Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 27 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1597/22

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 16 sierpnia 2022 r., znak SKO-NP-4115-368/22, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615) oraz art. 2, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 sierpnia 2022 r. odwołania K. G. od decyzji z dnia 21 czerwca 2022 r., znak: [...], wydanej z upoważnienia Wójta Gminy Ł., przez Samodzielnego referenta ds. świadczeń rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. o odmowie przyznania K. G. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem J. G., ur. 1.12.1970 – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 21 czerwca 2022 r., znak: [...], Wójt Gminy Ł. orzekł o odmowie przyznania K. G. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem J. G., ur. 1.12.1970 r. W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji przytoczył treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a następnie wskazał, iż w dniu 16 maja 2022 r. wpłynął doń wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla K. G., w związku ze sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem J. G. Do wniosku dołączono Orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 9 maja 2022 r., nr akt [...], z którego wynika, że J. G. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 maja 2023 r., data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji: 19 kwietnia 2022 r., czyli niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25 roku życia. Bezspornym w sprawie jest, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, który zgodnie z ww. orzeczeniem jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, wymaga stałej opieki innych osób.

Jak wynika z wniosków pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad, poza sporem pozostaje okoliczność, że K. G. z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem zrezygnowała z pracy zawodowej. Stan zdrowia J. G. nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie. K. G. pomaga mężowi w codziennej higienie, przygotowuje dla niego posiłki odpowiednie do diety osoby chorej na cukrzycę, pomaga w dawkowaniu lekarstw, kropieniu oczu, podawaniu insuliny, mierzeniu cukru itp. Sprawowanie opieki zajmuje K. G. około 8-10 godzin dziennie w zależności od stanu zdrowia i samopoczucia. K. G. spełnia tym samym określone art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki warunkujące prawo do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. W aktach sprawy brak jest jednak jakichkolwiek dokumentów, z których wynikałoby, że niepełnosprawność w tym przypadku powstała we wczesnej młodości, tj. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Nie został więc spełniony warunek zawarty w art. 17 ust.1b pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z tej przyczyny, w ocenie organu pierwszej instancji, należało odmówić K. G. prawa do wnioskowanego świadczenia.

Na skutek odwołania K. G. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 16 sierpnia 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – i wskazał, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.

Dalej organ odwoławczy zauważył, że organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe w szczególności zaś wywiad środowiskowy oraz odebrał prawem przewidziane oświadczenia od osoby ubiegającej się o wnioskowane świadczenie, z których m. in. wynika, iż K. G. brała czynny udział w prowadzonym postępowaniu. Z przeprowadzonego w dniu 31 maja 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, iż K. G. sprawuje opiekę nad mężem J. G. ur. 1 grudnia 1970 r., który legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji do 31 maja 2023 r. Podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego K. G. poinformowała, iż mąż był zawodowym kierowcą. Problemy zdrowotne męża zaczęły się od 2018 r. W związku z wykonywaniem pracy zawodowej, która obciążała wzrok, J. G. korzystał ze specjalistycznych sprzętów okulistycznych, jednak nie uchroniły one go przed aktualną sytuacją zdrowotną. Stan zdrowia J. G. drastycznie pogorszył się z dnia na dzień.

Dodatkowo J. G. od ok. 20 lat choruje na cukrzycę (aktualnie trzy razy dziennie musi mieć podaną insulinę). K. G. – jak ustalono – pracowała zawodowo do maja 2022 r. Od marca 2022 r. stan zdrowia J. G. uległ pogorszeniu. J. G. całkowicie stracił wzrok w wyniku pękania żył gałek ocznych. Rodzina starała się pomagać naprzemiennie. Aktualnie syn P. pracuje w delegacji, córka podejmuje pracę zawodową poza miejscem zamieszkania. Oprócz w/w dzieci K. i J. G. mają jeszcze dwie córki uczęszczające do ZPO w N. (córka A. kończy klasę ósmą szkoły podstawowej, a córka J. klasę piątą). Aktualnie J. G. na lewe oko nie widzi całkowicie (uszkodzone nerwy, zanik gałki ocznej, brak ciała szklistego w oku), a na drugie oko widzi w 10%. J. G. jest leczony w K. W styczniu 2022 r. został poddany dwóm operacjom, które miały zmniejszyć zaćmę w oku prawym.

