Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 21, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2016.1518) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2016.
- 23) decyzją z dnia 7 listopada 2016 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Marszałka Województwa z dnia [...] 2016 r. nr [...] na mocy której:
- 1. odmówiono umorzenia W. M. – dalej skarżąca, należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych to jest kwoty 915,00 zł ustalonych decyzją z [...] 2015 r. nr [...] wraz z ustawowymi odsetkami od nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz
- 2. rozłożono na 3 raty spłatę kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 1.032,00 zł ustalonych decyzją z [...] 2015 r. nr [...] wraz z ustawowymi odsetkami.
Powyższa decyzja została wydana w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny ustalony przez organy:
Marszałek Województwa decyzją z dnia [...] 2015 r. nr [...] określił skarżącej wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Burmistrza Nr [...] z dnia [...] 2005 r. na kwotę 915 zł wypłaconych jako zasiłki rodzinne w okresie od 1 czerwca 2006 r. do 31 sierpnia 2006 r.
Pismem z dnia 3 grudnia 2015 r. skarżąca wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podnosząc, że nie miała świadomości, iż narusza obowiązujące przepisy, a nadto sytuacja finansowa jej rodziny nie pozwala na spłatę zadłużenia.
W toku prowadzonego postępowania Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej uzyskał informację, że Ośrodek Pomocy Społecznej nie ma możliwości ustalenia sytuacji dochodowej i zdrowotnej rodziny skarżącej, bowiem rodzina skarżącej przebywa w Niemczech. Okoliczność ta została potwierdzona przez skarżącą. Ponadto na podstawie informacji uzyskanych od skarżącej organ ustalił, że rodzina składa się z 5 osób, a głównym źródłem jej utrzymania są dochody osiągane z tytułu zatrudnienia męża w wysokości 442 euro oraz z tytułu pracy syna w wysokości 246 euro. Skarżąca nie pracuje i nie osiąga dochodów. Rodzina korzysta z pomocy socjalnej na terenie Niemiec, która wynosi 1.151,48 euro miesięcznie. Łączna miesięczna suma dochodów rodziny skarżącej ustalonych przez organ wynosi - po przeliczeniu- ok 8.071,28 zł..Organ stwierdził, że dochód ten jest większy niż kryterium dochodowe określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych, które wynosi 674,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie oraz większy niż kryterium dochodowe określone w ustawie o pomocy społecznej, które wynosi 456,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie.
Z kolei stałe wydatki ponoszone przez rodzinę - jak ustalił organ – wynoszą ok.1.799,00 euro, co w przeliczeniu daje kwotę ok.7.937 zł.
Ponadto organ stwierdził, że w rodzinie skarżącej nie występują problemy związane z niepełnosprawnością.
W ocenie organu – Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej – sytuacja rodzinna skarżącej nie jest na tyle trudna, aby uzasadniała całkowite umorzenie zobowiązania. Zasadą jest, że każde świadczenie uznane za nienależnie pobrane w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych podlega zwrotowi. Natomiast udzielenie ulgi w spłacie zobowiązania z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stanowi wyjątek od tej zasady i może to nastąpić tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach dotyczących sytuacji rodziny. Okoliczności takie nie występują w rodzinie skarżącej.
Skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji organu I instancji, ale tylko w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek w kwocie 1.076, 34 zł.. Skarżąca podniosła, że jej sytuacja materialna jest trudna, bowiem rodzina utrzymuje się z zasiłku społecznego otrzymywanego na terenie Niemiec. Z uwagi na fakt, że skarżąca nie posiada żadnego majątku na terenie Polski, "nie jest możliwym prowadzenie egzekucji z tytułu rzeczowych świadczeń na terenie Niemiec, ani w Polsce".
Wskazując na powyższe okoliczności skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji "w części dotyczącej odsetek" i rozłożenie na raty jedynie kwoty nienależnie pobranych świadczeń.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję podzieliło stanowisko organu I instancji. Rodzina skarżącej, składająca się z 5 osób, uzyskuje miesięczny dochód na jednego członka rodzina w kwocie ok.1.600,00 zł. Rodzina utrzymuje się głównie ze świadczenia socjalnego pobieranego na terenie Niemiec. W ustalonych okolicznościach niniejszej sprawy, w ocenie organu odwoławczego, organ I instancji odmawiając umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wziął pod uwagę "w sposób wystarczający" sytuację rodzinną skarżącej. W orzeczeniach sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślono, że zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" to całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ powinien dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności".
