Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 19 sierpnia 2022 r. nr SKO-NP-4115-98/22 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania A. W. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy N. z dnia 14 lutego 2022 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad matką M. K. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 31 stycznia 2022 r. skarżąca, wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M. K., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 18 maja 2021 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w N. na stałe.
Wójt Gminy N. po rozpoznaniu ww. wniosku decyzją z dnia 14 lutego 2021 r. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkująca prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem niepełnosprawność matki nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca, która powołała się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., w przedmiocie wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nadto skarżąca wskazała, że jest jedyna osobą, która może sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką.
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
Organ zwrócił uwagę, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowił przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 23 października 2014 r. póz. 1443) stwierdził, że ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym, na co wskazuje użycie zwrotu "w zakresie, w jakim różnicuje", którego skutkiem jest zmiana zastosowania art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie treści w nim ujętej.
W związku z powyższym, SKO wskazało, że stanowisko prawne organu l instancji, co do treści powołanego przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1b) w kontekście skutków wyroku Trybunał Konstytucyjny z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 nie zasługuje na akceptację. W świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. Tym samym okoliczności powstania niepełnosprawności matki skarżącej w wieku 95 lat nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego
Niezależnie od powyższego, SKO w Nowym Sączu stwierdziło, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Zgodnie, bowiem z art. 17 ust. 1 omawianej ustawy, podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności.
Z załączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 lutego 2022 r. wynika, iż matka skarżącej wdowa - osoba wymagająca opieki, zamieszkuje wspólnie z córka i jej rodziną. Matka skarżącej cierpi na chorobę Alzheimera i jest pod opieką psychiatry. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką w ten sposób, że pomaga matce we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem: przygotowuje i podaje posiłki, robi zakupy podaje lekarstwa, załatwia wizyty lekarskie zapewnia także dowóz do szpitala i ustala wizyty lekarskie w związku z prowadzoną terapią.
Organ ustalił także krąg osób zobowiązanych do alimentacji i oprócz skarżącej zobowiązane do alimentacji matki jest jej rodzeństwo, a to dwóch braci: S. K. (mieszka w R., opiekuje się niepełnosprawnym synem), A. K. (zam. w M. gm. P. - jest osobą głuchoniemą, ma orzeczenie o niepełnosprawności) oraz jedną siostrę E. O. (zam. P. 72), która jest osobą głuchoniemą z orzeczeniem o niepełnosprawności. Rodzeństwo skarżącej - według oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy nie może sprawować opieki nad matką - ze względu na schorzenia osobiste albo swoich bliskich.
Kolegium uznało, że mimo faktu, iż matka skarżącej jest osobą posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności to brak jest związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia.
Jak wynika z akt sprawy oraz z oświadczenia skarżącej składanego we wniosku skarżąca jest rolnikiem (lub małżonkiem rolnika) i zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym z dniem 31 grudnia 2008r. Od 1 lipca 2009r. skarżąca prowadziła działalność gospodarczą (zaświadczenie z dnia 28.07.2009r.) którą zakończyła w 22 sierpnia 2012r. i od tegoż roku pozostaje w ewidencji osób bezrobotnych (kwestionariusz ewidencji okresów składkowych i nieskładkowych).
Organ odwoławczy nie kwestionuje faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką ale jest do tego zobowiązana nie tylko moralnie ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem matki. W ocenie Kolegium przebieg aktywności zawodowej skarżącej, który wynika z jej oświadczeń, wniosku o przyznanie świadczenia oraz znajdującego się w aktach sprawy kwestionariusza okresów składkowych i nieskładkowych wskazuje iż w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy sprawowana opieka, a rezygnacja lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą. W ocenie Kolegium fakt, iż skarżąca przez wiele lat nie podejmowała aktywności zawodowej, powoduje, że trudno dać wiarę jej twierdzeniu, że istotnie to sprawowana obecnie przez nią opieka nad matką stanowi rzeczywistą przyczynę nie podejmowania przez skarżącą zatrudnienia, czy też wykonywania innej pracy zarobkowej.
Ponadto zdaniem Kolegium czynności wykonywane przez skarżącego w ramach opieki należą do zwykłych czynności dnia codziennego jakie wykonują osoby wspólnie razem zamieszkujące. Czynności takie jak: gotowanie, robienie zakupów, załatwianie wizyt lekarskich czy podwożenie na zabiegi oraz podawanie leków są czynnościami, które nie wyczerpują znamion opieki określonej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym bardziej, że siostra skarżącej E. O. zamieszkuje w sąsiednim domu (P.) i pomimo faktu, iż jest osobą niepełnosprawną (głuchoniemą) to jednak nie ma ograniczonej zdolności w poruszaniu się, a zatem w jakimś zakresie (odpowiadającym jej stanowi zdrowia) mogłaby współdzielić ze skarżącą opiekę nad matką.
