Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 15 listopada 2021 r. nr SKO-NP-4115-539/21 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 723) oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu odwołania skarżącego R. T. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy J. z dnia 28 lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę M. T. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 22 lutego 2021 r. skarżący wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawna matką M. T., legitymująca się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia 6 lutego 2020 r. ma podstawie którego została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 28 lutego 2022 r. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 24.10.2018r. zaś daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić.
Po rozpoznaniu ww. wniosku organ I instancji decyzją z dnia 15 marca 2021r., znak: [...], orzekł o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. T. W wyniku odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 15 kwietnia 2021r., znak: SKO-NP-4115-185/21 uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji decyzją z dnia 28 lipca 2021 r. po raz drugi odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.
Jedną z przyczyn odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanej opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowił m. in. przepis art. 17 ust. 1b, który nie zmieniły się i stanowią, że jeżeli niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25 roku życia świadczenie to nie przysługuje. Z uwagi na brak wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych przepisu Trybunału Konstytucyjnego brak jest podstawy prawnej do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Ponadto organ wskazał, że na osobę wymagającą opieki do 31 października 2021 r. ustalone jest prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia zgodnie z art. 17 ust. 5 ustawy.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniósł skarżący. Zaskarżonej decyzji zarzucił:
- - błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
- - dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. polegającej na pominięciu celów ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego w oparciu o przepis art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącego o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
- - naruszenie przepisu art. 17 ust. 5 pkt l lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r., poprzez nieuwzględnienie normy prawnej określonej w artykule 27 ust. 5 u.ś.r., co w konsekwencji: skutkowało nieprzyjęciem, że w sytuacji skarżącego nastąpił zbieg prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego implikujący prawo do dokonania wyboru jednego ze świadczeń i przesądziło o braku prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Naruszenie to doprowadziło do błędnej konstatacji, że nie jest możliwe przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na wniosek złożony w trakcie pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem skarżącego.
- - art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez syna dorosłej osoby wymagającej opieki w sytuacji, gdy pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący wniósł o uwzględnienie odwołania i o uchylenie w całości decyzji organu I instancji i bezpośrednie przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
W swoich rozważeniach Kolegium zwróciło uwagę, że stanowisko organu I instancji jest nieprawidłowe i wynika z błędnie przeprowadzonej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym w szczególności wskazanych w art. 17 ust. 1b tej ustawy. Organ zwrócił uwagę, że cytowany wyżej przepis stanowił przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 23 października 2014 r. póz. 1443) stwierdził, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
W zw. z powyższym ustalony stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki tj. M. T., który datuje się od 24 października 2018r. zaś daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, nie może stanowić przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Dalej, Kolegium podkreśliło, że z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowa przesłanka, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z dnia 4 maja 2021 r. wynika, że skarżący mieszka w domu rodzinnym wspólnie z matką M. T., która została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności okresowo do 28 lutego 2022r. M. T. jest sprawna ruchowo, przy chodzeniu korzysta z laski, logiczna w kontakcie, nie ma problemów z pamięcią. Ponadto w trakcie wywiadu ustalono również, że osoba wymagająca opieki wstaje rano ok. 7-8 ubiera się sama, po śniadaniu zażywa leki, które ma przygotowane przez skarżącego w odpowiednim pudełku na każdy dzień tygodnia (systematycznie zażywa 3x dziennie).
Następnie ok. 8-9 wspólnie z synem piją kawę, odpoczywa oglądając telewizję, bądź w okresie wiosenno-jesiennym przed domem lubi posiedzieć w ogródku (porusza się przy pomocy laski). Gdy ma dostarczone wszystkie produkty do kuchni ugotuje obiad, umyje naczynia, natomiast syn R. T. sprząta mieszkanie pierze, robi zakupy, przygotowuje opał (drewno), którym M. T. pali w piecu kuchennym. Pracownik socjalny wskazał, że na podstawie informacji uzyskanych w trakcie przeprowadzania wywiadu, rozmowy z M. można wnioskować, iż M. nie wymaga całodobowej opieki. Część czynności jest w stanie samodzielnie wykonać np. ubranie się, umycie, przygotowanie posiłku. W związku z chorobą nie jest w stanie iść sama po zakupy, opał, wykonywać ciężkich prac fizycznych -w tym zakresie wymaga pomocy. Na chwilę obecną radzi sobie z większą częścią samoobsługi. Jest pełna władz umysłowych, jest w stanie zapewnić większość swoich potrzeb.
