Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 4 października 2022 r., znak SKO.ŚR/4111/814/2022, działając na podstawie art. 17, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735), po rozpatrzeniu odwołania T. K. od decyzji nr [...] Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 4 maja 2022 r, orzekającej o odmowie przyznania T. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania, rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką M. M., która legitymuje się orzeczeniem Komisji Lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] o trwałym inwalidztwie – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Prezydent Miasta Krakowa, decyzją nr [...], z dnia 4 maja 2022 r., odmówił przyznania T. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką M. M., legitymującą się wypisem z orzeczenia Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w K. ustalającym, iż jest osobą zaliczoną do pierwszej grupy inwalidów niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji na stałe. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że M. M. jest wdową, a T. K. jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad matką. W dniu 6 listopada 2021 r. T. K. zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką, która ze względu na wiek (87 lat) i stan zdrowia wymaga całodobowej opieki. Z wywiadu Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej przeprowadzonego w dniu 28 marca 2022 r. wynika, że T. K. zapewnia matce pomoc we wszystkich czynnościach dnia codziennego poprzez zaopatrzenie w żywność, przygotowywanie posiłków, utrzymanie porządku, pomoc w czynnościach higienicznych, kontrolowaniu przyjmowania leków, umawianie wizyt lekarskich, a także załatwianie wszystkich spraw urzędowych.
Czynności te uniemożliwiają T. K. podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia nawet na cząstkę etatu. M. M., ur. 12 września 1935 r., legitymuje się wypisem z orzeczenia Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w K. ustalającym, iż jest osobą zaliczoną do pierwszej grupy inwalidów niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji na stałe. Niepełnosprawność istnieje od 1 grudnia 1987 r. Fakt ten – zdaniem organu pierwszej instancji – stanowi negatywną przesłankę do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie został spełniony wymóg art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim warunkuje on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności.
Działając na skutek odwołania T. K., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 4 października 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i w nawiązaniu do argumentacji organu pierwszej instancji wyjaśnił, że obecnie nie jest dopuszczalne wydanie decyzji administracyjnej na podstawie literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem z uwagi na wejście w życie od dnia 23 października 2014 r. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Ustalenie daty powstania niepełnosprawności M. M. nie może stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Dalej organ odwoławczy przyjął założenie, że organ pierwszej instancji miał też na uwadze przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci okoliczności wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy oświadczeniach rodzinnych. Zgodnie bowiem z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Skoro T. K. nadal ma przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, to nie można przyznać jej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę nad matką. Organ odwoławczy w tym kontekście wyjaśnił, że T. K. mogłaby złożyć właściwy wniosek o wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy i dopiero po wydaniu rozstrzygnięcia w tym zakresie, byłoby możliwe orzekanie o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.
Przytoczywszy art. 27 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ odwoławczy wskazał, że osoba uprawniona ma prawo wyboru świadczenia. Fakt uzyskiwania przez T. K. specjalnego zasiłku opiekuńczego nie może być zatem w okolicznościach tej sprawy przeszkodą do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże wymaga to wyeliminowania z obrotu prawnego w pierwszej kolejności decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy, a następnie rozpoznanie wniosku strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Sam fakt złożenia tylko deklaracji przez stronę, iż w sytuacji przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zrzeknie się pobierania zasiłku jest niewystarczający.
Organ odwoławczy podkreślił następnie, że przede wszystkim należy ustalić, czy w ogóle T. K. przysługiwałoby żądane świadczenie, nawet przy wyeliminowaniu omówionych powyżej przeszkód. Zdaniem organu odwoławczego, strona nie spełniła ustawowych przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne skierowane jest nie do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, a tylko tych spełniających określone ustawowo warunki, tj. takich, które decydują się na brak aktywności zawodowej właśnie w celu sprawowania czynności opiekuńczych. Jest pewnego rodzaju surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, a nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną.
Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Organ odwoławczy zauważył, że organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe, w tym wywiad środowiskowy w dniu 28 marca 2022 r. Ze zgromadzonego materiału oraz oświadczeń samej wnioskującej strony wynika, że ma ona własne mieszkanie, które zajmowała wraz ze swym mężem. Jednak w związku z pogarszającym się stanem zdrowia matki M. M. była zmuszona przeprowadzić się do matki. M. M. ma jeszcze dwoje dzieci – syna S. M. lat 61, zamieszkałego w K., oraz córkę J. K., lat 66, też zamieszkałą w K., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu lekkim. Matka wyżej wymienionych ma 87 lat, jest po przebytym zawale mózgu lewej półkuli.
