Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. Ł. (dalej "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 3 lipca 2023 r. (znak SKO.NP/4115/205/2023) utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza T. z 18 maja 2023 r. (znak OPS.Śr.5222-25/21) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niepodejmowanie aktywności zawodowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem, S. O. Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Objęte kontrolą w tej sprawie decyzje, zapadły w warunkach związania organów administracji oceną prawną i wskazaniami wyrażonymi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 21 listopada 2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 1023/22). Wyrokiem tym uchylone zostały uprzednio wydane w sprawie rozstrzygnięcia, tj. decyzja organu I instancji z 10 marca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego oraz utrzymująca tę decyzję w mocy - decyzja SKO w Tarnowie z 9 maja 2022 r. (znak SKO.NP/4115/147/2022). Eliminując te akty z obrotu prawnego Sąd wskazał, że orzekające organy administracji publicznej nie dokonały niebudzących wątpliwości ustaleń w zakresie koniecznych czynności opiekuńczych realizowanych przez skarżącą względem ojca. Organy nie dokonały precyzyjnych ustaleń co do aktualnego stanu zdrowia ojca skarżącej i w związku z tym nie ustaliły, jaki jest niezbędny zakres czynności opiekuńczych, których osoba ta wymaga.
Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca podnosiła w postępowaniu, iż jej ojciec wymaga całodobowej opieki i konieczna jest stała obecność osoby trzeciej, gdyż ojciec żadnej czynności nie jest w stanie wykonać w pełni samodzielnie. Ojciec nie wie także, co robi i nikogo nie rozpoznaje, próbuje uciekać z domu. Sąd zwrócił uwagę, że powyższe twierdzenia skarżącej częściowo znajdywały potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym, a częściowo potwierdzone nie były z tej przyczyny, że organ nie przeprowadził w tym zakresie szczegółowego postępowania dowodowego. Podkreślał Sąd, że trzeba mieć na uwadze, że organy nie ustaliły, jaki jest aktualny stan ojca skarżącej w związku ze schorzeniami, na które cierpi. Z informacji dotyczącej osoby niepełnosprawnej znajdującej się w aktach administracyjnych wynikało, że niepełnosprawny potrzebuje pomocy przy wykonywaniu podstawowych czynności, takich jak: korzystanie z toalety, ubieranie się, przyjmowanie leków oraz posiłków.
Organ odwoławczy zupełnie pominął powyższe informacje i nie przypisał im należytego znaczenia. Sąd zalecił, aby organ administracji ponownie rozpoznając sprawę przeprowadził postępowanie i ustalił, jaki jest zakres koniecznych czynności opiekuna z uwzględnieniem specyfiki chorób, na które cierpi niepełnosprawny. Dopiero po dokonaniu powyższych ustaleń możliwe będzie dokonanie oceny, czy istotnie niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą jest uwarunkowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Nadto, organy powinny także ustalić, czy istnieje możliwości świadczenia pomocy w formie osobistej lub finansowej przez brata skarżącej, gdyż okoliczność ta może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Organy ustaliły dotąd, że brat skarżącej pracuje zawodowo, nie ustaliły jednakże, w jakim wymiarze czasowym i jaki jest jego status materialny.
W toku ponownie prowadzonego postępowania, w dniu 20 kwietnia 2023 r. przeprowadzono kolejny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że skarżąca od 8 października 2021 r. nie podejmuje zatrudnienia i nie pracuje w gospodarstwie rolnym ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Skarżąca oświadczyła, że nie korzysta z dopłat bezpośrednich i nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy z uwagi na konieczność całodobowej opieki nad ojcem. Podlega natomiast ubezpieczeniu w KRUS. Stan zdrowia ojca skarżącej pogorszył się od września 2020 r, tj. od powrotu ze szpitala po zabiegu. Od tego czasu wymaga on całodniowej dyspozycyjności córki. Ustalono, że ojciec skarżącej cierpi na otępienie głębokiego stopnia, postępującego Alzhaimera, schorzenie układu krążenia, niewydolność serca, nadciśnienie tętnicze, ma założony rozrusznik serca, jest po operacji zaćmy obustronnie, ma jaskrę lewego oka.
