Uzasadnienie
Decyzją z dnia 5 lipca 2016 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia 25 września 2015 r., odmawiającą P. H. umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych.
Organ odwoławczy wskazał, że podstawą materialnoprawną decyzji organu pierwszej instancji był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, na mocy którego organ wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Wskazana podstawa prawna była prawidłowa, bowiem wnioskodawca odwołał się we wniosku jedynie do swojej sytuacji życiowej. Istnieje także możliwość umorzenia należności na podstawie art. 30 ust.1 w/w ustawy, jednak tylko wówczas, gdy strona we wniosku nie odwołuje się do swojej sytuacji życiowej.
Organ odwoławczy, wskazując na orzeczenia sądów administracyjnych wyjaśnił, że art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stosuje się także do należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych.
Następnie organ odwoławczy przytoczył ustalenia organu pierwszej instancji dotyczące sytuacji skarżącego podając m.in., że posiada on prawo do renty w wysokości 1142,42 zł brutto (po potrąceniu - 545,74 zł), dodatek pielęgnacyjny w wysokości 208,17 zł, w dniu 25 lutego 2015 r. przyznano mu specjalny zasiłek celowy na pokrycie kosztu leków w kwocie 150 zł, miesięczny koszt leków to 380 zł, pozostałą kwotę dochodu skarżący wydaje na żywność. Z wywiadu alimentacyjnego wynika, że skarżący nie ponosi kosztów eksploatacji mieszkania, w którym mieszka, nie otrzymuje pomocy ze strony rodziny, nie posiada majątku, nie ma zobowiązań z tytułu kredytów czy pożyczek, ma wykształcenie wyższe na kierunku rehabilitacja. Wielokrotnie przebywał w szpitalu, co wynika z kart informacyjnych leczenia szpitalnego, orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 22 listopada 2014 r. został zaliczony do stopnia niepełnosprawności znacznego, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji (ustalenie do 31 grudnia 2015 r.), co wynika z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 grudnia 2014r.
Organ odwoławczy stwierdził, że art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów statuuje wyjątek od zasady, że dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego. Dokonując analizy pojęcia dochodu organ stwierdził, że nie ma podstaw, by potrącenia odliczyć od dochodu, wobec czego dochód skarżącego to kwota 1176 zł, jest to dochód osoby prowadzącej jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest to dochód o charakterze stałym, ponadto strona nie ponosi kosztów eksploatacji mieszkania, wobec czego nie ma podstaw do umorzenia należności. Gdyby nawet przyjąć, że dochód skarżącego wynosi 545,74 zł, to strona pozyskuje także pomoc społeczną, co w zestawieniu z brakiem ponoszenia kosztów eksploatacji mieszkania nie przemawia za umorzeniem. Na umorzenie nie zezwala także sytuacja rodzinna dłużnika, bowiem choć znajduje się on w szczególnej, nadzwyczajnej sytuacji ze względu na stan zdrowia, to z tego względu jest już beneficjentem środków publicznych (dodatek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek celowy na leki). W konsekwencji organ odwoławczy uznał, że brak jest podstaw do zastosowania wyjątkowej instytucji umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
P. H. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji. Zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - poprzez jego niezastosowanie, mimo zaistnienia przesłanek do działania organu z urzędu, art. 30 ust. 2 w/w ustawy - przez błędne przyjęcie, co jest sytuacją rodzinną i sytuacją dochodową dłużnika- bez uwzględnienia stanu zdrowia i możliwości uzyskania dochodu, błąd w ustaleniach faktycznych dotyczących nie ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i zapewnienia stałego miejsca zamieszkania, gdy miejsce pobytu skarżącego ma charakter tymczasowy i oparte jest na umowie użyczenia, a także naruszenie prawa procesowego - art. 77 §1, art. 80 w zw. z art. 7 k.p.a., mające wpływ na wynik sprawy.
