lokalu zawarta w dniu 1 kwietnia 2017 r. na czas nieokreślony, z firmą K. Sp. z o.o., gdzie przedmiotem najmu jest lokal o powierzchni 30 m²;
3. 3) umowa najmu części lokalu zawarta w dniu 1 kwietnia 2017 r. na czas nieokreślony, z firmą C. s.r.o., gdzie przedmiotem najmu jest część lokalu o powierzchni 25 m².

W toku postępowania karnego-skarbowego prowadzonego przez Naczelnika Pomorskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Gdyni przesłuchany został w charakterze świadka w dniu 25 kwietnia 2019 r. W. P. G., który zeznał, że był właścicielem firmy W. W. G., ale "[...] wszystkim zajmował się tata. Z tego co mi wiadomo tata podnajmował i wynajmował lokale [...]". Zapytany o umowę dzierżawy lokalu zawartą z G. K., stwierdził, że podpis na umowie nie jest jego podpisem. W trakcie przesłuchania okazano umowy dalszej dzierżawy i najmu lokalu. Świadek stwierdził, że również na tych umowach nie widnieje jego podpis, a są to podpisy jego taty. Na pytania dotyczące celu wynajęcia lokalu, płatności za media oraz automatów znajdujących się w lokalu, odpowiadał, że nic nie wie na te tematy.

Natomiast przesłuchany w charakterze świadka w dniu 18 maja 2018 r. W. F. G. zeznał: "Firma "W." W. G. należy do mojego syna - W. G., jestem w nim całkowitym pełnomocnikiem, syn właściwie działalnością firmy się nie zajmuje. Działalność firmy polegała głównie na wyszukiwaniu tanich lokali i wynajmowaniu ich dalej firmom." Opisał także sposób w jaki zawierał umowy wynajmu przedmiotowego lokalu. Najpierw następował kontakt telefoniczny ze strony zainteresowanych firm, umowy przesyłano pocztą, a podpisane już umowy były odsyłane na wskazane adresy. Klucze do lokalu zostały również wysłane pocztą. Pieniądze za wynajem były zostawiane w lokalu w osobnych kopertach od każdej z firm i stamtąd odbierane przez stronę. Wówczas też W. F. G. widział, że w lokalu stoi około 7-8 automatów. Dalej zeznał, że: "Nie miałem żadnych obowiązków związanych z automatami, nie wiem kto je serwisował, nie wiem jak zorganizowano gry."

Analizując stan faktyczny sprawy oraz przetoczone powyżej zeznania organ drugiej instancji zauważył, że z jednej strony mamy umowę dzierżawy lokalu zawartą w dniu 28 lutego 2017 r. przez W. F. G. jako pełnomocnika firmy "W." W. G. Z drugiej strony, zgodnie z zeznaniami W. F. G. i W. P. G., wszystkimi sprawami związanymi z działalnością Firmy "W." W. G. zajmował się W. F. G. jako pełnomocnik firmy. Ponadto w odpowiedzi na wezwanie organu pierwszej instancji G. K. (właściciel lokalu) poinformowała, iż przedmiotową umowę podpisał z nią W. F. G. W niniejszej sprawie umocowanie W. F. G. do działania w cudzym imieniu, czyli w imieniu Firmy "W." W. G., opiera się na oświadczeniu reprezentowanego, to jest pełnomocnictwie z dnia 22 czerwca 2015 r.

Odwołując się do przepisów Kodeksu cywilnego organ drugiej instancji podkreślił, że w art. 95 wskazano, że z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właściwości czynności prawnej, można dokonać czynności prawnej przez przedstawiciela. Czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania pociąga za sobą skutki bezpośrednio dla reprezentowanego. Przepisy przewidują dwie formy umocowania do działania w cudzym imieniu. Pierwszą z nich jest reprezentowanie innej osoby w oparciu o przepisy konkretnej ustawy - mamy wówczas do czynienia z przedstawicielstwem ustawowym. Drugim rodzajem, szerzej występującym w obrocie gospodarczym, jest umocowanie w oparciu o oświadczenie osoby reprezentowanej, zwane też pełnomocnictwem.