Z kolei z oświadczenia R. T. złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej z dnia 5 maja 2021 r., które znajduje się w aktach niniejszej sprawy wynika, że nie podejmuje on pracy zarobkowej od 3 lat, jest to spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad matką. Skarżący oświadczył, że mama jest w miarę ruchowa, stan zdrowia wymaga opieki i nadzoru, zakres sprawowanych obowiązków to: pranie, sprzątanie, dawkowanie leków, pomoc przy chodzeniu. Skarżący wskazał, że mama wymaga praktycznie całodobowej opieki.
W ocenie Kolegium wykazany przez odwołującego zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z materiału dowodowego zgromadzonego przez organ I instancji w żaden sposób nie wynika, aby niepełnosprawna M. T. była osobą obłożnie chorą (leżącą) i w związku z tym wymagała całodobowej, permanentnej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Natomiast takie czynności jak: pranie, sprzątanie, dawkowanie leków, czy też przygotowanie opału (drewna którym M. T. sama pali w piecu kuchennym), czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującego.
Ponadto są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Z powyższego bezspornie wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, będącą osobą kontaktową (logiczna w kontakcie, nie ma problemów z pamięcią), sprawną ruchowo (przy chodzeniu korzysta z laski), która ubiera się sama, umyje się sama, po śniadaniu zażywa leki, które ma przygotowane przez syna R. w odpowiednim pudełku na każdy dzień tygodnia, ponadto gdy ma dostarczone wszystkie produkty do kuchni ugotuje obiad, umyje naczynia, pali w piecu kuchennym) i jak wskazał pracownik socjalny na chwilę obecną radzi sobie z większą częścią samoobsługi, jest pełna władz umysłowych, jest w stanie zapewnić większość swoich potrzeb i nie wymaga całodobowej opieki - jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Organ odwoławczy zwrócił również uwagę, iż obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej matki ciąży w takim samym stopniu na wszystkich dzieciach (z załączonej dokumentacji wynika, że posiada ona jeszcze czworo dzieci z których jedynie syn Z. T. zamieszkały W. - rencista, nie jest w stanie opiekować się matką gdyż sam jest po chorobie nowotworowej, pozostaje w stałym leczeniu, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i sam wymaga opieki, natomiast syn A. T. zamieszkały w G. - pracuje zawodowo, syn R. T. zamieszkały K. - pracuje zawodowo, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, ma na utrzymaniu rodzinę, odwiedza matkę 1-2 razy w miesiącu, córka D. K. zamieszkała M. - pracuje zawodowo, ma na utrzymaniu dom ponieważ sama pracuje), a wykonywanie pracy zawodowej, czy zamieszkiwanie w innej miejscowości nie zwalnia tych osób z jego spełniania. Obowiązek ten nie musi polegać tylko na osobistych staraniach osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnego rodzica, ale może przybrać także inną formę pomocy takiej osobie np. współpłacenia usług opiekuńczych.
Na powyższą decyzję skarżący R. T., reprezentowany przez pełnomocnika wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzucił:
- 1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
- a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
- - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,
- - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.
- 2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony
Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji, zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie oraz o zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W uzasadnieniu skargi skarżący rozwinął powyższe zarzuty.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)
Przedmiotowa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 15 listopada 2021 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy J. z dnia 28 lipca 2021r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. T., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.
Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).
Zgodnie z ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
W niniejszej sprawie skarżący sprawowała opiekę nad niepełnosprawną matką M. T., która została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Orzeczony stopień został wydany na czas oznaczony do 28.02.2022r. Sam stopień niepełnosprawność datuje się od 24.10.2018r.
Skarżący zamieszkuje wraz ze swoim matką, która jest wdową. Natomiast jego matka ma jeszcze czworo dzieci:
- - Z. T., rencista, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - A. T., pracuje zawodowo,
- - R. T., pracuje zawodowo, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, ma na utrzymaniu rodzinę, odwiedza matkę 1-2 razy w miesiącu,
- - D. K., pracuje zawodowo, ma na utrzymaniu dom ponieważ jako jedyna w swojej rodzinie pracuje.