Zgodnie z konsultacją psychiatryczną z 2020 r. "pacjent w kontakcie słownym utrudnionym, nielogiczny, całkowicie niezorientowany, niezdolny do podejmowania świadomych decyzji". W wywiadzie zapisano, że ojciec skarżącej ze względu na stan zdrowia wymaga stałej opieki we wszystkich podstawowych czynnościach życiowych, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Skarżąca zapewnia całodobową opiekę ojcu, zabezpiecza jego potrzeby zdrowotne i bytowe. Zakres czynności wykonywanych podczas opieki nad ojcem obejmuje: pomoc w przygotowaniu posiłków, sprzątanie, pomoc przy wykonywaniu czynności higienicznych, robienie zakupów, umawianie i transport na wizyty lekarskie, zakup leków i kontrolowanie ich przyjmowania, wychodzenie na spacery. Skarżąca oświadczyła, że pozostawienie ojca samego w domu nawet na krótki czas stanowiłoby dla niego niebezpieczeństwo (wychodzi z domu, ucieka przez okno, niszczy przedmioty w domu, załatwia potrzeby fizjologiczne w pokoju, odkręca wodę).
Ustalono także na podstawie oświadczenia, że brat skarżącej A., zamieszkuje z rodziną w L. Nie pomaga w żaden formie w opiece nad ojcem z uwagi na odległość zamieszkania i pracę zawodową, nie jest w stanie pomagać również finansowo.
W trakcie przesłuchania w dniu 20 kwietnia 2023 r. w charakterze strony brat skarżącej zeznał, że nie jest w stanie zaopiekować się ojcem z uwagi na pracę zarobkową. Pracuje w godzinach 7:30-15:30, ale z uwagi na odległość do pracy musi znacznie wcześniej wyjeżdżać z domu i wraca około 17:00. Jest jedynym żywicielem rodziny i nie może zrezygnować z pracy. Nie jest także w stanie udzielić ojcu jakiejkolwiek pomocy finansowej. Jego dochód w marcu 2023 r. wyniósł 3500 zł netto. Ma na utrzymaniu niepracującą żonę oraz musi ponieść koszty utrzymania domu oraz dojazdów do pracy.
Wyżej wskazaną decyzją z 18 maja 2023 r. organ l instancji orzekł o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ opisał ustalenia wywiadu środowiskowego, dokumenty dotyczące okresów zatrudnienia skarżącej oraz treść wyjaśnień brata skarżącej (por. wyżej), jak też treść wyjaśnień skarżącej złożonych w toku postępowania, a dotyczących stanu zdrowia ojca i czynności wykonywanych w ramach całodobowej opieki nad nim. Przytoczył także wynik oceny ojca skarżącej wg skali Barthel’a (15 punktów) z 19 kwietnia 2023 r. i poprzedniej oceny z 22 lutego 2022 r. (25 punktów). Organ wskazał, że ojciec skarżącej wymaga stałej opieki, kontroli i dyspozycyjności drugiej osoby. Ze względu na swoje schorzenia, zaburzenia orientacji i pamięci nie może pozostawać sam w domu. Podkreślił, że nie kwestionuje stanu zdrowia ojca skarżącej.
Jednocześnie wskazał, że w niniejszej sprawie nie wystąpił bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia (niepodejmowaniem pracy), także w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Organ wyjaśnił, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności ojca skarżącej datuje się od listopada 2011 r., a skarżąca była zatrudniona w latach 1993-2014 r. oraz 2019-2021 r. Zatem, przez kilka lat skarżąca godziła pracę zawodową i pracę w gospodarstwie rolnym z opieką nad ojcem. Podkreślił organ, że co prawda stan ojca uległ pogorszeniu od 2020 r., jednakże i w tym okresie skarżąca jednocześnie pracowała i sprawowała nad nim opiekę. Organ zauważył ponadto, że dotychczasowy zakres prac skarżącej w gospodarstwie rolnym był niewielki. Uprawy malin i borówek były prowadzone na własny użytek i sezonowo. Tym samym w ocenie organu trudno uznać, aby stan zdrowia ojca i opieka nad nim wymusiły rezygnację skarżącej z prowadzenia tego gospodarstwa.