Z przytoczonych przepisów wynika, że czynność prawna dokonana przez przedstawiciela i w zakresie jego umocowania powoduje powstanie praw lub obowiązków bezpośrednio po stronie reprezentowanego. Przedstawicielstwo oznacza zastępstwo bezpośrednie. Przedstawiciel dokonuje czynności prawnej w imieniu i ze skutkiem dla osoby reprezentowanej; można więc skwitować, że skutki prawne dokonanej czynności powstają bezpośrednio w sferze prawnej reprezentowanego z chwilą sporządzenia czynności prawnej przez przedstawiciela i przez samo jej sporządzenie. Tak więc istotą działania przez przedstawiciela jest wywołanie skutków prawnych bezpośrednio dla osoby, w imieniu której przedstawiciel działa.

Mając na uwadze powyższe organ drugiej instancji zauważył, że organ pierwszej instancji w uzasadnieniu swojej decyzji wskazywał, że ze względu na nazwę firmy oraz zbieżność imienia i nazwiska właściciela i pełnomocnika, kontrahenci nie byli świadomi, że W. F. G. nie był właścicielem firmy. Na żadnej z umów nie było zaznaczenia, że podpisuje się jako pełnomocnik a nie właściciel firmy. Rozpatrując sprawę ponownie (w następstwie kasacyjnej decyzji organu odwoławczego wydanej w dniu 17 września 2021 r.) organ pierwszej instancji skierował wezwania do właściciela lokalu G. K. prosząc o wyjaśnienie okoliczności zawarcia umowy dzierżawy z dnia 28 lutego 2017 r., w szczególności:

1. - wskazanie, kto jako dzierżawca podpisał umowę dzierżawy (właściciel firmy "W." W. P. G., czy jego pełnomocnik W. F. G.) – odpowiedź cyt.:,,(...) umowę dzierżawy lokalu w C. przy ul. [...] dnia 28.02.2017r. podpisał ze mną dzierżawca W. F. G. Umowę tę podpisał osobiście. (...)";
2. - w przypadku podpisania umowy dzierżawy przez W. F. G., który był pełnomocnikiem firmy "W." - wyjaśnienie, czy W. F. G. jednoznacznie wskazał, że podpisuje tą umowę jako pełnomocnik syna, a nie we własnym imieniu - odpowiedź cyt.: "(...) Podpisał tę umowę we własnym imieniu."

Jednocześnie organ pierwszej instancji dokonał ustaleń, że M. Sp. z o.o. obecnie nie prowadzi działalności gospodarczej, w KRS wykreślona została siedziba spółki, firma nie posiada zarządu, został powołany likwidator K. P. K. Sp. z o.o. – wykreślona została siedziba spółki, firma nie posiada zarządu, prezes zarządu nie jest obywatelem Polski, nie posiada nr PESEL. C. s.r.o. ma siedzibę w P., prezes zarządu nie jest obywatelem Polski, nie posiada nr PESEL. Ustalenia te są kluczowe w sprawie, bowiem weryfikacja umów z ww. firmami jest znacznie utrudniona ze względu na rozwiązanie spółki czy też brak siedziby.

Odnosząc się do zarzutu strony dotyczącego błędnej wykładni art. 89 ust. 1 pkt 3 i art. 89 ust.3 pkt 4 u.g.h. polegającym na bezpodstawnym uznaniu, że za posiadacza zależnego można uznać podmiot, który nie sprawował bezpośredniego władztwa nad lokalem i nie prowadził w nim żadnej działalności, organ drugiej instancji wskazał, że jednym z warunków umowy dzierżawy z dnia 28 lutego 2017 r. był brak możliwości oddania lokalu we władanie innym najemca bez zgody G. K., w związku z czym zawarcie umowy najmu między skarżącym a innymi podmiotami stanowiło naruszenie warunków umowy dzierżawy i nie można było w żaden sposób zweryfikować prawidłowości zawartych umów gdyż brak jest możliwości kontaktu z ww. firmami. W. F. G. nie uzyskał zgody na podnajem lokalu od właściciela przedmiotowego lokalu, więc to on pozostawał posiadaczem zależnym lokalu.

Ponadto jak wskazał właściciel lokalu w przesłuchaniu z dnia 4 października 2017 r. cyt.: "[...] W dniu 28.02.2017r. podpisaliśmy umowę, miała być tam prowadzona działalność w postaci komisu lub podobnej działalności, nie określono dokładnie celu [...]", co wskazuje, że W. F. G. wynajął przedmiotowy lokal nie w celu dalszego podnajmu, gdyż w dniu podpisywania umowy wskazał właścicielowi lokalu, iż będzie tam prowadzona działalność co może świadczyć o pozorności zawieranych umów z ww. firmami. Dodatkowo o fikcyjnym charakterze zawarcia tych umów może świadczyć fakt, że cały lokal ma powierzchnię 30 m², a umowy podnajmu dotyczą wynajęcia powierzchni łącznie 58 m², z czego dwie umowy są z tego samego dnia na całkowitą powierzchnię 55 m².

