Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 20 lutego 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1420/23

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 3 lipca 2023 r., znak: SKO.NP/4115/202/2023, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390), art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570) oraz § 1 pkt 6 lit. c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198 poz. 1925), po rozpatrzeniu odwołania H. K. od decyzji Wójta Gminy L. z dnia 10 maja 2023 r., znak: GOPS-SR-5211/26/I/23, odmawiającej przyznania H. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką P. T. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 20 lutego 2023 r., znak: GOPS-SR-5211/26/23, Wójt Gminy L. odmówił przyznania H. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką P. T. ze względu na ustalone uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz to, że z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Tarnowie z dnia 11 stycznia 2011 r. wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

Decyzją z dnia 5 kwietnia 2023 r., znak: SKO.NP/4115/82/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie orzekło kasatoryjnie. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wytknął organowi pierwszej instancji pominięcie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), a następnie wskazał, że materiał dowodowy wymaga uzupełnienia, bo nie pozwala na stwierdzenie, czy w sprawie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między brakiem zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Z wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawczyni jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, lecz nie znajduje to potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. W aktach sprawy zalega jedynie świadectwo pracy z dnia 1 marca 2017 r. (zatrudnienie od 2 czerwca 2007 r. do 28 lutego 2017 r. na pełen etat na zlikwidowanym stanowisku sprzedawcy), natomiast brak jest innych świadectw pracy czy dowodów wskazujących na wykonywanie pracy dorywczej, toteż nie wiadomo, czy 28 lutego 2017 r. jest datą zakończenia aktywności zawodowej wnioskodawczyni.

Ponadto w aktach sprawy nie ma dokumentacji medycznej (kart informacyjnych, zaświadczeń) obrazujących aktualny stan zdrowia matki wnioskodawczyni i przebieg jej leczenia, a organ pierwszej instancji nie wskazał materiału dowodowego dotyczącego rozmiaru faktycznie sprawowanej opieki w odniesieniu do potrzeb podopiecznego, ograniczając się do odtwórczego odwołania się do danych wywiadu środowiskowego i sporządzonej przez pracownika socjalnego oceny sprawności psychofizycznej. Wreszcie organ pierwszej instancji nie odniósł się do kwestii specjalnego zasiłku opiekuńczego jako przyczyny odmownego załatwienia sprawy i nie załączył do akt sprawy ewentualnej decyzji przyznającej ten zasiłek.

Decyzją z dnia 10 maja 2023 r., znak: GOPS-SR-5211/26/I/23, wydaną na podstawie art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), art. 32 ust. 2, art. 17 ust. 1b, art. 20 ust. 2 i 3, art. 24 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1466), Wójt Gminy L. odmówił przyznania H. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką P. T. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji ponownie powołał się na niespełnienie przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a nadto wskazał, że ze względu na pogorszenie stanu zdrowia istnieje związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia w 2017 r. a zakresem sprawowanej opieki, jednakże do alimentacji względem matki zobowiązany jest jeszcze brat wnioskodawczyni (nie pomaga, bo mieszka poza gminą).

Działając na skutek odwołania H. K., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 3 lipca 2023 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy ponownie wytknął organowi pierwszej instancji pominięcie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), lecz jednocześnie doszedł do wniosku, że odmowa przyznania świadczenia jest zasadna z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego między brakiem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki, a także to, że wnioskodawczyni nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W piśmie z dnia z dnia 28 kwietnia 2023 r. wnioskodawczyni podała, że świadectwo pracy z dnia 1 marca 2017 r. jest ostatnim.

Wynika z niego, że stosunek pracy ustał w wyniku wypowiedzenia przez zakład pracy (likwidacja stanowiska), a zatem rezygnacja z zatrudnienia nie nastąpiła "z uwagi na znaczne pogorszenie stanu zdrowia". Z kolei z zaświadczenia PUP w Tarnowie z dnia 8 maja 2023 r. wynika, że wnioskodawczyni ma okres aktywności od 31.01.2017 r. do nadal. Ujawnienie powyższej okoliczności ma szczególne znaczenie w związku z tym, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności matki wnioskodawczyni datuje się od listopada 2010 r. W świetle powyższego organ odwoławczy stwierdził, że wnioskodawczyni była aktywna zawodowo w okresie 2010/2011, gdy jej matka została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności i na podstawie dokumentacji medycznej uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji. Organ odwoławczy stwierdził więc, że wnioskodawczyni podjęła się opieki i wystąpiła o przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego w dniu 20 stycznia 2023 r., po tym jak stosunek pracy ustał w związku z likwidacją stanowiska pracy, a zatem zaprzestanie aktywności zawodowej nie wynikało z konieczności sprawowania opieki.

Przechodząc do zakresu sprawowanej opieki organ odwoławczy wskazał, że wnioskodawczyni przedłożyła karty informacyjne i wyniki badań obejmujące okres leczenia od 2010 do 2021 r. (rozpoznanie zaćmy starczej, niewydolności serca, samoistnego pierwotnego nadciśnienia, migotania i trzepotania przedsionków, zaostrzenia przewlekłej niewydolności serca z zachowaną czynnością skurczową lewej komory, zespołu chorej zatoki, migotania i trzepotania przedsionków; USG piersi, badanie histopatologiczne, biopsja gruboigłowa piersi pod kontrolą USG). W sporządzonej przez pracownika socjalnego ocenie sprawności psychofizycznej ujawniono, że badana jest osobą w wieku 96 lat i cierpi na wiele schorzeń (cukrzycę, nadciśnienie, schorzenia o charakterze kardiologicznym (rozrusznik serca), skrzywienie kręgosłupa); pozostaje pod kontrolą onkologiczną; wymaga stałej i długotrwałej opieki, którą sprawuje wnioskodawczyni; nie jest w stanie samodzielnie przygotować posiłków; z uwagi na skrzywienie kręgosłupa wymaga pomocy w spożywaniu posiłków, sprzątaniu, gotowaniu; cierpi na zaburzenia pamięci, nie jest w stanie sama dawkować leków w wyznaczonych porach; potrzebuje pomocy w czynnościach związanych z higieną osobistą (kąpiel, czesanie włosów); trudność sprawia jej samodzielne ubieranie; wszelkie czynności wykonywane są przy pomocy córki.