W wywiadzie środowiskowym ustalono, że M. T. jest sprawna ruchowo, przy chodzeniu korzysta z laski, logiczna w kontakcie, nie ma problemów z pamięcią, ubiera się samodzielnie. Gdy ma dostarczone wszystkie produkty do kuchni ugotuje obiad, umyje naczynia, natomiast skarżący sprząta mieszkanie pierze, robi zakupy, przygotowuje opał (drewno), którym M. T. samodzielnie pali w piecu kuchennym. Pracownik socjalny wskazał wprost, że z dostarczonych mu informacji wynika, że M. T. nie wymaga całodobowej opieki. Znaczną część codziennych czynności wykonuje samodzielnie. Nie może natomiast iść osobiście po zakupy, czy wykonywać ciężkich prac fizycznych.
W rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia z powodu nie spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem z załączonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu o niepełnosprawności wynikało, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała później niż do ukończenia 25 roku życia. Ponadto wskazał, że skarżący ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co także stanowi negatywna przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ II instancji trafnie jednak wskazał, że podstawy odmowy nie może stanowić art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).
Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.
Przyczyną ostatecznej odmowy przyznania świadczenia przez organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie – było nie spełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącego opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością niepodejmowania przez niego zatrudnienia.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.
Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).
W przedmiotowej sprawie skarżący nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wykluczał podjęcia przez niego zatrudnienia, a samo świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Wszystkie wymienione czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącego można było bowiem świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia, i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopiecznym.
Co więcej z akt administracyjnych wynika, że matka skarżącego jest osoba samodzielną, a pomocy wymaga jedynie w nieznacznym zakresie. Tym bardziej więc nie ma przeszkód, co do zatrudnienia się skarżącego. Świadczenie pielęgnacyjne nie ma bowiem zastępować wynagrodzenia za pracę w sytuacji, gdy opiekun ma możliwość podjęcia zatrudnienia, a sama sprawowana opieka nie wymaga od niego ciągłego i stałego zaangażowania.
Jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia jest, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie oprócz skarżącej występuje jeszcze jej rodzeństwo obciążone w tym samym stopniu wobec M. T. obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba, zwłaszcza że w niniejszej sprawie zakres czynności opiekuńczych nie był szeroki. Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.
Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej.
Należy podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione w pierwszej kolejności z osobą jej wymagającą, mogą jednak uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w dalszej kolejności. Przyjmuje się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziłoby to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji) - por. wyroki NSA z dnia 20 września 2013 r., I OSK 2/13; 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16; 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18; 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19) i 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, CBOSA). Zasada ta może być również stosowana w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych.
W niniejszej sprawie zarówno skarżący jak i jego rodzeństwo są osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych wobec M. T. w jednakowym stopniu, jak również do ewentualnego otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro dopuszczalna jest interpretacja, że świadczenie pielęgnacyjne można przyznać osobie dalej spokrewnionej przed osobą spokrewnioną w stopniu bliższym, to również w niniejszej sytuacji należy przyjąć, że nie było wykluczone przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z osób, które są spokrewnione w tym samym stopniu, o ile obiektywne okoliczności wyłączają możliwość wykonania obowiązku alimentacyjnego przez inne osoby.
W niniejszej sprawie istnienie takich obiektywnych przeszkód występuje jedynie w odniesieniu do Z. T., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przypadku pozostałych dzieci M. T. nie można przyjąć wystąpienia takich obiektywnych przesłanek, pomimo wykazanych stosunkowo niskich zarobków.
Zdaniem jednak Sądu orzekającego w niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma zakres sprawowanej opieki przez skarżącego, który nie koliduje z możliwością zatrudnienia.
W niniejszej sprawie zdaniem Sądu nie doszło też do naruszenia przepisów procedury administracyjnej. Należy wręcz zaakcentować, że organ administracyjny modelowo dostosował się do przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Zebrał bowiem wywiady środowiskowe od rodzeństwa skarżącego, z których wynika określony stan faktyczny.
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.