Natomiast sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin.
W ocenie organu odwoławczego, w rodzinie skarżącej nie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności" dające podstawę do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, gdyż od faktycznej sytuacji materialnej rodziny istotniejszy jest bowiem potencjał dochodowy jej członków. W ocenie tych szczególnych okoliczności należy mieć na uwadze, czy członkowie rodziny posiadają zdolność do podjęcia pracy lub do pozyskania środków z innych źródeł.
Z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie może być stosowana wobec osób, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu. Przeprowadzone w niniejszej sprawie nie wykazało, aby skarżąca nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia i pozyskania z tego tytułu środków finansowych, w szczególności nie stwierdzono w odniesieniu do skarżącej niezdolności do pracy w stopniu uniemożliwiającym podjęcie jej zatrudnienia. Ponadto mąż skarżącej oraz dorosły już syn także są zdolni do pracy. W toku postępowania skarżąca nie wykazała w sposób jasny i oczywisty, iż w jej przypadku zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Na powyższą decyzję wpłynęła skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:
- - art. 30 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego pominięcie, podczas gdy roszczenie objęte zarówno decyzją Marszałka Województwa nr [...], jak i decyzją Marszałka Województwa nr [...] jest przedawnione;
- - art. 30 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędne zastosowanie i nie wykazanie w należyty sposób zaistnienia po stronie skarżącej elementu subiektywnego w postaci intencjonalnego działania nakierowanego na uzyskanie przez nią nienależnego świadczenia;
- - art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędne przyjęcie, iż w sytuacji skarżącej nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałyby umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami, podczas, gdy prawidłowa ocena sytuacji jej i jej rodziny jednoznacznie prowadzi do wniosku, ze zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny.
Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie:
- a) decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 07.11.2016 [...];
- b) decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] 2016 r. [...];
- c) decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] 2016 r. [...];
- d) decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] 2015 r. [...];
- e) decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] 2015 r. [...].
Dodatkowo skarżąca wniosła o zwrócenie się do Marszałka Województwa o udostępnienie oraz nadesłanie akt sprawy toczącej się pod sygn. [...], w tym w szczególności decyzji z dnia [...] 2016 r. oraz decyzji z dnia [...] 2015 r. oraz dopuszczenie i przeprowadzenie z nich dowodu oraz o zwrot kosztów postępowania wg norm przypisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Stosownie do art.1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2016.1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego i procesowego, nie zaś według kryterium słuszności.
Na podstawie art.134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016.718) Sąd przy rozstrzyganiu sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W rozpatrywanej sprawie skarżąca nie kwestionuje obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, co zostało prawomocnie ustalone decyzją Marszałka Województwa z dnia [...] 2015r. nr [...].
Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowe Kolegium Odwoławcze z dnia 21 listopada 2016 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Marszałka Województwa z dnia [...] 2016 r. nr [...] odmawiająca umorzenia skarżącej odsetek (i tylko odsetek) od należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń.
W związku z powyższym argumentacja skargi dotycząca decyzji opisanych w skardze w pkt. c,d,i e nie mogła być przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszym postępowaniu, jak również nie mogła odnieść zamierzonego skutku argumentacja skargi odnosząca się do kwestii nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu, które to kwestie wykraczają poza przedmiot sporu.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy organy zasadnie odmówiły skarżącej umorzenia odsetek od nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Z odwołania skarżącej od decyzji z dnia [...] 2016r. nr [...] – k. 54 akt administracyjnych – jednoznacznie wynika, że odwołanie dotyczy wyłącznie odsetek w wysokości 1.076, 34 zł. W pozostałym zakresie, w części nie zaskarżonej ww. decyzja uprawomocniła się. Nie jest sporna zaskarżona decyzji w części dotyczącej odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w kwocie 915,00 zł.
Oznacza to, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji dotyczy tylko i wyłącznie kwestii odmowy umorzenia odsetek, chociaż nie wynika to wprost z treści tej decyzji. Konsekwencją złożenia przez skarżącą odwołania w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek jest stwierdzenie, że przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej jest ocena, czy zaskarżona decyzja w części dotyczącej odmowy umorzenia odsetek jest zgodna z prawem.
W związku z powyższym argumentacja skargi wykraczająca poza przedmiot sporu – jak wyżej podniesiono – nie mogła odnieść zamierzonego skutku.