Na powyższą decyzję skarżąca, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie., która wskazała, iż nie zgadza się z uzasadnieniem decyzji. Skarżąca podniosła, że jej matka posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga pilnowania i pomocy w czynnościach dnia codziennego
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 sierpnia 2022 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy N. z dnia 14 lutego 2022 roku w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. K., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Należy także wskazać, że stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. p.p.s.a.
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.
Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).
Na podstawie art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Okoliczność ta trafnie została podkreślona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, który stwierdził, że w tym zakresie organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na niekonstytucyjnej normie prawnej.
Podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie może stanowić więc art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).
Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.
Przyczyną ostatecznej odmowy przyznania świadczenia przez organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie – było nie spełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącą opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością nie podejmowania przez nią zatrudnienia. Należy przy tym zauważyć, że organ I instancji uznał, że ten bezpośredni związek przyczynowy istnieje w niniejszej sprawie, a odmówił jedynie z uwagi na negatywna przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 18 maja 2021r, a które wydane zostało na stałe. Jako symbol przyczyny niepełnosprawności wskazano 10-N i 02-P.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca musi cały czas przebywać z matką, która nie może samodzielnie funkcjonować w środowisku. Matka skarżącej cierpi na chorobę Alzheimera i jest pod opieką psychiatry. Choroba ta powoduje, że matka skarżącej wymaga całodobowej opieki. Matka skarżącej nie rozpoznaje już osób. W czynnościach takich jak ubieranie się mycie, załatwianie potrzeb fizjologicznych, spożywanie posiłków, przemieszczanie się wymaga pomocy i nadzoru. Pomieszczenia i przedmioty znajdujące się w domu muszą być zamknięte zabezpieczone, ponieważ matka skarżącej nieświadomie przewraca i niszczy przedmioty oraz nie pamięta po co i gdzie idzie. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką w ten sposób, że pomaga matce we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem: przygotowuje i podaje posiłki, robi zakupy podaje lekarstwa, załatwia wizyty lekarskie zapewnia także dowóz do szpitala i ustala wizyty lekarskie w związku z prowadzoną terapią.
Z wywiadu środowiskowego wynika również, że pracownik socjalny podczas jego sporządzania podjął próbę rozmowy z matka skarżącej, ale rozmowa ta nie była spójna. Matka skarżącej opowiadała o zdarzeniach z wczesnego dzieciństwa dzieci, a co do samej skarżącej to nie mogła sobie przypomnieć jej imienia.
Do akt sprawy dołączono zaświadczenie lekarskie z dnia 1 września 2022r., w którym lekarz neurolog stwierdził, że matka skarżącej wymaga całodobowej opieki i pomocy we wszystkich czynnościach dnia całodziennego. Lekarz ten przeprowadził również ocenę matki skarżącej wg skali Barthela, która uzyskała jedynie 25 pkt na 100 możliwych. Wynika z niej, że matka skarżącej nie jest w stanie samodzielnie spożyć posiłku, utrzymać higieny osobistej, korzystać z toalety, myć się, kapać, ubierać i rozbierać, kontrolować stolec i mocz. Jako wynik oceny lekarz neurolog wskazał, że matka skarżącej ma demencję znacznego stopnia, a skala MMSE (Mini–Mental State Examination) jest według niego nie do oceny i pacjentka może na podstawie tego testu uzyskać maksimum 2-3 pkt. - co daje obraz otępienia głębokiego.
W skardze skarżąca dodatkowo wskazała, że jej matka wymaga pilnowania, ponieważ jej zachowanie jest często niebezpieczne dla niej i otoczenia.
Matka skarżącej jest wdową. Oprócz skarżącej ma jeszcze trójkę dzieci: S. K., który opiekuje się niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem M., A. K., który jest głuchoniemy i posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym oraz E. O., która również jest głuchoniema i posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.
Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).
W przedmiotowej sprawie skarżąca spełniła powyższe przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia. Należy bowiem zauważyć, że z akt sprawy wynika, iż matka skarżącej nie może być pozostawiona sama w domu ze względu na stan psychiczny. Wprawdzie więc zakres czynności wykonywanych przez skarżącą nie jest zbyt szeroki, tym niemniej matka skarżącej wymaga czuwania przy niej i ciągłego kontrolowania z uwagi na możliwość wyrządzenia sobie oraz innym krzywdy i stąd istnieje bezpośredni związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki.
W niniejszej sprawie oprócz skarżącej, jeszcze troje jej rodzeństwa są ponadto osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych w jednakowym stopniu.
W sytuacji natomiast, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko skarżąca. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej.