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca zarzuciła:
- - błędne zastosowanie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, podczas gdy nie może mieć on zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki,
- - błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z 3 lipca 2023 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Kolegium podzieliło pogląd Burmistrza, co do braku spełnienia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, tj. braku występowania związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem w celu sprawowania opieki nad osobą wymagają opieki. Podkreśliło, że ojciec skarżącej jest osobą z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności już od listopada 2011 r., a skarżąca pozostawała w zatrudnieniu do 8 października 2021 r. Skarżąca nie zrezygnowała z tego zatrudnienia także w sytuacji, kiedy jej ojciec wymagał opieki po epizodzie utraty przytomności z urazem głowy i wymagał hospitalizacji od 31 sierpnia 2020 r. do 3 września 2020 r. Z karty leczenia szpitalnego wynikało zaś, że jest to pacjent z głębokim otępieniem, a po wypisaniu ze szpitala wymagał będzie pomocy innych osób.
Zdaniem Kolegium, zakres deklarowanych przez skarżącą prac w gospodarstwie rolnym w powiązaniu z zakresem opieki nad ojcem nie uniemożliwia wykonywania w tymże gospodarstwie jakichkolwiek prac. Organ nie dał wiary twierdzeniom skarżącej, że całkowicie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Kolegium zaakcentowało, że pracę rolnika, w kontekście opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, należy oceniać inaczej niż pracę w ramach stosunku pracy. Taki stosunek pracy cechuje podporządkowanie ekonomiczne i organizacyjne. Tymczasem skarżąca, będąca rolnikiem, ma możliwość zmiany organizacji pracy w gospodarstwie lub nawet zmniejszenia jej zakresu, a przede wszystkim dostosowania jej w taki sposób, aby pogodzić wykonywanie czynności opiekuńczych z pracą w gospodarstwie. Przy prowadzeniu gospodarstwa może skarżąca współpracować z mężem, a charakter takiej pracy umożliwia przebywanie opiekuna blisko osoby niepełnosprawnej.
Kolegium zwróciło uwagę na fakt, że skarżąca nadal podlega ubezpieczeniu w społecznemu jako rolnik, co wskazuje że prowadzi na własny rachunek działalnością rolniczą w gospodarstwie rolnym (art. 1 ust. 1 w zw. z art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Konsekwencją złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być tymczasem utrata tego statusu uprawniająca do ubezpieczenia społecznego rolników.
Kolegium zwróciło uwagę także na przepisy k.r.o. dotyczące obowiązku alimentacyjnego (art. 128, art. 129 § 2) i podało, że w niniejszej sprawie skarżąca może wspólnie ze swoim bratem realizować obciążający ich względem ojca obowiązek alimentacyjny. Wywodziło SKO, że w orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, iż nawet wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki, czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości, nie stanowią okoliczności obiektywnej przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym; przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.
Posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości, mogą utrudniać sprawowanie opieki, ale jej nie uniemożliwiają. Kolegium zwróciło uwagę, że obowiązek alimentacyjny może polegać także na finansowaniu usług opiekuńczych. W aktach sprawy brak było natomiast dowodu na to, aby skarżąca lub jej ojciec próbowali wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku od brata skarżącej. W konsekwencji, zdaniem organu nie zostały wykazane jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez brata skarżącej z obowiązku alimentacyjnego. Kolegium podkreśliło, że gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód do realizacji tego obowiązku, to wówczas brak jest związku przyczynowo-skutkowego z niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia. Końcowo SKO zaznaczyło, że wsparcia państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy czy też nie może jej podjąć.
W skardze skarżąca zarzuciła naruszenie:
- – art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
- – art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.
Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz żądała zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi przytoczono treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz orzecznictwo sądów administracyjnych
W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że akty te naruszają prawo w sposób dający podstawę do pozbawienia ich mocy wiążącej.
Jak wynika z przedstawionego stanu faktycznego, decyzje w sprawie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego były już przedmiotem kontroli sądowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 21.11.2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 1023/22) uchylając kontrolowane akty wskazał na dwa aspekty tej sprawy, kluczowe z perspektywy oceny możliwości przyznania skarżącej oczekiwanego świadczenia. Pierwszy aspekt dotyczył potrzeby poczynienia przez organy administracji publicznej niebudzących wątpliwości ustaleń co do stanu zdrowia ojca skarżącej oraz zakresu czynności opiekuńczych nieodzownych z uwagi na schorzenia, którymi ta osoba jest obarczona. Według ówcześnie orzekającego Sądu, miarodajne w tym zakresie ustalenia stanowić dopiero mogły podstawę oceny, czy istotnie niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia warunkowane było koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Drugi aspekt tej sprawy, na który zwrócił uwagę Sąd, odnosił się do powinności zbadania przez organy administracji możliwości udzielenia pomocy skarżącej w opiece nad ojcem przez jej brata, co odnosić się miało, tak do osobistego udziału w tej opiece, jak też udziału finansowego.
Z uwagi na wydany uprzednio wyrok wskazać należy, iż stosownie do art. 153 ustawy z 30.08.2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634; dalej p.p.s.a.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie (...) było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Z mocy przytoczonego przepisu, organy administracji były więc związane zaprezentowanymi wyżej wskazaniami wyrażonymi przez Sąd orzekający już w tej sprawie. W związku z powyższym dostrzec trzeba, że w toku prowadzonego postępowania organ administracji poczynił ustalenia odnośnie do:
- - stanu zdrowia ojca skarżącej, a w tym aspekcie ustalił, że osoba ta dotknięta jest głębokim otępieniem, choruje na Alzheimera, zachowuje się agresywnie, załatwia potrzeby fizjologiczne do szafy, ucieka z domu, niszczy przedmioty;
- - zakresu opieki – ustalając, że z uwagi na brak orientacji, brak świadomości, a przez to niemożność samodzielnego wykonania jakiejkolwiek czynności przez niepełnosprawnego – wymaga on stałej opieki i wsparcia we wszystkich czynnościach życiowych przez 24 godziny na dobę, a opieka ta, sprawowana przez skarżącą obejmuje: podanie leków, kontrolę ich zażycia, wizyty lekarskie, pomoc przy potrzebach fizjologicznych, zabezpieczenie wszelkich potrzeb higienicznych, przygotowanie i podanie posiłków oraz pilnowanie ich spożycia, pełne utrzymanie gospodarstwa domowego, pilnowanie ojca aby nie zrobił sobie krzywdy;
- - sytuacji brata skarżącej, tak odnośnie aktywności zawodowej i jej charakteru, jak też jego statusu materialnego. W tym aspekcie dostrzec trzeba, że ustalenia te wynikają z protokołu przesłuchania brata skarżącej w dniu 20.04.2023 r.
Analizując zaskarżone decyzje wskazać należy, iż żaden z orzekających organów administracji publicznej – mimo zaleceń sformułowanych przez Sąd – nie dokonał oceny ustalonych okoliczności odnoszących się do brata skarżącej z perspektywy możliwości współpartycypowania tej osoby w opiece nad niepełnosprawnym ojcem. Kolegium Odwoławcze operując ogólnikami podało, że skarżąca może wspólnie z bratem realizować obciążający ich obowiązek alimentacyjny względem ojca, gdyż – w ocenie tego organu – po stronie brata skarżącej nie występują obiektywne przyczyny wykluczające udział w sprawowaniu opieki nad ojcem. Organ ten zaniechał jednak poczynienia odniesień do realiów kontrolowanej sprawy, w tym obejmujących ustalenia dotyczące brata skarżącej, tak w zakresie miejsca jego zamieszkiwania, odległości dzielącej go od skarżącej i rodzica podlegającego opiece, jak też osiąganego przez brata skarżącej dochodu, z uwzględnieniem podanej struktury kosztów życia i sytuacji rodzinnej – w kontekście możliwości współpartycypacji w opiece (osobistej lub finansowej).