Zdaniem organu drugiej instancji w przypadku prowadzenia działalności polegającej wyłącznie na oferowaniu gier na niezarejestrowanych automatach do gier, uznać należy, że przedmiotem działalności podmiotu jest świadczenie tylko tego typu usług, to jest działalność usługowa. Tym samym lokal, w którym oferowana jest gra na automatach, stanowi lokal, w którym prowadzona jest działalność usługowa w rozumieniu art. 89 ust 1 pkt 3 u.g.h. Stanowisko takie wyrażono m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 marca 2020 r. (sygn. akt III SA/GI 975/19), w którym stwierdzono, że prowadzenie działalności gospodarczej z wykorzystaniem automatów jest działalnością usługową.

Organ drugiej instancji wyjaśnił przy tym, że w przepisach polskiego prawa nie zdefiniowano jednoznacznie pojęcia "usługa", dlatego należy posłużyć się definicją zawartą w słowniku języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl). Przez usługę rozumie się działalność gospodarczą służącą do zaspokajania potrzeb ludzi. W literaturze przedmiotu usługę określa się jako umowę, której przedmiotem jest jednorazowe lub cykliczne, jak również stałe świadczenie usługi; nie ma przy tym znaczenia czy mamy do czynienia ze świadczeniem jednorazowym, czy ciągłym (Kodeks cywilny, Tom II. Komentarz; pod red. M. Gutowskiego, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2016). Świadczenie usługi jest zatem wykonywaniem określonych czynności przez świadczeniodawcę na rzecz świadczeniobiorcy.

Ponadto Polska Klasyfikacja Wyrobów i Usług (PKWiU) służąca do określania przebiegu i opisu procesów gospodarczych i społecznych z dnia 4 września 2015 r. w sekcji R Usługi Kulturalne, Rozrywkowe, Sportowe i Rekreacyjne wymienia usługi związane z udostępnianiem automatów do gier (Symbol PKWiU 92.00.12).

W świetle zgromadzonego materiału dowodowego sprawy, w ocenie organu drugiej instancji, z całą pewnością w wynajmowanym przez stronę lokalu znajdowały się niezarejestrowane automaty do gier i była prowadzona w nim działalność usługowa wykonywana w dniu, w którym ustalono obecność niezarejestrowanych automatów. Przyjęcie, że posiadacz zależny, który w lokalu tylko udostępnia automaty do gry, bez prowadzenia dodatkowej działalności np. handlowej czy gastronomicznej, nie mógłby wypełnić przesłanki nałożenia kary pieniężnej przewidzianej w ustawie o grach hazardowych doprowadziłaby do ograniczenia dopuszczalności nakładania kar pieniężnych.

Resumując, organ drugiej instancji stanął na stanowisku, że materiał dowodowy zebrany przez organ pierwszej instancji, jednoznacznie potwierdził, że W. F. G. był posiadaczem zależnym lokalu w C. przy ul. [...], w lokalu tym znajdowały się niezarejestrowane automaty do gier. Nadto w przedmiotowym lokalu prowadzona była działalność usługowa.

Zostały więc spełnione wszystkie warunki wynikające z przepisu art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. i na tej podstawie organ pierwszej instancji prawidłowo wymierzył W. F. G. karę pieniężną w kwocie 200.000 zł z tytułu posiadania zależnego lokalu, w którym ujawniono dwa niezarejestrowane automaty do gier i w którym była prowadzona działalność usługowa.