W uzasadnieniu wskazał, że organ z urzędu powinien rozważyć możliwość zastosowania art. 30 ust. 1 ustawy, co nie miało miejsca. Skarżący stara się o przyznanie miejsca w ośrodku dla bezdomnych, jednak ze względu na krytyczny stan zdrowia musi mieć zapewnioną możliwość natychmiastowej interwencji lekarskiej, co wymusza pobyt skarżącego w ośrodku położonym blisko jednostki medycznej. Zarzucił, że okoliczność ta nie została wzięta pod uwagę. Ponadto organ pierwszej instancji stwierdził, że nie można założyć, że sytuacja skarżącego nigdy się nie poprawi, mimo że argumentacja organu, odmawiająca należności, nie może odnosić się do zdarzeń, które ewentualnie mogą wydarzyć się w przyszłości. Organ odwoławczy popełnił co najmniej błąd logiczny wskazując na szczególną, nadzwyczajną sytuację skarżącego oraz na to, że z tego powodu jest już on beneficjentem środków publicznych. Wskazał, że z orzecznictwa sądowoadministracyjnego wynika, że stan zdrowia uniemożliwiający podjęcie pracy zarobkowej i ograniczone dochody obciążone wydatkami na leczenie uzasadniają umorzenie należności. Ponadto rozstrzygnięcia powinny być jasno i przekonująco uzasadnione, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Z kolei w świetle art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 718), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Merytoryczną podstawą wydanych decyzji był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. z 2015 r., poz.859 ze zm.), który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Sąd podziela pogląd organu odwoławczego, że przepis ten ma zastosowanie także do należności powstałych pod rządami ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. z 2005r., Nr 86, poz. 732 ze zm.), czyli do zaliczek alimentacyjnych.
Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. została uchylona z dniem 1 października 2008 r. na mocy art. 47 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Art. 41 ustawy z dnia 7 września 2007 r. stanowi, że sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Jednak sprawa dotycząca umorzenia należności z tytułu zaliczki alimentacyjnej nie należy do "spraw o zaliczki alimentacyjne", o jakich mowa w art. 41 przywołanej ustawy, wobec czego nie może być rozpoznawana na podstawie dotychczasowych przepisów (por. wyrok NSA z dnia 16 listopada 2011 r. sygn. akt I OSK 1095/11, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 21 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Gd 225/11, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Należy jednak – mimo powyższego stanowiska - zwrócić uwagę na to, że art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mówi o możliwości umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego przez organ właściwy wierzyciela. Z zaskarżonych decyzji nie wynika, na jakiej podstawie organy uznały, że są właściwe do rozpoznania wniosku skarżącego opartego o wskazany powyżej przepis. W aktach administracyjnych znajduje się natomiast informacja Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 29 lipca 2015 r.(sprzed wydania decyzji), z której wynika, że wierzyciel – P. H. - mieszka w K..
Zauważyć w tym miejscu należy - odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących obowiązku organów rozpoznania przedmiotowego wniosku skarżącego także przez pryzmat przepisu art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - że przepis ten z kolei uprawnia do umorzenia należności organ właściwy dłużnika.
Oznacza to, że nie zawsze ten sam organ będzie uprawniony do umorzenia należności na podstawie obu podstaw prawnych – art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że analiza akt administracyjnych wskazuje na inne, liczne niedostatki prowadzonego przez organy postępowania.
Zaskarżone decyzje dotyczyły wniosku skarżącego z dnia 20 czerwca 2015 r., w którym zwrócił się on o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego wobec Skarbu Państwa.
Organ pierwszej instancji uznał, a organ odwoławczy zaakceptował to stanowisko, że wniosek dotyczy zaległości z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej w wysokości 6591,93 zł. Choć skarżący ustalenia tego nie kwestionuje stwierdzić trzeba, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału ustalenie to nie sposób zweryfikować. Skarżący we wniosku podał bowiem jedynie, że chodzi o zadłużenie alimentacyjne wobec Skarbu Państwa, "wydanym przez komornika Przy Sądzie rejonowym w S. z dnia 08.11.2011 nr spr.[...]." Organ pierwszej instancji stwierdził natomiast, że "wymieniony we wniosku o umorzenie numer decyzji administracyjnej wskazuje, że prośba o umorzenie (...) dotyczy zaległości z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej". W aktach administracyjnych brak jest decyzji administracyjnej o wskazanym numerze.