W powyższym aspekcie (możliwości udziału brata skarżącej w opiece nad ojcem) organ I instancji poprzestał jedynie na szerokim przytoczeniu wyroku sądu administracyjnego (dot. subsydiarnego charakteru pomocy społecznej i rodzaju obiektywnych przesłanek wykluczających opiekę rodzeństwa) – i także nie poczynił odniesień do realiów ocenianego przypadku, z uwzględnieniem wskazań zawartych w wydanym w tej sprawie wyroku WSA w Krakowie. Organ nie odniósł się do informacji wynikających z protokołu przesłuchania brata skarżącej 20.04.2023 r. W ocenie Sądu, uzupełniony przez organ administracji materiał dowodowy tej sprawy pozwalał na miarodajną wypowiedź organu odnośnie tego, czy sytuacja rodzinna, zawodowa, mieszkaniowa i finansowa brata skarżącej, daje tej osobie realne możliwości współpratycypacji w opiece nad ojcem (osobistej lub finansowej). Oba orzekające organy administracji nie zaprezentowały ocen w tym aspekcie sprawy.
Nie przedstawiły rozważań odnośnie tego, czy ewentualna pomoc brata udzielana skarżącej w opiece nad ojcem, uwzględniająca ustaloną sytuacje brata i zakres możliwego jego wsparcia, mogłaby być w ogóle wystarczająca do tego, aby skarżąca mogła podjąć aktywność zawodową, przy uwzględnieniu stwierdzonych w postępowaniu schorzeń niepełnosprawnego, stanu jego zdrowia i zakresu nieodzownej opieki (por. wyżej). Brak takich rozważań i ocen świadczy o naruszeniu przez organy administracji art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a.
Odnośnie natomiast do stanu zdrowia ojca skarżącej, jak też zakresu niezbędnej niepełnosprawnemu opieki stwierdzić należy, iż analiza zaskarżonych decyzji wskazuje, iż orzekające organy administracji formułując stanowisko o braku związku przyczynowo-skutkowego w tej sprawie decydujące znaczenie przypisały faktowi, iż niepełnosprawność ojca skarżącej istnienie od 2011 r., a mimo tego stanu, skarżąca pracowała do 2021 r. Nadto, z decyzji wynika, że zakres pracy skarżącej w gospodarstwie rolnym (której zaniechać miała w 2021 r., tak jak w lecznicy weterynaryjnej) nie był taki, iż w powiązaniu z zakresem opieki wyklucza pracę w tym gospodarstwie. Mając powyższe na uwadze dostrzec jednak należy, iż orzekające organy prezentując przywołane stanowisko nie wzięły pod uwagę i nie uwzględniły akcentowanego przez Sąd w wydanym wcześniej wyroku – konieczności odniesienia zakresu czynności opiekuńczych względem niepełnosprawnego do rodzaju chorób i schorzeń, na które osoba ta cierpi (m.in. Alzheimer, głębokie otępienie, 15 punktów w skali Barthela).
Jak natomiast wyżej wskazano, w sporządzonym w postępowaniu wywiadzie środowiskowym zawarto opis przejawianych przez niepełnosprawnego zachowań (niekwestionowanych przez organy administracji) – w tym agresywnych, ucieczki z domu, niszczenie przedmiotów, załatwianie potrzeb fizjologicznych do szafy, brak orientacji co do miejsca i własnej osoby. Wiedza zatem, co do stanu zdrowia ojca skarżącej nakazywała ocenić zakres koniecznej tej osobie opieki z uwzględnieniem przedstawionych wyżej zachowań. Ocen tych orzekające organy administracji nie poczyniły. Nie dokonały one analizy tego, czy ustalone zaburzenia funkcjonowania ojca skarżącej – uzasadniać mogą wniosek, że niepełnosprawny wymaga w istocie nieustannej, całodobowej opieki sprawowanej przez skarżącą (jak podawała ona w postępowaniu), czy też tylko pewnego okresowego dozoru, dającego jednak możliwość podjęcia określonej aktywności zawodowej.