W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku W. F. G., domagając się uchylenia decyzji obu instancji oraz zasądzenia na jego rzecz kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego), zarzucił zaskarżonej decyzji:

1. 1) naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 188 w zw. z art. 120, art. 122, art. 180, art. 187 i art. 191 o.p. mające wpływ na wynik podstępowania w postaci ograniczenia postępowania dowodowego w zakresie ustalenia, czy skarżący był posiadaczem zależnym przedmiotowego lokalu, z pominięciem dowodów wskazujących, że faktyczne władztwo nad lokalem było sprawowane przez inne podmioty, którem skarżący przekazał lokal na podstawie umowy podnajmu, gdzie nadto, w sprawie nie tylko brak jest jakichkolwiek dowodów sprawowania przez odwołującego się bezpośredniego władztwa nad lokalem w czasie objętym postępowaniem, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że lokal pozostawał we władaniu innych podmiotów, co potwierdzone zostało złożonymi do akt sprawy umowami na podnąjem lokalu, jak również znalazło potwierdzenie w okoliczności wszczęcia przez organ pierwszej instancji stosownych postępowań wobec tychże podmiotów, które została wyłączone do odrębnego postępowania;
2. 2) art. 188 w zw. z art. 120, art. 122, art. 180, art. 187 i art. 191 o.p. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów skutkujące błędnym ustaleniem stanu faktycznego, polegające na przyjęciu, że w lokalu prowadzona była działalność handlowa, usługowa lub gastronomiczna, w rozumieniu art. 89 u.g.h., podczas gdy brak jest dowodów na to, aby jakikolwiek podmiot prowadził w przedmiotowym lokalu działalność usługową, handlową bądź gastronomiczną;
3. 3) błąd w ustaleniach faktycznych (spowodowany naruszeniem przepisów postępowania wskazanych w zarzucie poprzedzającym) polegający na błędnym przyjęciu i uznaniu, że to skarżący pozostawał stroną zawartej umowy najmu lokalu położonego w C. przy ulicy [...] oraz pozostawał jego posiadaczem zależnym, podczas gdy z ustaleń samego organu drugiej instancji wynika, że zawarta z właścicielem lokalu umowa została opatrzona podpisem nie pochodzącym od skarżącego;
4. 4) naruszenie przepisów prawa materialnego, w tym art. 89 ust. 1 pkt 3 i art. 89 ust. 3 pkt 4 u.g.h. w związku z art. 336 i 337 Kodeksu cywilnego przez ich niewłaściwą wykładnię i błędne zastosowanie polegające na bezpodstawnym uznaniu, że skarżący był posiadaczem zależnym lokalu, w którym prowadzona jest działalność handlowa, usługowa lub gastronomiczna, w tym uznaniu, że za posiadacza zależnego można uznać podmiot, który nie sprawował bezpośredniego władztwa nad lokalem, i nie prowadził w nim żadnej działalności, wobec czego, w sprawie zostały spełnione wskazane w tych przepisach przesłanki nałożenia na skarżącego kary pieniężnej;
5. 5) naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 89 ust. 1 pkt 3 i art. 89 ust. 3 pkt 4 u.g.h. w zw. z art. 336 Kodeksu cywilnego, art. 22 Konstytucji RP i art. 11 ustawy - Prawo przedsiębiorców przez niewłaściwą wykładnię i błędne zastosowanie polegające na uznaniu, że za posiadacza zależnego można uznać podmiot, który nie sprawował bezpośredniego władztwa nad lokalem, w którym prowadzona jest działalność handlowa, usługowa lub gastronomiczna, a zatem zachodziły wskazane w tych przepisach przesłanki nałożenia na skarżącą kary pieniężnej;
6. 6) naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 89 ust. 1 pkt 3 i art. 89 ust. 3 pkt 4 u.g.h. w zw. z art. 42 ust. 1 w zw. z art. 8 i art. 2 Konstytucji RP poprzez ich błędną wykładnie i niewłaściwe zastosowanie niezastosowanie polegające na wymierzeniu przewidzianej w tych przepisach kary pieniężnej o charakterze represyjnym na podstawie stanu ustalonego przez organ, bez wskazania czynu, którego strona się dopuściła, bowiem fakt że urządzenia znajdowały się w lokalu oddanym we władanie (posiadanie zależne), pozostawał poza wolą skarżącego i nie był spowodowany jego działaniem, a zatem nie sposób wskazać czyn, w rozumieniu przepisów Konstytucji, którego skarżący się dopuścił, a zatem pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej w rozumieniu art. 42 Konstytucji RP było niedopuszczalne.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że skarżący nie zgadza się z ustaleniami organów, że pozostawał posiadaczem zależnym lokalu położonego w C. przy ul. [...], jak również, że w przedmiotowym lokalu prowadził jakąkolwiek działalność, w tym działalność usługową, którą miała polegać na udostępnianiu niezarejestrowanych automatów do gier. Zgodnie z treścią zawieranych w sprawie umów najmu, w ogóle nie pozostawał ich stroną, gdyż jedynie, na podstawie posiadanego pełnomocnictwa, był przy ich zawieraniu i reprezentował swojego syna W. P. G., w którego imieniu, i na którego rzecz, w ramach prowadzonej przez syna działalności gospodarczej, przedmiotowe umowy były zawierane.