Ponadto przeszła udar mózgu, co spowodowało paraliż przełyku w związku z czym jest karmiona poprzez założony PEG. Ponadto M. M. nie mówi, jak też cierpi na inne choroby charakterystyczne dla podeszłego wieku. W ramach opieki córka M. M., tj. T. K. – podaje leki, sprząta, robi zakupy, przygotowuje posiłki, robi pranie, pomaga w higienie osobistej, zapewnia opiekę medyczną, pomaga w załatwianiu spraw urzędowych, utrzymuje porządek w domu. Jak wynika z materiału znajdującego się w aktach i wyjaśnień wnioskodawczyni, dwójka pozostałych dzieci M. M. nie jest dobrego zdrowia. S. M. posiada druga grupę inwalidzką, z narządów ruchu, tak samo jak J. K. Do dnia pogorszenia się zdrowia matki, dzieci przyjeżdżały do niej codziennie robiąc zakupy, leki, ważąc do lekarza. W zakresie zaś przesłanki rezygnacji z pracy i niepodejmowania zatrudnienia, to w aktach sprawy znajduje się jedynie dokument dotyczący wypowiedzenia umowy zlecenia dla T. K., z dniem zakończenia świadczenia przez nią usług.
Żadnego innego dokumentu dotyczącego wykonywanej pracy przez T. K. nie przedstawiono. W oświadczeniu o stanie majątkowym z dnia 28 marca 2022 r. T. K. podała, że nie pracuje i nie osiąga dochodu. Zdaniem organu odwoławczego, w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez T. K. a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem jak wynika z akt sprawy T. K. nie pracuje już od dawna, więc o przerwaniu ciągłości nie ma mowy.
Organ odwoławczy zaznaczył, że nie neguje tego, iż M. M. ze względu na schorzenia i niepełnosprawność powinna w miarę możności mieć stałą opiekę i pomoc w czynnościach dnia codziennego takich jak: przygotowanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przyjmowanie leków i podczas wizyt lekarskich. Jednak do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez T. K. można zaliczyć pomoc myciu, przygotowywanie lekarstw, karmienie. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy, pranie, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.
Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można więc przyjąć, że T. K. stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką. W ocenie organu odwoławczego, zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez T. K. nad niepełnosprawną mamą winien być rozważany w związku z faktem, że T. K. ma rodzeństwo, na którym w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacji w stosunku do ojca. Obowiązek alimentacyjny może być spełniony przez wypłatę odpowiednich środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie. Fakt, że oboje brat i siostra są osobami dotkniętymi chorobami, nie uniemożliwia włączenia ich w opiekę nad matką. Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego.
J. K. jest co prawda osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, jednak nie jest osobą obłożenie chorą (leżącą, pampersowaną). Taka sama sytuacja dotyka S. M. Osoby te wraz z siostrą T. K. winny tak zorganizować opiekę nad matką, podzielić między sobą obowiązki opiekuńcze w zależności od własnej mobilności, by opieka ta nie przerastała ich możliwości i nie była nadmiernym obciążeniem.
Pismem z dnia 19 października 2022 r. T. K. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Skarżąca podniosła w szczególności, że nie pobiera zasiłku opiekuńczego, nie pobiera emerytury, rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z uwagi na udar, którego doznała matka i w związku z koniecznością sprawowania opieki.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o oddalenie skargi. Organ odwoławczy przyznał, że doszło do błędnego przywołania negatywnej przesłanki odnośnie zbiegu pobieranych świadczeń, jednak w pozostałym zakresie podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.
Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej "ustawa" lub "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
- 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Organ odwoławczy trafnie tę przeszkodę zweryfikował i uznał stanowisko organu I instancji za błędne. Zważywszy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443), stwierdzić należy, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Zważywszy na zebrany materiał dowodowy oraz treść skargi i odpowiedzi na skargę, za bezsporną można uznać okoliczność, że w niniejszej sprawie nie zachodzi przeszkoda do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opisana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy w postaci ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. W tej zaś sytuacji kluczowa stała się ocena co do spełnienia przez skarżącą przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką M. M. Sąd nie podzielił stanowiska organu odwoławczego co do tego, że zebrany materiał dowodowy i poczynione na jego podstawie ustalenia – w ich obecnym kształcie – pozwalają w sposób jednoznaczny na zanegowanie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przez skarżącą T. K. nad niepełnosprawną matką, tudzież stanowiska organu odwoławczego co do tego, że opieka świadczona przez T. K. – z uwagi na jej zakres – nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Z drugiej strony – wbrew stanowisku skarżącej – nie można też dostatecznych podstaw, by na tym etapie w sposób jednoznaczny i pozytywny przesądzić spełnienie przez nią odnośnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Przede wszystkim zauważyć należy, że organ pierwszej instancji – motywując negatywne rozstrzygnięcie przesłanką z art. 17 ust. 1b ustawy – nie dokonał szczegółowej, zrelatywizowanej do materiału dowodowego, oceny okoliczności sprawy pod kątem pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie odniósł się szerzej do zakresu czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach sprawowanej opieki nad matką ani do kwestii związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. Organ pierwszej instancji stwierdził, że skarżąca jest "jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad matką", aczkolwiek nie rozważał przy tym znaczenia okoliczności, że M. M. ma jeszcze – poza skarżącą – dwoje innych dzieci. Generalnie organ pierwszej instancji przyznał fakt sprawowania przez skarżącą stałej opieki nad matką, a nadto uznał, że skarżąca w dniu 6 listopada 2021 r. zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki.