Organy obu instancji uznając, że wniosek skarżącego należy rozpoznać na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który to przepis uzależnia umorzenie należności od sytuacji dochodowej i rodzinnej, zawarły w decyzjach ustalenia dotyczące tych kwestii. Organ pierwszej instancji stwierdził, że ustaleń swych dokonał "na podstawie przeprowadzonego postępowania". Nie sposób jednak stwierdzić, na czym przeprowadzenie postępowania polegało, bowiem po wniosku skarżącego w aktach administracyjnych znajduje się jedynie pismo organu do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 7 lipca 2015 r. oraz dwie informacje - obie z dnia 29 lipca 2015 r.- o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej tego komornika skierowane do organu. Organy obu instancji powołują się – przy omawianiu ustaleń dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego - na treść przeprowadzonego wywiadu alimentacyjnego, nie podając daty tego wywiadu.
Stwierdzić w tej sytuacji trzeba, że w aktach administracyjnych brak jest wywiadu alimentacyjnego przeprowadzonego po złożonym przez skarżącego wniosku, a jedyny wywiad alimentacyjny, który został przedłożony Sądowi przez organy, to wywiad przeprowadzony na potrzeby postępowania prowadzonego przez Prezydenta Miasta z dnia 8 września 2014 r. (k.3-5), czyli ponad rok przed wydaniem decyzji przez organ pierwszej instancji i prawie dwa lata przed wydaniem decyzji przez organ odwoławczy. Przypuszczać należy, że organy swe ustalenia oparły na dokumentach zgromadzonych przy przeprowadzaniu wspomnianego wywiadu alimentacyjnego na potrzeby postępowania, prowadzonego przez Prezydenta Miasta (poza dokumentami złożonymi przez skarżącego), nie dając temu zresztą żadnego wyrazu w prowadzonym postępowaniu i wydanych przez siebie decyzjach.
Wobec powyższego, w ocenie Sądu, organy naruszyły art. 7 k.p.a., który stanowi, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, art. 77 § 1 k.p.a., który stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a także art. 107 § 3 k.p.a., z którego wynika, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
Zauważyć należy, że organ pierwszej instancji stwierdził w decyzji, że nie można założyć, że sytuacja materialna i finansowa skarżącego nigdy nie ulegnie poprawie, mimo że dokumenty przedłożone przez skarżącego wykazują, że stan jego zdrowia jest obecnie bardzo zły i uniemożliwia podjęcie pracy zarobkowej. Rację ma skarżący, że organy nie mogą odnosić się do zdarzeń, które być może zdarzą się w przyszłości i to w sposób oderwany od realiów obecnego stanu zdrowia i statusu majątkowego skarżącego. Trudno podzielić też przekonanie organu odwoławczego, że powodem odmowy uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie należności, mimo że – jak wskazał organ- skarżący znajduje się w szczególnej, nadzwyczajnej sytuacji ze względu na stan zdrowia może być okoliczność, że z uwagi na ten właśnie stan zdrowia jest on już beneficjentem środków publicznych (m.in. specjalnego zasiłku celowego na leki). Argumentacja organu prowadzi w istocie do konkluzji, że nie ma podstaw do umarzania należności skarżącego wobec Skarbu Państwa z powodu jego złego stanu zdrowia, bo przecież z powodu złego stanu zdrowia jest on wspierany środkami ze Skarbu Państwa. Ponadto, w ocenie Sądu, organy niedostatecznie przeanalizowały okoliczności dotyczące stanu zdrowia skarżącego, wynikające z przedłożonych przez niego dokumentów.
Stwierdzone przez Sąd naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wobec czego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji.
Rzeczą organów będzie ustalenie- w sposób nie budzących żadnych wątpliwości – przedmiotu postępowania oraz organu właściwego do rozpoznania wniosku skarżącego. Przy ponownym merytorycznym rozpoznaniu sprawy właściwe w sprawie organy przeprowadzą postępowanie gromadząc prawidłowo materiał dowodowy, a wydaną decyzję uzasadnią w sposób określony w art. 107 § 1 k.p.a.