Pracownik socjalny nadmienił, że matka wnioskodawczyni stara się samodzielnie poruszać, jednak pokonywanie choćby małych dystansów, przemieszczanie się po domu jest dla niej męczące, powodujące zadyszkę, zawroty głowy. W podsumowaniu stwierdzono, że nie jest ona w stanie samodzielnie funkcjonować, potrzebuje asystowania, jest zdana na pomoc drugiej osoby. Z obawy o bezpieczeństwo nie można zostawić jej samej nawet na kilka godzin. Oceniając czynności opiekuńcze opisane w wywiadzie środowiskowym (robienie zakupów, gotowanie obiadów, sprzątanie mieszkania, umawianie wizyt lekarskich, dowożenie do specjalistów, w okresie zimowym przenoszenie drewna, palenie w piecu), organ odwoławczy stwierdził, że mają one charakter typowych czynności codziennych, o czym wspomniał również pracownik socjalny sporządzający wywiad środowiskowy, a tym samym w świetle zasad doświadczenia życiowego są do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy.

Organ odwoławczy wskazał też, że po stronie zamieszkującego w innej miejscowości brata wnioskodawczyni, który odwiedza matkę raz w miesiącu, nie ma żadnych obiektywnych okoliczności, które nie pozwalałaby mu na przejęcie części obowiązków (osobiście lub finansowo), natomiast wnioskodawczyni powinna rozważyć zwrócenie się do OPS o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych. Organ odwoławczy podkreślił również, że przedłożone dokumenty wcale nie świadczą o pogorszeniu stanu zdrowia matki.

Pismem z dnia 4 sierpnia 2023 r. H. K. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu sądowym, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Skarżąca zarzuciła naruszenie: 1) prawa materialnego przez dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad matką, podczas gdy w sprawie taki związek istnieje, a nadto, że zakres opieki nie wypełnia tego przepisu, podczas gdy w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;

2) prawa procesowego, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków. Skarżąca wskazała w szczególności, że opieka nad matką zajmuje jej cały dzień, a świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę oraz pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej, co dotyczy wyłącznie skarżącej, a nie innych dzieci jej matki.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w ówczesnym brzmieniu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

1. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

1. 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
2. 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
3. 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, jako jedną z przeszkód do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd w pełni podziela jednak stanowisko organu odwoławczego (a po części także organu pierwszej instancji), że nie została spełniona przesłanka pozytywna przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci bezpośredniego związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącej a pomocą świadczoną matce, przy czym do takiego wniosku prowadzi całościowa ocena ogółu istotnych w tej mierze elementów stanu faktycznego, do których należą: czas i okoliczności zaprzestania przez skarżącą aktywności zawodowej, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą w ramach pomocy matce, możliwość uzyskania wsparcia w postaci usług opiekuńczych, powinność współdziałania w opiece nad P. T. wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji względem niej w takim samym stopniu.

Gdy chodzi o pierwszy z wymienionych elementów, to organ odwoławczy trafnie zauważył, że z treści świadectwa pracy wydanego w dniu 1 marca 2017 r. przez [...] "S." w L. wynika, iż skarżąca była zatrudniona w tejże spółdzielni w okresie od 2 czerwca 2007 r. do 28 lutego 2017 r. na pełny etat, na stanowisku sprzedawca. Z zatrudnienia tego skarżąca nie zrezygnowała w celu opieki nad matką (mimo że matka skarżącej była już wtedy osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym), lecz utraciła to zatrudnienie z uwagi na likwidację stanowiska pracy przez pracodawcę. W tym kontekście warto też zwrócić uwagę na prawidłowe stanowisko organu odwoławczego, wedle którego przedłożona dokumentacja medyczna nie potwierdza twierdzeń skarżącej o pogorszeniu się stanu zdrowia matki w ostatnim czasie.

Zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą obejmuje pomoc przy higienie osobistej i ubieraniu się, robienie zakupów, gotowanie obiadów, sprzątanie mieszkania, umawianie wizyt lekarskich, dowożenie do specjalistów, w okresie zimowym przynoszenie drewna, palenie w piecu. Organ odwoławczy zasadnie uznał, że są to w większości czynności codzienne, które są wykonywane w każdej rodzinie i które nie implikują konieczności całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Poza tym zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą trzeba oceniać z uwzględnieniem okoliczności, że możliwe jest uzyskanie wsparcia w postaci usług opiekuńczych, a także z uwzględnieniem okoliczności, że w opiece nad P. T. powinny uczestniczyć wszystkie osoby zobowiązane do alimentacji względem niej w takim samym stopniu, a więc nie tylko skarżąca, ale także jej brat, który nie ma ku temu żadnych obiektywnych przeszkód (zamieszkiwanie w innej miejscowości nie jest taką przeszkodą).

Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną.

Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).

"Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (...). W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła.

Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują.

Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć" (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., III SA/Kr 375/23, oraz powołane tam orzecznictwo, w tym wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r., III SA/Kr 669/22, i z dnia 5 grudnia 2022 r., III SA/Kr 918/22, CBOSA).

Organ ocenił zebrany materiał dowodowy prawidłowo i prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował i zastosował odnośne przepisy prawa materialnego (w tym art. 17 ust. 1 ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa powołanych w skardze.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.