Skarżący podniósł nadto, że kwestionuje oświadczenie właściciela lokalu – G. K., jakoby podpisał umowę dzierżawy we własnym imieniu. Przedmiotowa umowa została opatrzona pieczęcią firmową przedsiębiorstwa jego syna, natomiast wydzierżawiająca nie miała i nie ma żadnej wiedzy, na temat brzmienia jego drugiego imienia. Ponadto, ówcześnie, nie prowadził żadnej działalności gospodarczej.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej powoływanej w skrócie jako: "p.p.s.a.") stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Orzekając w tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Spór w niniejszej sprawie dotyczył tego, czy na skarżącego można było nałożyć karę pieniężną na podstawie art. 89 ust.1 pkt 3 u.g.h.

W związku z tak określoną istotą sporu koniecznym było przeprowadzenie kontroli prawidłowości wykładni oraz zastosowania przez organy administracji publicznej art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h., z którego wynika, że karze pieniężnej podlega posiadacz zależny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w którym prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. Przepis ten, jako przepis prawa materialnego, wyznaczał i determinował przedmiot postępowania (przedmiot sprawy), a w konsekwencji również zakres postępowania wyjaśniającego w sprawie i koniecznych do przeprowadzenia w nim ustaleń oraz dowodów. To bowiem normy prawa materialnego stanowiąc podstawę przyznania uprawnienia, zwolnienia z obowiązku, nałożenia obowiązku, cofnięcia lub uszczuplenia uprawnień, wyznaczają zbiór koniecznych do załatwienia sprawy prawnie relewantnych faktów. Skoro tak, to punktem wyjścia dla ustalenia koniecznego zakresu postępowania wyjaśniającego w konkretnej sprawie są normy prawa materialnego, a w istocie rzeczy – co istotne z punktu widzenia omawianej kwestii – przyjmowane przez ten organ ich rozumienie.

Analizowany przepis został wprowadzony nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 88).

W uzasadnieniu projektu tej ustawy stwierdzono, że "projekt przewiduje możliwość nałożenia kary administracyjnej na zależnych lub samoistnych posiadaczy lokali, w których znajdują się niezarejestrowane automaty do gier i w których prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. Liczne przypadki czerpania przez posiadacza lokalu korzyści finansowych z urządzanych w nim gier na automatach skłoniły projektodawcę do wprowadzenia powyższej zmiany. Z jednej strony przepis przewiduje karanie osób bezpośrednio zaangażowanych w nielegalne organizowanie gier na automatach, a z drugiej strony nie przewiduje automatycznej odpowiedzialności osób posiadających tytuł prawny lokalu.

Wskazać przy tym należy, że np. właściciel lokalu oddanego w posiadanie zależne będzie podlegał karze w przypadku zaangażowania w urządzanie nielegalnych gier na automatach" (por. pkt 6 rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw; druk sejmowy nr 795 z dnia 1 sierpnia 2016 r.).

Zatem na skutek wskazanej powyżej nowelizacji ustawodawca zdecydował się rozszerzyć, z dniem 1 kwietnia 2017 r., katalog podmiotów podlegających karze pieniężnej za naruszenie przepisów regulujących rynek gier hazardowych o posiadacza zależnego lokalu (art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h.) oraz o posiadacza samoistnego lokalu (art. 89 ust. 1 pkt 4 u.g.h.).

Przy wykładni przepisów art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 u.g.h. nie można poprzestać na wykładni językowej, bowiem wykładnia ta pociąga za sobą problemy interpretacyjne. Należy więc posłużyć się wykładnią systemową i funkcjonalną. Konieczne przy tym jest ustalenie znaczenia pojęcia "posiadanie samoistne" oraz "posiadanie zależne". Pochodzą one z prawa cywilnego, w którym są uregulowane. Zgodnie z art. 336 Kodeksu cywilnego, posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Posiadanie stanowi wobec tego rodzaj władztwa nad rzeczą, charakteryzowany przez dwa nierozłącznie elementy: fizyczny (corpus) i psychiczny (animus). Pierwszy z nich wiąże się z możliwością korzystania z rzeczy w taki sposób, jak czynią to osoby, którym przysługuje do tej rzeczy określone prawo. Drugi wiąże się z uzewnętrznioną wolą wykonywania względem rzeczy określonego prawa posiadacza.

