Uzasadnienie
Wraz ze skargą na ww. decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K., skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego z wyboru, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek został złożony na druku urzędowego formularza PPF.
Wniosek swój uzasadnił tym, że jego firma znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, spowodowanej brakiem zapłaty należności przez kontrahentów na prawie 182.000 zł (są one "przeterminowane" od 2012 r.). Firma wnioskodawcy utraciła płynność finansową i brak możliwości dalszego prosperowania. Strona posiada niespłacone kredyty na kwotę 602.000 zł z odsetkami. W bieżącym roku firma przyniosła skarżącemu stratę rzędu 2.476,25 zł. Strona posiada stwierdzone inwalidztwo pierwszego stopnia.
Z jego oświadczenia wynika, że pozostaje w dwuosobowym gospodarstwie domowym ze swoją żoną A. S..
Na dochód wspólnego gospodarstwa skarżącego składają się wg oświadczenia wnioskodawcy: jego renta w wysokości 1.100 zł miesięcznie oraz dochody jego żony w wysokości 6.153 zł netto osiągane z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej.
Strona nie posiada oszczędności pieniężnych, ani papierów wartościowych.
Jednocześnie stałe wydatki wspólnego gospodarstwa domowego wynosić mają wg oświadczenia strony następująco: leasing – 1.810 zł; opłaty za media – 500 zł; koszty leczenia – 1.500 zł oraz kredyty zaciągnięte w: A – 565.000 zł i B – 37.900 zł.
W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 1 lutego 2017 r. wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów i materiałów źródłowych, mających zobrazować jego rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego jego małżonki.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie nadesłano szereg dokumentów, o które wnioskodawca był wzywany, wraz z pismem przewodnim pełnomocnika strony z dnia 23 lutego 2017 r.
W piśmie tym stwierdzono, że skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej od dnia 20 maja 2016 r., natomiast jego żona prowadzi działalność gospodarczą, jednak w bieżącym roku nie odnotowała żadnych wpływów. Działka rolna jest własnością żony skarżącego i nie przynosi żadnych dochodów. Kredyty obciążające skarżącego zaciągnięte zostały na zapewnienie płynności finansowej prowadzonej przez niego działalności, jednak aktualnie nie jest on w stanie ich spłacić. Z kolei żona strony zaciągnęła kredyt i spłaca go. Koszty utrzymania gospodarstwa domowego skarżący ocenia na około 710 zł (wraz z mediami), natomiast wydatki na żywność środki czystości i leczenie strona określa na około 3.500 zł.
Do akt nadesłano następujące dokumenty: zaświadczenia o zameldowaniu w miejscu zamieszkania skarżącego (ul. [...] w R.) następujących osób: samego skarżącego, A. S. (jego żony) oraz M. M. S. z domu B. (teściowej skarżącego).
W aktach znajduje się również: protokół zajęcia ruchomości (zajęte ruchomości zostały pozostawione pod dozorem skarżącego); przekaz pocztowy obrazujący wysokość świadczenia rentowego skarżącego (784 zł netto); odnośnie działalności gospodarczej żony skarżącego: ewidencję środków trwałych, księgę przychodów i rozchodów za okres od sierpnia 2016 r. do stycznia 2017 r.; deklaracje VAT – 7 za okres od listopada 2016 r. do stycznia 2017 r.; zeznanie podatkowe PIT-36L za 2015 r.; wyciągi z jej rachunków bankowych i harmonogram spłaty zaciągniętego przez nią kredytu.
Odnośnie skarżącego: zeznanie PIT-36L za 2015 r.; wezwania do zapłaty i pisma dotyczące zaciągniętych przez niego zobowiązań kredytowych.
Z przedłożonych przez wnioskodawcę akt okazało się, że w miejscu zameldowania skarżącego i jego żony zameldowana jest również teściowa wnioskodawcy – M. M. S..
W tym stanie rzeczy, w sytuacji, gdy wnioskodawca prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe razem ze swoją żoną i teściową, wezwano więc stronę, za pośrednictwem jej pełnomocnika procesowego o wykazanie aktualnego stanu majątkowego M. M. S., z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym.