Trafnie z kolei w uchwale NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) zwraca się uwagę, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego, w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Wskazuje się przy tym, że sposób wypełniania obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 135 § 2 k.r.o., zależy od woli osoby zobowiązanej. Przepis ten ma charakter przywileju dla zobowiązanego do alimentów, który nie pracuje lub osiąga niewielkie dochody, a chce wypełnić obowiązek alimentacyjny. Nie można jednak wymusić "osobistych starań" osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, w tej formie obowiązek alimentacyjny nie może zostać orzeczony, nie podlega też egzekucji.
Jednak w sytuacji, gdy istnieje kilka osób zobligowanych do alimentacji w tym samym stopniu, przyjmuje się, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby w jednakowym stopniu zobligowane alimentacyjnie mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie uprawnionej w tej samej kolejności i stopniu.
Sąd, kierując się okolicznościami faktycznymi niniejszej sprawy, podziela argumentację wynikającą z orzecznictwa sądów administracyjnych, że w niektórych sytuacjach mogą zaistnieć takie okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiają sprawowanie opieki przez osobę spokrewnioną z osoba wymagająca opieki w tym samym stopniu co skarżący (por. wyrok WSA z dnia 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 301/21, lex nr 3218568 i tam wyroki NSA: dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16 - dostępne na stronie www.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie siostra skarżącej, która mieszka obok niej, ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, stąd nie może wykonywać swoich obowiązków alimentacyjnych wobec matki. Jeden z braci skarżącej sam opiekuje się niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem i także obiektywnie nie może wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego wobec swojej matki.
Z kolei drugi brat ma wprawdzie jedynie orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, ale z uwagi na charakter tej niepełnosprawności – jest on osoba głuchoniemą – nie ma możliwości wykonywania swoich obowiązków, z uwagi na brak możliwości komunikowania się z matką, która cierpi na schorzenie o podłożu psychicznym i neurologicznym, co powoduje, że zapomniała również większość umiejętności, które wcześniej nabyła.
Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, niepodejmowanie wcześniej przez skarżąca zatrudnienia, czy nieprowadzenie gospodarstwa rolnego bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego lub działalności gospodarczej, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygające o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką, a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma więc znaczenia wcześniejszy brak aktywności zawodowej skarżącej. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wprowadza żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie.
Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 maja 2021 r., III SA/Gd 190/21). Skarżąca w niniejszej sprawie jest osobą obiektywnie zdolną do pracy, co wynika z jej wieku oraz braku orzeczenia o niezdolności do pracy, czy niepełnosprawności. Należy jednak wskazać, że jej brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r. III SA/Gd 145/21). Skarżące może bowiem zatrudnienie podjąć w każdym momencie, ale nie podejmuj go z powodu rozmiaru opieki nad niepełnosprawnym bratem. Sprawowanie opieki stanowi więc ewidentną przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 maja 2021 r., III SA/Kr 802/20).
Trafnie przy tym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 758/14, który wprawdzie dotyczy specjalnego zasiłku opiekuńczego to jednak przesłanki jego uzyskania są ukształtowane identycznie z przesłankami uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, stwierdzono, że rezygnacji z zatrudnienia należy rozumieć jako niewykonywanie pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, który tego wymaga. Nie prowadzenie więc przez skarżącą gospodarstwa rolnego od 1998r. nie może być więc samoistną przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie zakres czynności opiekuńczych, które faktycznie uniemożliwiają podjęcie aktywności zawodowej.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela przy tym poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 18.05.2021 r. (I OSK 275/21, LEX nr 3279929), iż prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Gdyby bowiem zaakceptować powyższy pogląd przesłanka nie podejmowania zatrudniania wyrażona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. byłaby pozbawiona desygnatów.
Z kolei proces interpretacji nie można doprowadzić do tego, że część normy nie będzie miała żadnego znaczenia prawnego i będzie miała charakter pusty. Co więcej, wymaganie od osoby występującej z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wcześniejszego zatrudnienia i rezygnacji z niego właśnie celem sprawowania opieki, doprowadziłoby do sytuacji, że takie osoby podejmowałyby miesięczne zatrudnienie, tylko po to, aby zaraz wypowiedzieć umowę o pracę z uwagi na niemożność pogodzenia zatrudnienia z koniecznością sprawowania opieki. Stąd w licznych orzeczeniach podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga, by skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjęła z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12.10.2021 r., I OSK 493/21, LEX nr 3336366). Także Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się, iż również status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku dla bezrobotnych, czy też bez, nie ma jakiegokolwiek wpływu na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma wpływ na status danej osoby jako osoby bezrobotnej (Wyrok NSA z 23.02.2022 r., I OSK 1144/21, LEX nr 3333856).
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 p.p.s.a.