Dodatkowo J. G. choruje na cukrzycę, a co za tym idzie wymaga specjalistycznej diety. Kilka razy dziennie musi mieć mierzony cukier. J. G. posiada wszystkie niezbędne sprzęty, które mogą ułatwić mu krótkotrwałe samodzielne funkcjonowanie np. fotel automatyczny, który pomaga mu pionizować ciało. J. G. nie jest jednak w stanie samodzielnie się poruszać po domu, ubrać się, nie może się schylać. K. G. pomaga mężowi we wszystkich czynnościach (codzienna higiena, przygotowywanie posiłków, dawkowanie lekarstw, kropienie oczu, podawanie insuliny, mierzenie cukru). Sprawowana opieka zajmuje ok. 8-10 godzin dziennie, w zależności od stanu zdrowia i samopoczucia J. G. Zdaniem organu odwoławczego, z zaprezentowanych wyżej ustaleń faktycznych w rozpoznawanej sprawie nie można wnioskować, iżby faktyczny zakres opieki jaki wykonuje K. G. względem niepełnosprawnego męża był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to jej kontynuowanie aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym.

Jak wynika z art 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, iż K. G. stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, zatem nie wyczerpuje ona zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką np. nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach – z reguły rano i wieczorem – a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie.

Z ustaleń organu pierwszej instancji nie wynika, iżby niepełnosprawny mąż K. G. był osobą obłożnie chorą (leżącą i pampersowaną) i niekontaktową i w związku z tym wymagał całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Zatem na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż K. G. stale i nieprzerwanie musi sprawować osobistą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, a tym samym uznać należy, iż nie wyczerpuje ona zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie.

W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Z powyższego wynika, iż musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ odwoławczy zaznaczył, że nie kwestionuje faktu, iż K. G. sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem J. G., który niewątpliwie ze względu na stan zdrowia opieki tej wymaga. Niemniej jednak organ w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym ustalił, jaki jest krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i z ustaleń tych wynika, że oprócz K. G. zobowiązanymi do alimentacji J. G. jest jeszcze wspólnie zamieszkująca z nimi pełnoletnia córka, a także pełnoletni syn pracujący w delegacji. Jak wskazują zasady doświadczenia życiowego, w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną, aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązana do opieki pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego.

Obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Zatem jeśli dzieci J. G. nie są w stanie sprawować bezpośredniej opieki nad ojcem, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby partycypowali w kosztach opieki nad niepełnosprawnym ojcem np. poprzez współopłacenie usług opiekuńczych. W opiece tej wnioskodawczyni może uzyskać wsparcie, gdyż w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

W ocenie organu odwoławczego, przyznanie K. G. świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na żonie oraz dzieciach J. G. W rezultacie odbywałoby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku K. G. nie ma takiej konieczności, a zatem organ – pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b – postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

Pismem z dnia 15 września 2022 r. K. G. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci obrazy art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie i nieprawidłową oraz dowolną ocenę wniosków dowodowych, jak i nie uwzględnienie wszystkich okoliczności faktycznych w sprawie. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na etapie postępowania sądowego skarżąca przedłożyła orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 29 lipca 2022 r., znak [...], w którym w odniesieniu do J. G. orzeczono o zaliczeniu do stopnia niepełnosprawności – znacznego – na stałe.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

1. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

1. 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
2. 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
3. 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał – jako przyczynę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego – brak spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy. Tę przyczynę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd stanowisko organu odwoławczego w tej mierze w pełni podziela.

Organ pierwszej instancji ocenił, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, który zgodnie ze stosownym orzeczeniem jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, wymaga stałej opieki innych osób. Jak wynika z wniosków pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad, poza sporem pozostaje okoliczność, że K. G. z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem zrezygnowała z pracy zawodowej. Stan zdrowia J. G. nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie, jak wynika z ustaleń pracownika socjalnego, brak osoby trzeciej podczas codziennego funkcjonowania zagraża życiu i zdrowiu J. G. K. G. pomaga mężowi w codziennej higienie, przygotowuje dla niego posiłki odpowiednie do diety osoby chorej na cukrzycę, pomaga w dawkowaniu lekarstw, kropieniu oczu, podawaniu insuliny, mierzeniu cukru itp. Sprawowanie opieki zajmuje K. G. około 8-10 godzin dziennie w zależności od stanu zdrowia i samopoczucia.

K. G. spełnia tym samym – w ocenie organu pierwszej instancji – określone art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki warunkujące prawo do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy zajął odmienne stanowisko – uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia związku przyczyno-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem; przede wszystkim zaś organ odwoławczy uznał, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem Sądu, ocena organu odwoławczego w tej mierze jest nieprawidłowa, a co najmniej przedwczesna, gdyż nie znajduje uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym.