Wezwanie powyższe zostało odebrane przez pełnomocnika procesowego wnioskodawcy w dniu 17 marca 2017 r., co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru przesyłki, zawierającej to wezwanie, znajdującej się w aktach sądowych sprawy.
Pismem procesowym z dnia 21 marca 2017 r. pełnomocnik skarżącego oświadczył, że M. M. S. nie życzy sobie ujawniania swoich przychodów i ich źródeł, wysokości oraz środków zgromadzonych na rachunkach bankowych. Teściowa skarżącego nie jest stroną postępowania i z powodu procesu swojego zięcia nie musi ujawniać swoich danych. Jej zdaniem, żądanie referendarza przekazania powyższych informacji narusza jej prawo do ochrony danych osobowych.
Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje:
Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym.
Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) albo obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).
Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku P. G., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy, powinna udowodnić występowanie powyższych przesłanek, skutkujących uwzględnieniem jej wniosku. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez stronę dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż rzeczywiście nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania.
W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że strona nie wykazała swojego aktualnego stanu majątkowego w sposób dostateczny.
Z przedłożonego materiału źródłowego do spawy o sygn. akt III SA/Gl 651/16 wynika, że wnioskodawca jest osobą zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności orzeczonego na stałe. Z tego tytułu wnioskodawca pobiera świadczenie rentowe w wysokości 784 zł netto. Strona zdołała również wykazać, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem ze swoją żoną A. S. i teściową M. M. S. (co wynika z zaświadczenia o osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania wnioskodawcy).
W tym miejscu podkreślić należy, że w małżeństwie obowiązuje zasada wzajemnej pomocy małżonków, unormowana w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.), który stanowi, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy.
W judykaturze ugruntowany został pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy obejmującej swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, Lex 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, Lex 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368).
W orzecznictwie prezentowane jest również stanowisko, zgodnie z którym na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) i to nie tylko niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają, ale także nawet niezależnie od tego czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511).
W tej sytuacji rozpoznając wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów należało również uwzględnić aktualna kondycję majątkową jego małżonki.
Uwzględnić należało również aktualną kondycję teściowej skarżącego, która pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Do wniosku tego prowadzi fakt, że teściowa skarżącego mieszka razem ze skarżącym i jego żoną. Tymczasem rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak postanowienie NSA z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane).
W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że rozpoznając możliwości finansowe skarżącego należy uwzględnić również stan majątkowy osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, tj. jego żony i teściowej. Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej z inną osobą (tworzy z nią wspólne gospodarstwo domowe) – w tym przypadku także ze swoją teściową – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść.
Strona tymczasem udokumentowała w sposób zadowalający jedynie stan majątkowy swój własny i swojej żony.
Z zeznania podatkowego złożonego przez wnioskodawcę za 2015 r. wynika, że osiągnął on dochód z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w kwocie 180.563,45 zł. Zaznaczyć należy, że przychód z prowadzonej działalność wyniósł relatywnie wysoką kwotę 5.375.899,01 zł, a koszty uzyskania przychodu zamknęły się w kwocie 5.195.335,56 zł.
Z kolei, z zeznania podatkowego złożonego przez żonę wnioskodawcy za ubiegły 2015 r. wynika, że osiągnęła ona dochód z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w kwocie 127.015,57 zł.
Z deklaracji VAT – 7 przedłożonych za okres od listopada 2016 r. do stycznia 2017 r. można wyciągnąć wniosek, że żona wnioskodawcy cały czas prowadzi działalność gospodarczą, albowiem deklaracje te wykazują obrót. Podstawa opodatkowania wynosiła od 2.400 zł w styczniu 2017 r. do 32.558 w listopadzie 2016 r. Zaznaczyć należy, że obrót nie jest tożsamy z dochodem uzyskiwanym przez przedsiębiorcę. Wskazuje on jednak na aktywność prowadzonej działalności i fakt podejmowania czynności gospodarczych. Dane te potwierdzają przedłożone do akt sprawy materiały księgowe firmy żony wnioskodawcy. Wynika z nich, że firma żony wnioskodawcy prowadzi aktywną działalność gospodarczą, a wydatki z kasy firmy nie przeważają nad wpływami do tej kasy.
