Uzasadnienie
W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w przedmiotowej sprawie, w kwocie [...] zł, skarżący J.D. złożył wniosek o prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu wniosku skarżący stwierdził, że jest emerytem i jest chory na przewlekłe choroby.
Wnioskodawca oświadczył na urzędowym formularzu PPF, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją żoną H.D.
Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł, a emerytura jego małżonki wynosi [...] zł. Łącznie, emerytury te dają miesięczny dochód [...] zł brutto. Z oświadczenia skarżącego wynika, że nie posiada on żadnych nieruchomości, ani żadnych papierów wartościowych, czy innych przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro.
Strona została wezwana zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 2 lipca 2010 r. do uzupełnienia danych, na które powołała się we wniosku, poprzez wykazanie swojego stanu majątkowego oraz stanu majątkowego swojej żony. Wezwanie to miało na celu uzyskanie odpowiedniego materiału dowodowego, który obrazowałby aktualne i faktyczne możliwości finansowe strony skarżącej.
W odpowiedzi na to wezwanie, skarżący nadesłał szereg dokumentów wraz z pisemnym oświadczeniem z dnia [...] r., w którym stwierdził, że on i jego żona nie posiadają w żadnym banku jakichkolwiek rachunków bankowych, poza tym, wnioskodawca nie posiada rachunków za zakup leków, ponieważ nie wiedział, że będą mu potrzebne. Na leki wydaje on średnio [...] zł. Żona skarżącego w ogóle nie leczy się u lekarzy specjalistów. Z kolei wszelkie rachunki za media opłacane są przez skarżącego razem z córką A., z którą prowadzą razem wspólne gospodarstwo domowe.
Z załączonych dokumentów wynika w pierwszej kolejności, że strona skarżąca razem ze swoją małżonką zamieszkuje u swojej córki i jej męża – A. i R.O., z tytułu ustanowionej nieodpłatnie i dożywotnio niepodzielnej służebności mieszkania w lokalu mieszkalnym położonym na ulicy [...] w C. Ponadto, w mieszkaniu tym zameldowana jest również wnuczka skarżącego, P.O. ([...] lat).
W tym stanie rzeczy, na wezwanie referendarza sądowego z dnia 28 lipca 2010 r. nadesłane zostały również odpowiednie dokumenty, wykazujące stan majątkowy córki skarżącego oraz jej małżonka, jako osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą.
Z nadesłanych przekazów pocztowych wynika, że skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie [...] zł, a jego małżonka w kwocie [...] zł. A.O. jest zatrudniona w firmie "A" Sp. z o.o. w C. Aktualnie jej wynagrodzenie wynosi [...] zł. Z kolei zięć skarżącego, R.O. jest zatrudniony na czas nieokreślony w PPH "B" s.c. J.S. – F.P. w C. Jego wynagrodzenie wyraża się stawką godzinową w kwocie [...] zł i premią uznaniową. Kwoty te potwierdza generalnie kopia wspólnego zeznania podatkowego małżonków O. za [...] r. W piśmie z dnia [...] r., małżonkowie ci oświadczyli, że posiadają wspólne konto w "C" w C., na które wpływają jedynie przelewy od pracodawców. Stwierdzili jednocześnie, że nie posiadają innych dochodów, poza wynagrodzeniem za pracę. A. i R. O. nie nadesłali jednak wyciągu, czy też wykazu z tego rachunku bankowego.
Wspólnie z rodzicami ponoszą opłaty związane z utrzymaniem domu, natomiast resztę gotówki przeznaczają na wyżywienie i utrzymanie swojej córki P. Wydatki miesięczne we wspólnym gospodarstwie domowym skarżącego kształtują się następująco: opłata za zarząd nieruchomością wspólną ([...] zł); opłata na fundusz remontowy ([...] zł); oraz opłaty za: gaz ([...] zł); energię elektryczną ([...] zł); stream TV zloty ([...] zł); telefon ([...] zł i [...] zł);
Ponadto skarżący dołączył do akt zaświadczenia lekarskie, z których wynika, że jest on pod stałą opieką lekarza [...] oraz, że leczy się z powodu chorób [...].
Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje:
Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).
Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał jedynie zwolnienia od kosztów sądowych. W tej sytuacji, wniosek ten obejmuje więc jedynie żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku J.D. należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W tym stanie rzeczy, w ocenie rozpoznającego wniosek, żądanie skarżącego nie zasługuje jednak na uwzględnienie.
O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza bowiem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319).
W tym miejscu należy stwierdzić, że wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy i w odpowiedzi na pierwsze wezwanie referendarza sądowego z dnia 2 lipca 2010 r. przedłożył całokształt dokumentów, o które był wzywany. Na tym etapie, J.D. udokumentował w sposób dostateczny sytuację majątkową swoją własną i swojej małżonki.
Okazało się jednak, że wnioskodawca i jego małżonka prowadzą wspólne gospodarstwo domowe razem ze swoją córką A. i jej mężem R.O. Tak więc dane o stanie majątkowym małżonków D. okazały się niekompletne, dla ustalenia stanu majątkowego gospodarstwa domowego, w którym pozostaje również skarżący. Z tego powodu referendarz sądowy wystosował drugie wezwanie (z dnia 28 lipca 2010 r.), adresowane do skarżącego, a skierowane w istocie do A. i R.O., jako do osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe razem ze skarżącym. Wezwanie to miało na celu ustalenie, jaki jest stan majątkowy małżeństwa O., co w konsekwencji pozwoliłoby ustalić ogólny stan majątkowy gospodarstwa domowego, w którym pozostaje wnioskodawca, w dalszej konsekwencji pozwoliłoby na merytoryczne ustosunkowanie się do wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557).
Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą – w tym przypadku ze swoją córką i jej mężem – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe wszystkich tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść.
Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, albo wypełni wezwanie w sposób niekompletny, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy.
W odpowiedzi na to wezwanie, córka skarżącego i jej mąż nadesłali jedynie część dokumentów, o które byli wzywani, mianowicie: odpis zeznania podatkowego za [...] r., oraz kserokopie swoich umów o pracę. Odnośnie przedłożenia wyciągów, czy wykazów z rachunków bankowych posiadanych przez małżonków O., oświadczyli oni jedynie w piśmie przewodnim z dnia [...] r., że posiadają wspólne konto w "C" w C., na które wpływają jedynie przelewy od pracodawców. Nie zostały natomiast nadesłane jakiekolwiek wyciągi, czy wykazy z tego rachunku bankowego.
Zachowanie małżonków O. jest o tyle zastanawiające, że oświadczyli przecież, że posiadają (wspólne) konto bankowe, nie nadesłali jednak żądanych dokumentów źródłowych. W tym stanie rzeczy mamy do czynienia z istotnym brakiem w dokumentacji stanu majątkowego, który faktycznie uniemożliwia dokonania rzetelnej i wszechstronnej analizy całokształtu stanu majątkowego wspólnego gospodarstwa domowego wnioskodawcy. A właśnie taka analiza leży u podstaw merytorycznego rozpoznania wniosku o prawo pomocy, a w konsekwencji jego rozstrzygnięcia.
Nie wiadomo, jaki jest stan konta bankowego małżonków O., nie wiadomo jakimi środkami finansowymi w istocie dysponują i jakie są ich faktyczne możliwości płatnicze. W tym zakresie z pewnością nie wystarczy wykazanie jedynie dochodów z tytułu umowy o pracę, nie sposób bowiem wykluczyć, że uzyskują oni obecnie środki finansowe z innego źródła, albo, że mają zaoszczędzoną określoną kwotę pieniężną, która pozwoliłaby na uiszczenie kwoty składającej się na wpis sądowy od skargi bez specjalnego uszczerbku koniecznego utrzymania dla skarżącego i jego rodziny.
Przyznanie prawa pomocy jest jednak możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące środków, którymi strona dysponuje. Dopiero porównanie źródeł finansowych, którymi wnioskodawca może dysponować pozwala na stwierdzenie, czy ma on dostateczne środki na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jednak to obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy.
Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne.
Tymczasem uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05).
Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.