Dla prawidłowego stosowania art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 u.g.h. najbardziej istotne jest odróżnienie posiadania od władania rzeczą (dzierżenia rzeczy). Kwestia ta wiąże się z wynikającą z art. 337 Kodeksu cywilnego regułą, że posiadacz samoistny nie traci posiadania w wyniku oddania rzeczy w posiadanie zależne. Przepis ten powołują sądy administracyjne w orzeczeniach dotyczących podobnych spraw przyjmując, że art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. przewiduje odpowiedzialność posiadacza zależnego (najemcy) nawet wówczas, gdy oddał rzecz (lokal) w dalsze posiadanie zależne, np. podnajem (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Szczecinie z dnia 4 marca 2020 r.; sygn. akt I SA/Sz 5/20; w Opolu z dnia 13 października 2020 r.; sygn. akt II SA/Op 138/20; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Reguła, o której mowa jest w art. 337 Kodeksu cywilnego ma bowiem zastosowanie do dalszych przeniesień posiadania przez posiadacza zależnego na kolejnych posiadaczy zależnych (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r.; sygn. akt II CRN 130/93; System Informacji Prawnej LEX nr 78220).

Przepisy art. 89 ust.1 pkt 3 i 4 u.g.h. nie wskazują, czy i jak kształtuje się odpowiedzialność w sytuacji dalszego przeniesienia posiadania, wobec tego możliwe jest korzystanie z art. 337 Kodeksu cywilnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie w wyroku z dnia 21 stycznia 2021 r. (sygn. akt II SA/Go 529/20; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl) stwierdził: "Jednak konsekwencje, które wiązać należy z tym przepisem nie mogą być przenoszone na grunt odpowiedzialności administracyjnoprawnej, o której mowa w art. 89 ust.1 pkt 3 i 4 u.g.h. bez uwzględnienia funkcji przepisu art. 337 kodeksu cywilnego, który, co oczywiste, nie został ustanowiony dla potrzeb innych gałęzi prawa, a tym bardziej sankcji zawartych w innych systemowo regulacjach prawnych. Celem tego przepisu jest ochrona posiadania (przede wszystkim samoistnego, ale również i zależnego) w sytuacji, gdy posiadacz samoistny (lub posiadacz zależny) oddając rzecz w dalsze posiadanie traci bezpośrednie władztwo nad rzeczą.

Funkcja art. 337 kodeksu cywilnego zasadza się zatem na rozróżnieniu sytuacji prawnej i faktycznej posiadacza samoistnego i posiadacza zależnego, w której ten pierwszy, przenosząc posiadanie nie traci go mimo tego, że nie włada już rzeczą, a ten drugi staje się posiadaczem rzeczy (w zakresie innego prawa, niż prawo własności), stając się - w stosunku do prawa własności, które przysługuje posiadaczowi samoistnemu - dzierżycielem rzeczy (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 1962 r., 4 CR 246/62, OSN 1963 poz. 131 z glosą aprobującą A. Stelmachowskiego, NP. 1963, nr 6, s. 133 i n.). Z przepisu art. 337 kodeksu cywilnego wynika zatem, że istota i ochrona posiadania samoistnego (jak i odpowiednio posiadania zależnego w razie dalszego przeniesienia posiadania) nie wiąże się z koniecznością bezpośredniego, fizycznego związku tego posiadacza z rzeczą (por. J. Ignatowicz w: Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 1972, s. 768 i n. oraz A. Kunicki w: System prawa cywilnego, t. II, Warszawa 1977, s. 833).

To rozróżnienie jest ważne dla właściwej interpretacji przepisów art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4 u.g.h, gdyż, zdaniem sądu, odpowiedzialność administracyjna, którą reguluje art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. (w zw. z art. 89 ust. 1 pkt 4 u.g.h.) dotyczy wyłącznie takiego posiadacza, który jest posiadaczem zależnym i który zarazem włada rzeczą (dzierży lokal). Wynika to z "przechodniej" konstrukcji rozważanej odpowiedzialności, o czym świadczy treść art. 89 ust. 1 pkt 4 u.g.h. i zawarte tam sformułowanie "o ile lokal nie jest przedmiotem posiadania zależnego". Takie też rozumienie zdaje się wynikać z uzasadnienia projektu ustawy. Pogląd ten prezentuje również doktryna, w której przyjmuje się, że celem ustawodawcy było sankcjonowanie posiadacza zależnego dzierżącego lokal, co oznacza, że w przypadku "zaistnienia szeregu posiadaczy zależnych lokalu odpowiedzialność ponosić powinien ten, który faktycznie lokalem dysponuje" (por. S. Radowicki w: Ustawa o grach hazardowych.

