Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 14 listopada 2022 r., znak SKO.NP/4115/367/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615) oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570) i § 1 pkt 6 lit. c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 listopada 2022 r. odwołania A. M. od decyzji działającego z upoważnienia Wójta Gminy G. Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. z dnia 29 września 2022 r., znak [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. M. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z dnia 29 września 2022 r., znak [...], działający z upoważnienia Wójta Gminy G. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. w wyniku rozpoznania wniosku A. M. z dnia 11 lipca 2022 r. odmówił A. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. M. ur. 28.12.1948 r. legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. z dnia 24 września 2020 r. zaliczającym M. M. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od jakiej daty istnieje niepełnosprawność zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 29 lipca 2020 r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że przyczyną odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt, iż z treści załączonego do akt orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki M. M. wynika, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje jej niepełnosprawność.
Ponadto, w ocenie organu pierwszej instancji, zakres i rozmiar obowiązków związanych z opieką nad matką umożliwia wnioskodawczyni podjęcie zatrudnienia, choćby w ograniczonym zakresie czy też nienormowanym godzinowo czasie. Czynności opiekuńcze wobec matki nie wymagają w opinii organu pierwszej instancji pełnej dyspozycyjności strony. Organ pierwszej instancji wskazał też na fakt posiadania przez A. M. licznego rodzeństwa, które może wspomóc siostrę w opiece nad matką wypełniając swój obowiązek alimentacyjny w różnych możliwych do spełnienia formach (np. poprzez finansowanie matce usług opiekuńczych).
Działając na skutek odwołania A. M., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 14 listopada 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał w szczególności, że stanowisko organu pierwszej instancji względem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) jest błędne. Zdaniem organu odwoławczego, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.
Kontynuując argumentację, organ odwoławczy wskazał, że pomimo dokonania błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Nadto strona nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Analizując kwestie dotyczące zatrudnienia A. M., organ odwoławczy wskazał, iż ujawnione w sprawie świadectwo pracy pozwoliło ustalić datę zaprzestania aktywności zawodowej przez A. M. Strona była zatrudniona od 3 sierpnia 2021 r. do 12 lipca 2022 r. w firmie S. Spółka Jawna w G., na stanowisku pracownik produkcji, a stosunek pracy ustał na mocy porozumienia stron art. 30 § 1 pkt 1 k.p. W okresie od 1 listopada 2020 r. do 2 sierpnia 2021 r. A. M. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy w związku ze sprawowaniem opieki nad matką M. M. Po zakończeniu okresu pobierania wspomnianego zasiłku strona zrezygnowała zatem ze starań o jego kontynuację, podejmując opisane zatrudnienie w firmie S. Spółka Jawna w G. Aktywność zawodową skarżąca zakończyła w dniu 19 lipca 2022 r. W ocenie organu odwoławczego, zestawiając powyższe ustalenia z załączonym do akt sprawy orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. (orzeczenie z dnia 24 września 2020 r., ustalony stopień niepełnosprawności od dnia 29 lipca 2020 r.), stwierdzić należy, że zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawczynię nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, a wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego miał na celu uzyskanie w konsekwencji zastępczego źródła dochodu.
Odnosząc się do zakresu czynności wykonywanych przez A. M., organ odwoławczy wskazał, że z treści załączonego do akt sprawy rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 29 lipca 2022 r. wynika, że niepełnosprawna M. M. choruje na cukrzycę, nadciśnienie oraz chorobę Alzheimera. Pozostaje w stałym leczeniu specjalistów – neurologa, nefrologa, diabetologa, chirurga oraz lekarza rodzinnego. W treści rodzinnego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny odnotował za oświadczeniem wnioskodawczyni, że w ramach sprawowanej opieki wykonuje czynności polegające na ubieraniu i rozbieraniu, utrzymaniu higieny osobistej i pielęgnacji, przygotowywaniu i podawaniu posiłków, umawianiu wizyt lekarskich, wykupywaniu leków i pilnowaniu ich regularnego zażywania, robieniu zakupów i dbaniu o czystość w domu.
Nadto dodano, że niepełnosprawna porusza się samodzielnie, a na dłuższych dystansach potrzebuje pomocy osoby drugiej. Podobnej treści oświadczenie strona ponadto złożyła w dniu 29 lipca 2022 r. Wnioskodawczyni przedłożyła w poczet materiału dowodowego również oświadczenie dotyczące formy i zakresu opieki nad M. M. datowane na dzień 15 lipca 2022 r. W przedłożonym zestawieniu strona zaznaczyła czynności, opisując je jako wykonywane "zawsze" – pobudka, czynności higieniczne, prowadzenie do toalety, przygotowywanie ubrań i ubieranie, mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru, podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, czynności porządkowe, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia na spacery, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, odśnieżanie, prace ogrodnicze, czytanie książek, pism urzędowych, ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie, układanie do snu, masaże, oklepywanie, czuwanie podczas snu.
Nadto Wnioskodawczyni wskazała, że nie wykonuje czynności polegających na wymianie pieluchomajtek, smarowaniu kremami przeciw odparzeniom, przewracania na inny bok, czynności przeciw odleżynom, ćwiczeń fizycznych np. ruszania stawów. Przedstawiwszy orzecznictwo sądów administracyjnych co do przedmiotowej kwestii, organ odwoławczy ocenił, że czynności opiekuńcze wykonywane przez A. M. wobec niepełnosprawnej matki sprowadzają się do pomocy przy czynnościach dnia codziennego.