Analiza tych dokumentów prowadzi do stwierdzenia, że jej firma wykazuje płynność finansowa, a wydatki nie przeważają nad wpływami jej firmy.
Ponadto z analizy rachunku bankowego żony wnioskodawcy w C wynika, że na jej rachunek bankowy wpływają regularnie kwoty pieniężne w EURO, np.: 1.235,85 EUR (4 listopada 2016 r.); 1.000 EUR (16 listopada 2016 r.); 6.000 EUR (5 grudnia 2016 r.); 1.440 EUR i 1.813,80 EUR (12 grudnia 2016 r.). Gotówka ta następnie jest przelewana na inny jej rachunek (tytuł operacji: "przelew własny walutowy z przewalutowaniem").
Z analizy pozostałych rachunków bankowych żony wnioskodawcy wynika, że transakcje uznaniowe i wpłaty własne w sumie przeważają na wszelkimi operacjami obciążającymi te rachunki.
Faktem jest, że mają również miejsce operacje obciążające te rachunki bankowe. Nie zmienia to jednak faktu, że na rachunkach bankowych żony skarżącego znajdują się środki finansowe, które umożliwiają wygenerowanie odpowiedniej kwoty, którą można przeznaczyć na uiszczenie choćby części kosztów sądowych.
W ocenie rozpoznającego wniosek, małżonka skarżącego rzeczywiście jest w stanie spłacać regularnie raty zaciągniętego przez siebie kredytu. Odnośnie zaległości kredytowych wnioskodawcy stwierdzić należy, że opłaty w postępowaniu sądowoadministracyjnym mają charakter danin publicznoprawnych i dlatego zwolnienie z obowiązku ich ponoszenia może być stosowane jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. To z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (tak w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.).
W konsekwencji ewentualne preferencyjne traktowanie przez wnioskodawcę należności w obrocie cywilnoprawnym przed należnościami z tytułu kosztów sądowych nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy w toku postępowania sądowoadministracyjnego.
Istotnym mankamentem jest brak wykazania aktualnego stanu majątkowego teściowej wnioskodawcy. Obowiązek ponoszenia kosztów sądowych obciąża wprawdzie bezpośrednio wnioskodawcę, lecz rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy powinno być poprzedzone analizą majątkową stanu majątkowego samego skarżącego i tych, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.
Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym (w przedmiotowej sprawie – do teściowej skarżącego), i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Wezwanie takie znajduje umocowanie w art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w cytowanym wezwaniu referendarza sądowego.
Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą – w tym przypadku także ze swoją teściową – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść.
Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, jak to miało miejsce w tej sprawie, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bądź też nieuwzględnienia żądania wniosku w całości.
W zakresie kompetencji referendarza sądowego nie znajduje się ustalanie kwoty wpisu sądowego od skargi w konkretnej sprawie, jednak na użytek niniejszego postępowania wpadkowego należy przyjąć kwotę wartości przedmiotu zaskarżenia określanego przez wnioskodawcę, reprezentowanego w sprawie przez radcę prawnego z wyboru, zarówno w skardze, jak i na druku urzędowego formularza PPF – 2.655.893 zł. Wpis sądowy od skargi w tej sprawie będzie wpisem stosunkowym i wyniesie 26.559 zł. Kwota obliczona została w oparciu o § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zmianami).
W ocenie rozpoznającego wniosek, uiszczenie takiej kwoty przez wnioskodawcę może rzeczywiście narazić go na uszczerbek w koniecznym utrzymaniu, zarówno swoim, jak i swojej rodziny. Wnioskodawca powinien być jednak w stanie uiścić wpis sądowy od skargi w kwocie 1.000 zł. Kwota ta stanowi niecałe 4 % kwoty, którą wnioskodawca byłby zobowiązany uiścić, gdyby jego wniosek w ogóle nie został uwzględniony.
Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.