Mając na uwadze wskazane powyżej kryterium legalności, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdza, że mimo rozważenia w toku dokonanych czynności przepisu art.134 § 1 ww. ustawy, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z treści cytowanego przepisu wynika, że może mieć on zastosowanie jedynie wówczas, gdy organ pomocy społecznej twierdzi, że po stronie osoby, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, chodzi tu przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji.
Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń – w tym również odsetek od tych świadczeń - organ powinien dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, majątkowy, wiek, stan zdrowia (choroby w rodzinie, niepełnosprawność) mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 2962/12 (dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) szczególnie uzasadnione okoliczności stanowią tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń - i odsetek od tych świadczeń - ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków.
Należy mieć również na uwadze, że decyzja wydana w trybie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter tzw. decyzji uznaniowej. Kontrola Sądu w przypadku rozstrzygnięć organów administracji publicznej wydanych w ramach takiego uznania, co już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. Innymi słowy sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej obejmuje zbadanie, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeżeli zaś stanowisko organu ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jest przekonywująco, jasno i logicznie umotywowane, to nie można mu zarzucić cech dowolności.
W ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie organy administracji w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy zasadnie uznały, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy nie zaistniały przesłanki do umorzenia kwoty odsetek od nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń.
Zdaniem Sądu, dokonana przez organy wnikliwa ocena sytuacji skarżącej oraz możliwości spłaty w ratach zadłużenia obejmującego kwotę odsetek od nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, jest prawidłowa. Bezsporną okolicznością jest, że rodzina skarżącej jest w trudnej sytuacji finansowej i korzysta z pomocy społecznej uzyskiwanej w miejscu zamieszkania tj. w Niemczech. Niemniej jednak należy mieć na uwadze, że w 5 osobowej rodzinie jest troje dorosłych osób – skarżąca, jej mąż i syn K. – które są zdolne do pracy. Materiał dowodowy zgromadzony przez organy nie wskazuje, aby w rodzinie skarżącej zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za zastosowaniem wyjątku od zasady, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi wraz z odsetkami. Nie bez znaczenia dla oceny zasadności podjętego rozstrzygnięcia jest też okoliczność, że wysokość miesięcznych odsetek po 358,78 zł miesięcznie przez okres 3 miesięcy, nie jest niemożliwa do spłaty biorąc pod uwagę potencjalne możliwości podjęcia pracy chociażby dorywczej, przez którekolwiek z dorosłych członków rodziny.
W rodzinie skarżącej istnieje realny potencjał dochodowy jej członków, który jednak nie jest wykorzystany mimo braku przeszkód do podjęcia pracy. Skarżąca w toku postępowania nie wskazała na żadne okoliczności – np. choroba lub niepełnosprawność któregokolwiek członka rodziny – uniemożliwiające podjęcie jej pracy. Niewykorzystanie tego potencjału nie może być premiowane stosowaniem ulg w spłacie zobowiązań, które - jak wyżej wskazano - stanowią wyjątek od zasady regulowania tych zobowiązań.
W związku z powyższym Sąd podzielił stanowisko organów administracyjnych orzekających w niniejszej sprawie, że nie została spełniona przesłanka " szczególnie uzasadnionych okoliczności", o której mowa w art.30 ust.9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a tym samym brak jest podstaw do umorzenia odsetek od nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Ustalenia organów stanowiące podstawę wydanych rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego materiału dowodowego w zakresie koniecznym dla wydania tych rozstrzygnięcia.
Odnosząc się do zarzutu przedawnienia dochodzonych należności, należy stwierdzić, że zarzut ten jest nieuzasadniony.
Zgodnie z art.30 ust.3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ulegają przedawnieniu z upływem lat 3 licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stała się ostateczna. Bieg terminu przedawnienia przerywa rozłożenie spłaty należności na raty.
W rozpatrywanej sprawie ustalenie wysokości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz zobowiązanie skarżącej do ich zwrotu nastąpiło na mocy decyzji Marszałka Województwa z dnia [...] 2015r. nr [...]. Trzyletni termin przedawnienia tych należności został przerwany decyzją tego samego organu z dnia [...] 2016r. orzekającą m.in. o rozłożeniu na raty tych należności.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie doszło do przedawnienia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją Marszałka Województwa z dnia [...] 2015r. nr [...].
W tym stanie rzeczy wobec braku podstaw do kwestionowania zgodności zaskarżonej decyzji z prawem, należało skargę jako nieuzasadnioną oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.