Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 23 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1877/22

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 30 września 2022 r., znak SKO-NP-4115-293/22, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000), art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) oraz art. 2, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 września 2022 r. odwołania S. T. od decyzji z dnia 4 maja 2022 r., znak: [...], wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta Z. przez Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. postanawiającej odmówić S. T. przyznania od dnia 1 lutego 2022 r. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. T., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 4 maja 2021 r., znak [...], Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w Z., działający z upoważnienia Burmistrza Miasta Z., orzekł o odmowie przyznania S. T. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. T., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał w szczególności, że w dniu 15 marca 2022 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy, na podstawie którego ustalono, że niepełnoprawna Z. T. wymaga opieki i pomocy innych osób, a wnioskodawca na rzecz matki świadczy usługi opiekuńcze polegające na zmianie pampersów, pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, ubierania, karmieniu, podawaniu leków. Organ stwierdził, że sprawowana opieka przez wnioskodawcę jest konieczna i stała.

W ocenie organu brak jest jednak związku przyczynowo skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką, bowiem ostatnie zatrudnienie S. T. zakończyło się 31 października 2019 r. i od tego momentu pozostawał bez pracy, a niepełnosprawność w stopniu znacznym jego matki Z. T. powstała dopiero w czerwcu 2020 r., tym samym rezygnacja ta nie miała związku z sytuacją zdrowotną matki. Nadto organ wskazał, że niepełnosprawna Z. T. ma jeszcze dwoje dzieci, na których w równym stopniu co na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny polegający m.in. na zabezpieczeniu jej pomocy, a osoby te nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, a fakt, że pozostają one w zatrudnieniu, z tego obowiązku ich nie zwalnia. Organ wskazał, iż ciążący na rodzeństwu wnioskodawczyni obowiązek opieki i pomoc niepełnosprawnej matce osoby te mogą realizować w sposób pośredni poprzez zabezpieczanie usług opiekuńczych.

Oprócz wskazanych wyżej okoliczności, które powodują, że wnioskowane świadczenie nie przysługuje, organ wskazał również na przesłankę wynikającą z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która w przedmiotowej sprawie się nie ziściła.

Działając na skutek odwołania S. T., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 30 września 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał, że organ pomocowy dokonał błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, gdy chodzi o przesłankę wynikającą z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organu odwoławczego, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki, tj. Z. T., powstała w wieku 81 lat nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że w sprawie niniejszej ustaleniu podlega jednak także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe w szczególności zaś wywiad środowiskowy oraz odebrał prawem przewidziane oświadczenia od osoby ubiegającej się o wnioskowane świadczenie. Jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego, załączonych dokumentów o stanie zdrowia, oświadczeń sporządzonych przez S. T. w dniu 22 lutego 2022 r., osoba wymagająca opieki, tj. Z. T., jest osobą w wieku 82 lat, zajmuje odrębne mieszkanie na I kondygnacji budynku, w którym mieszka również jej syn – wnioskodawca, ma problemy z nietrzymaniem moczu, dwa lat temu przeszła udar mózgu, w wyniku tego została zakwalifikowana do znacznego stopnia niepełnosprawności z oznaczonym symbolem 10-N – oznaczającym choroby neurologiczne.

Od kiedy przeszła udar w późniejszym okresie nie była hospitalizowana, pozostaje w stałym leczeniu na nadciśnienie, na cukrzyce typu 2. Niepełnoprawna Z. T. porusza się o własnych siłach, nie wychodzi na zewnątrz sama ze względu na zawansowaną demencję – nie jest w stanie samodzielnie egzystować, wymaga częściowej pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Obecnie opieka sprowadza się do pomocy w: utrzymaniu higieny osobistej (kąpiel), przygotowaniu i podaniu posiłków, przygotowaniu leków, prowadzeniu szeroko rozumianego gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, zmiana pościeli). Zakres wymienionych wyżej czynności ustalonych na podstawie wywiadu środowiskowego jest tożsamy z czynnościami wymienionymi przez S.T. w załączonym do wniosku "opisie czynności wykonywanych w ramach opieki", do których należy: pobudka, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej (kąpiel, obcinanie paznokci, moczenie nóg, utrzymanie higieny jamy ustnej), prowadzenie do toalety, zmiana pielucho majtek przygotowanie posiłków, podanie leków, w razie potrzeby: transport, umawianie wizyt, opłacanie rachunków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, wizyty lekarskie, prasowanie, pranie. Opieka ta jak wskazał w wywiadzie S. T. uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie.

W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zdaniem organu odwoławczego, ustalony stan faktyczny niewątpliwie wskazuje, że Z. T. wymaga pomocy i opieki, jednakże wykazany przez wnioskodawcę zakres opieki, jak i fakt, że są również inne osoby zobowiązane do zapewniania opieki niepełnosprawnej, daje możliwość zabezpieczenia opieki przy współudziale tych osób, aby nie musiał definitywnie rezygnować z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym bardziej, że z akt sprawy wynika, że brat odwołującego – W. T., mieszka i prowadzi działalność gospodarczą pod tym samym adresem co on i matka. Oprócz wnioskodawcy są jeszcze dwie osoby w równym stopniu zobowiązane do alimentacji matki. Z wyjaśnień zawartych w wywiadzie środowiskowym jak i załącznika nr 1 do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że rodzeństwo S. T. nie świadczy żadnej opieki ponieważ: brat – W. T., prowadzi działalność gospodarczą, a siostra A. K. mieszka poza granicami kraju i pracuje zawodowo.

Okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki lub poza granicami krajem, pracują i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe w ich ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na niej zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym – zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Organ odwoławczy podkreślił, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli pozostałe dzieci z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. wnioskodawca, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci Z. T. (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu są zobowiązane do alimentacji względem matki.

Z akt sprawy nie wynika, aby rodzeństwo wnioskodawcy nie było w stanie w sposób bezpośredni lub pośredni współuczestniczyć w zabezpieczeniu opieki niepełnosprawnej matki w takim zakresie, aby wnioskodawac nie musiał rezygnować z podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jak wskazują zasady doświadczenia życiowego, w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi rodzicami, aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie.

Organ odwoławczy wskazał następnie, że czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego – są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskodawcy. Opisane czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie pozwalającej na kontynuowanie lub podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ odwoławczy zauważył też, że z przeprowadzonego wywiadu wynika, że S. T. objął matkę opieką dwa lata temu (od 2020 r., kiedy orzeczono u niej znaczny stopień niepełnosprawności), a swoją aktywność zawodową zakończył trzy lata temu w 2019 r. w wyniku rozwiązania stosunku pracy na mocy porozumienia stron.

W czasie kiedy jak oświadczył sprawował opiekę nad matką nie korzysta z żadnej formy pomocy społecznej. Powyższa sytuacja świadczy o braku związku przyczynowo skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez odwołującego a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy jednoznacznie wskazuje, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).

Zatem, brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją bądź z nie podejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. Organ odwoławczy zaznaczył, że nie kwestionuje tego, iż Z. T. wymaga pomocy, a S. T. pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawną matką, powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy współudziale pozostałych dwóch osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej czy też przy uzyskaniu pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.

W ocenie organu odwoławczego przyznanie wnioskodawcy świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach Z. T. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku wnioskodawcy nie ma takiej konieczności, a zatem organ – pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b – postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.

Pismem z dnia 9 listopada 2022 r. S. T. złożył skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji: 1) naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

2) rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie S. T. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący wniósł również o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

1. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

1. 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
2. 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
3. 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako jedną z przeszkód do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd podziela jednak stanowisko organu odwoławczego także co do tego, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, jak również co do tego, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącego nie ma znamion opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy, uniemożliwiającej zatrudnienie. Okolicznością istotną jest również to, że poza skarżącym są jeszcze inne osoby, które są zobowiązane do alimentacji względem Z. T. w tym samym co skarżący stopniu (pozostałe dzieci), które nie mają obiektywnych przeszkód, aby czynić swojej powinności zadość.

W ocenie Sądu, organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji trafnie wyeksponował okoliczności, które wykluczają możliwość przyjęcia, że skarżący sprawuje nad matką stałą i długotrwałą opiekę – tego rodzaju opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie w jakimkolwiek wymiarze czasu pracy. Jak wynika z akt, skarżący pomaga matce w przygotowaniu posiłków, dawkowaniu leków, prowadzeniu szeroko rozumianego gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, zmiana pościeli). Skarżący wskazał też, że w ramach pomocy matce wykonuje takie czynności jak: pobudka, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej (kąpiel, obcinanie paznokci, moczenie nóg, utrzymanie higieny jamy ustnej), prowadzenie do toalety, zmiana pielucho majtek przygotowanie posiłków, podanie leków, w razie potrzeby: transport, umawianie wizyt, opłacanie rachunków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, wizyty lekarskie, prasowanie, pranie.

Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo ocenił, że taki zakres czynności nie wyklucza całkowicie możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego – tym bardziej, że w ich wykonywaniu powinny i mogą brać udział pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji względem Z. T., a nadto możliwe jest uzyskanie wsparcia w postaci usług opiekuńczych. W tych okolicznościach nie można skonstatować związku między brakiem zatrudnienia skarżącego a sprawowaną opieką; opieka (pomoc matce) w sprawowanym przez skarżącego zakresie nie wymaga rezygnacji zatrudnienia tudzież jego niepodejmowania. Organ odwoławczy trafnie zwrócił uwagę również na to, że także historia aktywności zawodowej skarżącego na istnienie odnośnego związku nie wskazuje – skarżący aktywność tę zakończył 31 października 2019 r. (rozwiązanie stosunku pracy na mocy porozumienia stron; od dnia 22 listopada 2019 r. był zrejestrowany jako osoba bezrobotna), a opieki nad matką podjął się znacznie później (niepełnosprawność u Z. T. zgodnie z orzeczeniem z dnia 11 marca 2021 r. istnieje od 8 czerwca 2020 r.)

Z. T. – oprócz skarżącego – ma dwoje dzieci (rodzeństwo skarżącego), które są obowiązane przyczyniać się do opieki nad matką (nie mają ku temu żadnych obiektywnych przeszkód). Brat skarżącego W. T. nawet zamieszkuje pod tym samym adresem co skarżący i wymagająca opieki matka. Praca zawodowa, działalność gospodarcza ani zamieszkiwanie za granicą (dotyczy to córki Z. T. – A. K.) – nie są okolicznościami, które "zwalniają" z obowiązku opieki nad matką; obowiązkowi temu można czynność zadość nie tylko przez osobiste starania, ale także przez pokrywanie kosztów opieki. Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego.

Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).

W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego; dotyczy to w szczególności art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował odnośne przepisy prawa materialnego i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów powołanych w skardze art. 17 ust. 1; art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a). Uzasadnienie decyzji w pełni odpowiada wymogom prawa procesowego (art. 107 § 3 k.p.a.).

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.