Próżno szukać w zaskarżonych decyzjach odpowiedzi na pytanie, czy przy przyjęciu za wiarygodne (niekwestionowane przez organy) informacji dotyczących przejawianych przez niepełnosprawnego zachowań (wyżej wymienionych), jest możliwe pozostawienie tej osoby samej w domu na kilka godzin w ciągu dnia, tj. na czas, w którym opiekun realizował będzie aktywność zawodową. Zaniechanie to także świadczy o naruszeniu art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 par. 3 k.p.a.
Nie mogły zyskać aprobaty też te twierdzenia organu odwoławczego, które wskazywały, iż przeszkodą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt podlegania przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, co według organu ma być jednoznaczne z tym, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Podkreślić należy, że z objęcia ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika jedynie domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się natomiast na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia tego domniemania. Ciężar dowodu wykazania wskazanego faktu leży po stronie rolnika. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok NSA z 30.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20 oraz wyrok WSA w Krakowie z 15.12.2021 r., sygn. akt III SA/Kr 634/21, a także wyrok WSA w Gdańsku z 13.12.2022 r., sygn. akt II SA/Gd 422/22).
W realiach ocenianej sprawy dostrzec trzeba, że skarżąca złożyła, pod rygorem odpowiedzialności karnej, oświadczenia o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym (art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych), a w toku postępowania konsekwentnie podnosiła, że wszystkie obowiązki w tym gospodarstwie przejął jej mąż. Wobec przedstawionego wyżej, trafnego poglądu wyrażanego przez sądy administracyjne, uznać należało, iż z samego tylko faktu dysponowania przez skarżącą ubezpieczeniem społecznym rolników, brak było jeszcze podstaw do wywodzenia, iż nie zaprzestała ona pracy w gospodarstwie rolnym.
Mając powyższe rozważania na uwadze, Sąd uznał, że zaskarżone decyzje naruszały art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 80 k.p.a w zw. z art. 17 ust. 1 i art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z uwagi na powyższe, Sąd – w oparciu o art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c) p.p.s.a. decyzje te uchylił. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z zaprezentowanych rozważań i ocen.
O kosztach (pkt 2 sentencji) orzeczono na zasadzie 206 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części. Cytowany przepis obejmuje swoim zakresem także uprawnienie Sądu do określenia wysokości wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika strony, w ramach oceny czynności tego pełnomocnika podejmowanych w postępowaniu sądowym. Przy określaniu wysokości wynagrodzenia pełnomocnika uwzględniać trzeba bowiem każdorazowo szereg okoliczności, wśród których wymienić należy m.in. stopień zawiłości sprawy, jak też wkład pełnomocnika, w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy. Sądowi z urzędu jest wiadomym, że pełnomocnik skarżącej wnosi jednobrzmiącej treści skargi na decyzje wydawane w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Także skarga wniesiona w tej sprawie wpisywała się w przyjęty schemat treściowy i nie zawierała żadnych elementów indywidualizujących kontrolowany przypadek, pozostając w istocie bez bliższego związku z realiami tej sprawy.
Skarga nie dostrzegała też m.in. faktu wydania w sprawie wyroku z 21.11.2022 r. i konsekwencji prawych z tego wynikających. Wywiedziona skarga nie przyczyniła się więc do wyjaśnienia tej sprawy. W takich okolicznościach, w ocenie Sądu, wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania (tj. w tej sprawie, z uwagi na zwolnienie skarżącej z wpisu sądowego, w istocie w rachubę wchodziłyby jedynie koszty zastępstwa procesowego zawodowego pełnomocnika) – nie mógł zostać uwzględniony, przez co Sąd, odstąpił od zasądzenia zwrotu tych kosztów w całości, stosując cytowany wyżej art. 206 p.p.s.a.