Komentarz, red. S. Radowicki, M. Wierzbowski, System Informacji Prawnej LEX tezy do art. 89, akapit "Posiadacz samoistny i posiadacz zależny – sankcje"). Nie jest zatem tak, że odpowiedzialność, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. obciąża wyłącznie "pierwszego" posiadacza zależnego i dla jej przypisania nie ma znaczenia, czy posiadanie lokalu i zarazem władanie nim było przenoszone na kolejne podmioty".

Powyższe poglądy Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Zauważyć nadto należy, że od posiadacza (zależnego i samoistnego) ustawodawca wyraźnie odróżnił w art. 338 Kodeksu cywilnego dzierżyciela. Dzierżenie (detentio) jest także formą władania rzeczą. Podobny do posiadania jest element fizyczny (corpus), który wyraża się w faktycznym władaniu rzeczą. Inny jest natomiast element psychiczny dzierżenia. Dzierżyciel bowiem ma wolę władania rzeczą "za kogo innego" – animus possidendi pro alieno (inaczej animus detendi). Dzierżycielem jest zarówno ten, kto wykonuje władztwo w cudzym imieniu (np. przedstawiciel, w szczególności pełnomocnik, zarządca, kurator osoby nieobecnej), ale także ten, którego z posiadaczem nie łączy żaden stosunek prawny (np. znalazca rzeczy zgubionej, prowadzący cudzą sprawę bez zlecenia, a także osoba władająca rzeczą wbrew woli posiadacza). Zwykle jednak dzierżenie wynika z istniejącego między posiadaczem a dzierżycielem stosunku prawnego (zob. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe (art. 338), WKP 2018).

Dokonując w kontekście powyższego analizy zgromadzonego materiału dowodowego i argumentacji zaprezentowanej w kontrolowanych rozstrzygnięciach, Sąd uznał, że stanowisko organów o zaktualizowaniu się przesłanek pozwalających na przypisanie skarżącemu odpowiedzialności na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. jest nieuzasadnione.

W tym zakresie odnotować należy, że właścicielem Firmy "W." W. G. zajmującej się wynajmem i zarządzaniem nieruchomościami własnymi lub dzierżawionymi jest W. P. G. (syn skarżącego), który udzielił w dniu 22 czerwca 2015 r. (w dniu rozpoczęcia działalności gospodarczej) W. F. G. (swojemu ojcu) pełnomocnictwa, które zostało ujawnione w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (dalej: "CEDiG"). Udzielone pełnomocnictwo upoważniło m.in. do występowania przez organami władzy, instytucjami, składania wszelkich oświadczeń, reprezentowania przed sądami w charakterze strony, prowadzenia i zarządzania przedsiębiorstwem pod nazwą Firmą "W." W. G. oraz do zawierania umów w zakresie działalności, dokonywania wszelkich rozliczeń finansowych i podejmowani innych czynności, które okażą się konieczne w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Na wszystkich umowach – zarówno na pierwotnej umowie dzierżawy lokalu znajdującego się w C. przy ul. [...] zawartej z G. K. (właścicielką tego lokalu), jak również na następczych umowach dzierżawy/najmu tego lokalu – w miejscu oznaczenia strony widnieje pieczęć "Firma "W." W. G.".

Co najistotniejsze, W. P. G. i W. F. G. jednoznacznie wskazywali, podczas swoich zeznań, że W. F. G. podejmując czynności w ramach prowadzenia Firmy "W." W. G. działał w imieniu i na rzecz W. P. G. jako jego pełnomocnik.

Natomiast z oświadczenia i zeznań G. K. wynika jedynie, że umowę dzierżawy lokalu w C. podpisał z nią W. F. G. "osobiście". Nie świadczy to o tym, jak wywodzą organy, że umowa ta została podpisana przez W. F. G. we własnym imieniu (jako strona), skoro skarżący działał w ramach pełnomocnictwa udzielonego mu przez W. P. G. Jak wskazano powyżej, na umowie tej widnieje pieczęć firmowa działalności W. P. G., a wiedzę o tym, że W. F. G. działa jako pełnomocnik Firmy "W." W. G. można było łatwo uzyskać poprzez ogólnodostępny system CEDiG, gdzie ujawniono to pełnomocnictwo.