Te ustalenia organu pierwszej instancji wprawdzie nie są poparte stosowną argumentacją, ale stanowisko organu odwoławczego co do odnośnych kwestii, które okazało się całkowicie odmienne, również budzi wątpliwości i jawi się jako co najmniej przedwczesne.
Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że orzeczenie komisji lekarskiej, którym legitymuje się matka skarżącej, samo przez się nie wyklucza ani nie znosi powinności badania – w kontekście przesłanki związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki – jaki jest zakres czynności opiekuńczych faktycznie wykonywanych przez wnioskodawczynię i czy w okolicznościach danej sprawy rzeczywiście wyklucza on podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zanegowanie wspomnianego związku może się zasadzać w szczególności na wykazaniu, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną tylko częściowo czy też wespół z innymi osobami. Jednak poczynione w niniejszej sprawie dotychczas ustalenia na to nie wskazują. W tym kontekście trzeba zauważyć, że M. M. jest po przebytym zawale mózgu lewej półkuli, a nadto przeszła udar mózgu, co spowodowało paraliż przełyku i pociągnęło za sobą konieczność karmienia dojelitowego poprzez założony PEG.
M. M. nie mówi, a nadto cierpi na inne choroby charakterystyczne dla podeszłego wieku. Jak wynika z oświadczenia skarżącej, M. M. jest osobą leżącą, podłączoną do koncentratora tlenu, ma założony cewnik, wymaga plastra morfinowego. Taki stan zdrowia M. M. wskazuje, że istotnie może ona wymagać opieki stałej, permanentnej, a nadto czyni wiarygodnymi twierdzenia skarżącej o tym, iż była zmuszona w celu sprawowania tejże opieki przeprowadzić się do matki. Skarżąca deklaruje, że zrezygnowała z pracy z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia matki po udarze mózgu i z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki – z akt sprawy wynika, że skarżąca zakończyła świadczenie usług w ramach umowy zlecenia z dniem 6 listopada 2021 r. Jakkolwiek istnieje zbieżność czasowa między tą datą a pogorszeniem się stanu zdrowia matki skarżącej, to – zważywszy na podany powód ustania umowy oraz dostrzeżony przez organ odwoławczy brak innych danych o aktywności zawodowej skarżącej – w ponownym postępowaniu w sprawie, zdaniem Sądu, konieczne będzie rozważanie tej okoliczności przez organ pierwszej instancji raz jeszcze, przy uwzględnieniu tego, że ustawa stanowi nie tylko o rezygnacji, ale także o niepodejmowaniu zatrudnienia.
W ocenie Sądu, nie jest też dostatecznie wyjaśniona kwestia możliwości udziału w opiece nad M. M. jej córki J. K. oraz syna S. M. (choć wedle informacji podanych przez skarżącą są to osoby niepełnosprawne) – przy czym jest to kwestia istotna w tym sensie, że przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest uwarunkowane wykazaniem, iż udział ten – ani w postaci osobistych starań, ani w postaci partycypacji finansowej – nie jest możliwy z przyczyn w pełni obiektywnych. Zgodnie bowiem z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną.
Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).
Należy przy tym zaznaczyć, że zasadniczo to skarżąca jako wnioskodawczyni powinna wyczerpująco przedstawić i ewentualnie wykazać okoliczności wskazujące na obiektywny brak możliwości udziału pozostałych dzieci w opiece nad matką.
Ustalenia organu odwoławczego co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz co do tego, że opieka świadczona przez T. K. nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – zostały zatem, zdaniem Sądu, poczynione co najmniej przedwcześnie. Stan faktyczny nie został ustalony wyczerpująco, wobec czego doszło do naruszenia art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Ponownie rozpatrując sprawę, uzupełniwszy w miarę potrzeby materiał dowodowy, organ rozważy kwestię spełnienia przez skarżącą przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku, przyjmując w szczególności, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.