Organ odwoławczy wskazał dalej, że – obok A. M. – M. M. ma dziewięcioro dzieci. Jest to rodzeństwo skarżącej: 1) brat A. M. lat 49 zam. S. – aktywny zawodowo, ma dwoje pełnoletnich dzieci, 2) brat J. M. lat 47 przebywa za granicą – aktywny zawodowo, ma troje dzieci, 3) brat R. M. lat 46 zamieszkuje za granicą – aktywny zawodowo, ma troje dzieci, 4) siostra D. C. lat 45 zam. S.1 – aktywna zawodowo, ma dwoje dzieci, 5) brat S. M. lat 44 kawaler przebywa za granicą, 6) brat A. M. zam. Ż. – aktywny zawodowo, posiada troje dzieci, 7) siostra T. S. lat 43 zam. Ż.1 – pracuje w gospodarstwie rolnym, ma dwoje dzieci, 8) siostra E. M. lat 41 zam. Włochy – aktywna zawodowo, ma jedno dziecko, 9) brat K. M. lat 34 kawaler zam. w T. – aktywny zawodowo.
Organ odwoławczy wskazał, że nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną, nie poczuwa się do swoich obowiązków, obowiązki te za nią przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie), a ona zostaje z nich zwolniona. Część obowiązków w zakresie opieki nad matką może przejąć rodzeństwo A. M., na którym również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Samo natomiast stwierdzenie, iż pracują zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie mogą wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny).
Pismem z dnia 19 grudnia 2022 r. A. M. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 128 k.r.i.o. i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej M. M. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż może podzielić opiekę nad nią z rodzeństwem i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia, b) art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżąca A. M. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zachodzi związek między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.
Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
- 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, jako jedną z przeszkód do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Sąd w pełni podziela jednak stanowisko organu odwoławczego, wcześniej prezentowane także przez organ pierwszej instancji – że nie zostały spełnione przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego: 1) pomoc świadczona przez skarżącą matce – zważywszy na jej charakter i zakres – nie uniemożliwia pracy; brak jest zatem związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącej a pomocą świadczoną matce; na taki związek nie wskazuje też historia aktywności zawodowej skarżącej;
- 2) poza skarżącą są jeszcze inne osoby (dziewięcioro pozostałych dzieci M. M.) zobowiązane do alimentacji wobec matki, które nie mają obiektywnych przeszkód, aby czynić temu obowiązkowi zadość.
Jak wynika z prawidłowo poczynionych ustaleń organu odwoławczego, w ramach opieki nad matką skarżąca wykonuje w szczególności takie czynności jak: pobudka, czynności higieniczne, prowadzenie do toalety, przygotowywanie ubrań i ubieranie, mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru, podawanie leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, czynności porządkowe, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia na spacery, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, odśnieżanie, prace ogrodnicze, czytanie książek, pism urzędowych, ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie, układanie do snu, masaże, oklepywanie, czuwanie podczas snu. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy trafnie ocenił, że czynności wykonywane przez skarżącą mają zasadniczo charakter typowych czynności codziennych i mogą być łączone z pracą (nie implikują konieczności rezygnacji z pracy).
Organ odwoławczy, analizując historię aktywności zawodowej skarżącej, zasadnie skonstatował też, iż nie wskazuje ona na bezpośredni związek przyczynowy między brakiem zatrudnienia skarżącej a pomocą świadczoną matce. Skarżąca, w czasie gdy jej matka M. M. była już niepełnosprawna w stopniu znacznym, podejmowała zatrudnienie (w okresie od 3 sierpnia 2021 r. do 12 lipca 2022 r.).
Zdaniem Sądu, organy obu instancji trafnie podkreśliły też okoliczność, że osoba wymagająca opieki (M. M.) ma dziesięcioro dzieci. Obok wnioskodawczyni, są to: 1) A. M. lat 49 zam. S. – aktywny zawodowo, ma dwoje pełnoletnich dzieci, 2) J. M. lat 47 przebywa za granicą – aktywny zawodowo, ma troje dzieci, 3) R. M. lat 46 zamieszkuje za granicą – aktywny zawodowo, ma troje dzieci, 4) D. C. lat 45 zam. S.1 – aktywna zawodowo, ma dwoje dzieci, 5) S. M. lat 44 kawaler przebywa za granicą, 6) A. M. zam. Ż. – aktywny zawodowo, posiada troje dzieci, 7) T. S. lat 43 zam. Ż.1 – pracuje w gospodarstwie rolnym, ma dwoje dzieci, 8) E. M. lat 41 zam. Włochy – aktywna zawodowo, ma jedno dziecko, 9) K. M. lat 34 kawaler zam. w T. – aktywny zawodowo. Osoby te nie mają obiektywnych przeszkód, by czynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem niepełnosprawnej matki. Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego.
Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).
"Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (...) W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła.
Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują.
Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.
Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć" (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., III SA/Kr 375/23, oraz powołane tam orzecznictwo, w tym wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r., III SA/Kr 669/22, i z dnia 5 grudnia 2022 r., III SA/Kr 918/22, CBOSA).
Organ ocenił zebrany materiał dowodowy prawidłowo i prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował i zastosował odnośne przepisy prawa materialnego (w tym art. 17 ust. 1 ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa powołanych w skardze.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.