Uzasadnienie
Decyzją z dnia 20 listopada 2019 r., znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania M. R. (dalej jako skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2019 r. znak [...] odmawiającą skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku koniecznością sprawowania opieką nad matką B. J. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie prawnym i faktycznym.
Decyzją z dnia [...] 2019 r. organ I instancji odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku koniecznością sprawowania opieką nad matką. Organ ustalił, że matka skarżącej ur. [...] 1928 r., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 15 października 2010 r., jednak zdaniem organu nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność istnieje od dnia 30 sierpnia 2010 r. i od tej dat również datuje się ustalony stopień niepełnosprawności.
W odwołaniu skarżąca domagała się ponownego rozpoznania sprawy. Opisała stan zdrowia matki, wskazując że mama nie może sama się poruszać i wymaga jej stałej pomocy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 20 listopada 2019 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium powołało art. 17 ust. 1b oraz art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazało, że skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, nie posiada prawa do żadnych świadczeń emerytalno-rentowych, świadczeń opiekuńczych, zasiłku dla opiekuna, a także nie jest osobą ze stwierdzonym znacznym stopniem niepełnosprawności. Nadto Kolegium wskazało, że skarżąca nie pracuje zawodowo i zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką. Z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że opiekuje się matką w sposób prawidłowy, tj. pomaga w codziennych czynnościach: takich jak: przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, czynnościach higienicznych, podawanie leków, pomoc w poruszaniu.
Organ odwoławczy podkreślił, że z zaświadczenia wystawionego w dniu 27 września 2019 r. przez KRUS wynika, że skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy jako małżonka rolnika w okresach: od dnia 1 kwietnia 1999 r. do 30 września 1999 r. oraz od dnia 1 września 2000 r. do nadal.
W konsekwencji Kolegium uznało, że pomimo spełnienia przez skarżącą warunku wynikającego z treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, skarżącej nie można przyznać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ podlega ona ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, co oznacza, że faktycznie ww. nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie:
- 1. art. 17b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w sytuacji, w sytuacji gdy o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wniosła małżonka rolnika, która pod rygorem odpowiedzialności karnej wraz z wnioskiem złożyła wymagane oświadczenie o zaprzestaniu prowadzania gospodarstwa rolnego;
- 2. nie zastosowanie aktualnie obowiązującego przepisu art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez pominięcie faktu złożenia przez skarżącą małżonkę rolnika, pod rygorem odpowiedzialności karnej wymaganego przepisem oświadczenia, w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
- 3. nie uwzględnienie, wynikającego z treści przepisu art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, prawa wyboru świadczenia najkorzystniejszego dla skarżącej w sytuacji spełnienia warunków do kilku różnych świadczeń rodzinnych wymienionych w ww. przepisie, a przede wszystkim niedopuszczalne zlekceważenie faktu, iż skarżąca w celu uzyskania prawa do korzystniejszego świadczenia pielęgnacyjnego, skutecznie zrezygnowała z dotychczas pobieranego zasiłku dla opiekuna tj. tak naprawdę skarżąca zrezygnowała z nabytego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygaszonego niezgodnie z Konstytucją RP, poprzez zmianę ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz innych ustaw;
- 4. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 K.p.a., art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, wprowadzenie w błąd w sprawie wcześniejszego uchylenia zasiłku dla opiekuna narażając skarżącą na kilkumiesięczny brak finansowego wsparcia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko z zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2017.1369, dalej "P.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia a także uchylenia decyzji jej poprzedzającej.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowił przepis art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2017. 1952), dalej jako ustawa. Przepis art. 17 ust. 1 ww. ustawy, w dacie rozstrzygania przez organ I instancji stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17b ust. 1 powołanej ustawy, w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
- 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
W myśl art. 17 ust. 2, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
W przedmiotowej sprawie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką złożyła jej córka, a więc osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 15 października 2010 r., przy czym niepełnosprawność istnieje od 30 sierpnia 2010 r. Nie ulega jednak wątpliwości, że matka skarżącej, z uwagi na swój stan zdrowia wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby.
Podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego zdaniem organu I instancji stanowiło nie spełnienie przesłanek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności fakt, że niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała w okresie wskazanym w powołanym powyżej przepisie.
Natomiast zdaniem Kolegium podstawową przeszkodą przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest to, że podlega ona ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, co oznacza, że faktycznie ww. nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
Na pełną aprobatę zasługuje stanowisko SKO uwzględniające treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał orzekł, iż art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w tej części Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji, że skoro niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała do 18 roku życia lub do 25 roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, to treść art. art. 17 ust. 1b ustawy sprzeciwia się przyznaniu skarżącej wnioskowanego świadczenia. Organ odwoławczy powołując się na treść powyższego wyroku Trybunału uznał, że moment powstania u matki skarżącej niepełnosprawności nie może stanowić negatywnej przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd nie podzielił natomiast zarzutu Kolegium, wskazującego, że podstawową przeszkodą przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt podlegania przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, co według organu jest jednoznaczne z tym, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
Przede wszystkim podkreślić należy, że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały pozytywne przesłanki ustawowe przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Ani organ I instancji, ani organ odwoławczy nie zdołały skutecznie zakwestionować przytoczonych przez skarżącą we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego okoliczności dotyczących sprawowania przez nią stałej opieki nad niepełnosprawną matką czy też zakresu tej opieki.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca mieszka z matką i sprawuje nad nią całodobową opiekę, poprzez zapewnienie pomocy przy czynnościach higienicznych, ubieraniu, podawaniu posiłków, lekarstw, zapewnieniu opieki medycznej. Matka skarżącej praktycznie nie widzi (tylko w dobrym świetle dziennym kontury osób), nie porusza się samodzielnie z uwagi na schorzenie stawów biodrowych, przez cały czas wymaga pomocy drugiej osoby. Uniemożliwia to skarżącej podjęcie jakiejkolwiek pracy. Dlatego skarżąca musiała zrezygnować z pracy na gospodarstwie rolnym, co potwierdziła składając zgodnie z wymogami art. 17b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stosowne oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym z dniem 1 lipca 2019 r., pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Oświadczeniu temu nie może przeczyć sam fakt podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, ponieważ nie oznacza ono samo przez się, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 13 stycznia 2015 r. sygn. akt I OSK 905/14 samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje, jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i na przykład z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą.
Wskazać również należy, że zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Nadto, zgodnie z art. 6 ust. 2b ustawy z dnia 2b. ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2020.266): "Wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów lub jest ubezpieczona na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2017.2336 oraz 2018. 650 i 858).
Wskazać jeszcze należy, że skarżąca wraz z mężem jest współwłaścicielką gospodarstwa rolnego, przy czym obecnie jedynie mąż skarżącej to gospodarstwo rolne prowadzi.
Jak podkreślił WSA w Krakowie w wyroku z dnia 27 lutego 2020 r. sygn. akt III SA/Kr 60/20 art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych został dodany ustawą z 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567), która weszła w życie z dniem 15 maja 2014 r., czyniąc tym samym nieaktualnym uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12. W aktualnym stanie prawnym możliwe jest więc uzyskanie przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Treść obowiązujących przepisów wyraźnie wyklucza wszelkie rozważania na temat ubezpieczenia rolników jako nie mające doniosłości prawnej dla przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego.
Prowadząc ponowne postępowanie organ ustali stan faktyczny sprawy niezbędny do oceny zaistnienia wszystkich przesłanek wymaganych przez ustawodawcę do nabycia uprawnienia przez skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, biorąc pod uwagę powyżej przedstawione stanowisko Sądu.
Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.