Przede wszystkim trzeba zauważyć, że z zabranego materiału dowodowego wynika wyraźna korelacja między radykalnym pogorszeniem się stanu zdrowia J. G. a rezygnacją z pracy przy jego żonę – skarżącą K. G. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca ma obiektywną możliwość pracy i z pracy tej zrezygnowała właśnie po to, aby sprawować opiekę nad niepełnosprawnym mężem.

W ocenie Sądu, dotychczas poczynione w toku postępowania administracyjnego ustalenia nie pozwalają też na zanegowanie sprawowania przez skarżącą opieki nad mężem w zakresie, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Zgodzić się należy z organem odwoławczym co do tego, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności samo przez się nie wyklucza ani nie znosi powinności badania – w kontekście przesłanki związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki – jaki jest zakres czynności opiekuńczych faktycznie wykonywanych przez wnioskodawcę i czy w okolicznościach danej sprawy rzeczywiście uniemożliwia on podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Hipotetycznie rzecz ujmując, zanegowanie wspomnianego związku może się zasadzać w szczególności na wykazaniu, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne nie sprawuje opieki nad osobą niepełnosprawną należycie albo sprawuje tę opiekę tylko częściowo, tj. wespół z innymi osobami.

Jednak poczynione w niniejszej sprawie ustalenia na to nie wskazują. Zdaniem Sądu, nie podstaw do kwestionowania okoliczności, że opiekę na mężem J. G. sprawuje właśnie skarżąca, że czyni to należycie, w pełnym zakresie, zasadniczo bez udziału innych osób. W tym kontekście warto zauważyć, że poza utratą wzroku w wyniku pękania żył gałek ocznych, J. G. cierpi również na zaawansowaną cukrzycę, w rezultacie czego nie jest stanie samodzielnie poruszać się po domu, ubrać się, nie może się schylać. J. G. posiada wózek inwalidzki, ale sam nie jest w stanie na nim usiąść. Jak wynika ze spostrzeżeń pracownika socjalnego, brak opiekuna podczas codziennego funkcjonowania zagraża życiu i zdrowiu J. G. Na etapie postępowania sądowego skarżąca przedłożyła orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 29 lipca 2022 r., znak [...], w którym w odniesieniu do J. G. orzeczono o zaliczeniu do stopnia niepełnosprawności – znacznego – na stałe.

Zdaniem Sądu, nie można też w pełni zgodzić się ze stanowiskiem organu odwoławczego co do znaczenia w niniejszej sprawie okoliczności, że J. G. ma dzieci, w tym pełnoletnią córkę oraz pełnoletniego syna. Trzeba bowiem mieć na względzie różnicę między sytuacją, w której jest kilka osób zobowiązanych alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tej samej kolejności i jedna z tych osób ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne – a sytuacją, w której o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się osoba zobowiązana do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w bliższej kolejności niż pozostałe osoby, zobowiązane do alimentacji "dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami" (zob. art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

W niniejszej sprawie występuje ta druga sytuacja, bowiem obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych (zob. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2014 r., I OSK 789/13, CBOSA). Fakt, że J. G. ma dzieci, sam przez się nie ma zatem istotnego znaczenia – mógłby on nabrać takiego znaczenia tylko wespół z innymi, szczególnymi okolicznościami (np. gdyby okazało się, że dzieci mogą i rzeczywiście z własnej woli wyręczają skarżącą w opiece nad J. G.). Jednak z akt sprawy nie wynika, aby takie szczególne okoliczności występowały. Skarżąca podnosi, że syn z uwagi na pracę w charakterze kierowcy tira nie ma możliwości sprawowania opieki na ojcem, a córka również nie ma takiej możliwości, ponieważ samotnie wychowuje czworo dzieci.

Ustalenia organu odwoławczego co do braku związku przyczyno-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem oraz co do tego, że opieka świadczona przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – nie znajdują uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym i zostały poczynione nieprawidłowo, a co najmniej przedwcześnie; wskazywane przez organ odwoławczy w tym kontekście okoliczności, zdaniem Sądu, nie pozwalają na poczynienie takich ustaleń. Stan faktyczny nie został zatem ustalony zgodnie z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., wobec czego doszło do mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia tych przepisów.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ rozważy – w oparciu o zebrany dotychczas względnie, jeżeli uzna to za potrzebne, uzupełniony materiał dowodowy – kwestię spełnienia przez skarżącą przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku, przyjmując w szczególności, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.