Konkludując, zdaniem Sądu materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy nie pozwala na przypisanie skarżącemu przymiotu posiadacza zależnego lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier. Z zebranego materiału dowodowego nie można bowiem wyprowadzić wniosku, że skarżący działał w imieniu własnym. Materiał ten potwierdza, że skarżący działał jako pełnomocnik syna będącego przedsiębiorcą. Istotą zaś pełnomocnictwa, jak podkreślał organ drugiej instancji w uzasadnieniu swojej decyzji powołując się na art. 95 Kodeksu cywilnego, jest dokonywanie czynności prawnych (w granicach umocowania) ze skutkiem bezpośrednio dla reprezentowanego.

Niezależnie od powyższego wskazać należy, że aby zastosować art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. wykazać również należy, że w lokalu, w którym znajduje się niezarejestrowany automat czy automaty do gier, prowadzony był określony typ działalności, czyli działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa. Chodzi przy tym o działalność wykonywaną faktycznie w dniu, w którym ustalono w lokalu obecność niezarejestrowanych automatów.

Nie można zgodzić się ze stanowiskiem organów obu instancji, że przedmiotem działalności usługowej jest "nielegalne urządzanie gier na automatach". Nielegalnych zachowań nie można bowiem w ocenie Sądu uznać za działalność gospodarczą.

Podkreślić należy, że ustawa odrębnie wymienia "urządzanie gier hazardowych bez zezwolenia lub koncesji" i odrębnie kwestię tę sankcjonuje (art. 89 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 89 ust. 4 pkt 1 lit. a u.g.h.).

Skoro w art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. wskazano konkretne rodzaje działalności gospodarczej - że sankcjonowane są nie wszystkie przypadki ujawnienia w lokalach automatów do gier hazardowych, lecz tylko takie, gdy automaty znajdują się w lokalach, w których prowadzona jest wskazana w ustawie działalność gospodarcza. Ograniczenie to jest konsekwencją celu nowelizacji u.g.h., czyli przeciwdziałaniu sytuacjom, gdy w lokalach gastronomicznych, barach, sklepach umieszczane są nielegalne automaty, by klienci (konsumenci), korzystający z tych lokali i prowadzonej w tych lokalach działalności gastronomicznej, handlowej lub usługowej, korzystali z tych automatów. Zatem musi to być działalność prowadzona przez posiadacza lokalu (na przykład posiadacza zależnego) i to inna, niż polegająca na organizowaniu nielegalnych gier hazardowych.

W tej sytuacji uznać należy, że w myśl art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h., karze pieniężnej podlega posiadacz zależny lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier hazardowych i w którym jednocześnie prowadzona jest działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa (niepolegająca na organizowaniu nielegalnych gier hazardowych). Ponadto lokal jest we władaniu posiadacza wskutek przeniesienia posiadania. Nie jest istotne przy tym, kto urządza na automatach gry hazardowe, czyją są one własnością i czy są przedmiotem jakiś praw rzeczowych lub obligacyjnych.

Tymczasem realiach rozpoznawanej sprawy w dniu kontroli (18 lipca 2017 r.) nie ujawniono, aby w lokalu położonym w C. przy ul. [...] poza urządzaniem gier na automatach prowadzona była działalność gastronomiczna, handlowa lub usługowa.

W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego, to jest art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 o.p. mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w konsekwencji z naruszeniem art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h., co obligowało Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., do uchylenia decyzji organów obu instancji, o czym orzeczono jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

Jednocześnie mając na uwadze fakt, że skarżącemu nie można przypisać odpowiedzialności, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 3 u.g.h. Sąd na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 208 § 1 o.p. orzekł jak w punkcie drugim sentencji wyroku o umorzeniu postępowania administracyjnego.

O kosztach postępowania orzeczono jak w punkcie trzecim sentencji wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzoną od organu odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę (łącznie 7.417 zł) składa się kwota wynagrodzenia reprezentującego skarżącego radcy prawnego (5.400 zł), ustalona zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.), kwota wpisu od skargi (2.000 zł) oraz opłata skarbowa od udzielonego pełnomocnictwa (17 zł).