Uzasadnienie
Decyzją z dnia 18 października 2022 r. znak: SKO.ŚR/4111/311/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza W. z dnia 1 lutego 2022 r. znak: [...] orzekającą o odmowie przyznania I. J. (dalej: skarżący) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem.
Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 29 grudnia 2021 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w W. wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, posiadającym orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie wydano 21 sierpnia 2019 r., a z jego treści wynika, że niepełnosprawność ojca skarżącego istnieje od 64. roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności od 15 lipca 2019 r., natomiast orzeczenie wydano do 31 sierpnia 2022 r.
Decyzją z dnia 1 lutego 2022 r. organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak bezpośredniego związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia czy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad ojcem. Ponadto w ocenie organu w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. bowiem z przedłożonych dokumentów nie wynika, by niepełnosprawność ojca powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Niepełnosprawność istnieje od 64. roku życia. Ponadto, jak zaznaczył organ, w pierwszej kolejności to na żonie skarżącego ciąży obowiązek alimentacyjny.
Nie zgadzając się z treścią decyzji, skarżący wniósł odwołanie, podnosząc że zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca. Skarżący wyjaśnił, że jego ojciec jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym zgodnie z Orzeczeniem PZO w W., legitymuje się również Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS w C., wskazującym iż ojciec jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Od 2016 r. do września 2021 r. znajdował się w przewlekłym, onkologicznym leczeniu szpitalnym spowodowanym chorobą nowotworową. Z uwagi na zakończone leczenie systemowe znajduje się pod opieką Hospicjum Domowego z A. Skarżący wskazał, że pełni on stałą opiekę, adekwatną do potrzeb niepełnosprawnego ojca. Wykonuje czynności związane z bezpośrednią opieką, pomaga w przygotowaniu posiłków, podawaniu leków przeciwbólowych do 5 razy na dobę. Dodał, iż do jego codziennych obowiązków należą też czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, to jest prace ogrodnicze, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, towarzyszenie ojcu przy wyjściu z domu.
Skarżący poinformował także, że posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jednak nie ma problemów z zaspokajaniem codziennych potrzeb ojca. Do listopada 2021 r. pozostawał w zatrudnieniu, obecnie jest zarejestrowany w Państwowym Urzędzie Pracy. Nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej, ponieważ nie może pogodzić pracy zawodowej z opieką nad chorym ojcem. Skarżący wskazał, że jego matka nie żyje, ojciec jest w związku partnerskim z konkubiną, która podejmuje prace dorywcze, aby poprawić sytuację materialną rodziny i nie ma możliwości pełnić stałej opieki nad ojcem. Ponadto nie ma takiego prawnego obowiązku. Skarżący wyjaśnił także, iż ojciec posiada jeszcze dwoje dzieci, ale tylko on jest w stanie pełnić nad nim bezpośrednią opiekę.
Kolegium uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 18 października 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ wyjaśnił, że dnia 27 maja 2022 r. wpłynęła do Kolegium informacja, iż ojciec skarżącego zmarł w dniu 6 kwietnia 2022 r.
Wskazał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznawane jest nie na osobę niepełnosprawną, lecz osobie nie podejmującej lub rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. O dacie, od której przysługuje to świadczenie, decyduje data złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego lub data złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności (to w przypadku, gdy w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego), o ile spełnione zostały wszystkie warunki przyznania takiego świadczenia. To oznacza, iż w razie śmierci osoby, której miała dotyczyć opieka, bezprzedmiotowe staje się rozstrzyganie o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od daty śmierci tej osoby. Z uwagi bowiem na takie zdarzenie prawne, opieka o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie może już być sprawowana.
Nie może więc być też mowy o spełnieniu przez kogokolwiek przesłanek warunkujących możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W tej części postępowanie o przyznanie takiego świadczenia staje się bezprzedmiotowe. Nie staje się ono jednak bezprzedmiotowe w części dotyczącej okresu rozpoczynającego się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami lub od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, do daty śmierci osoby, nad którą opieka miała być sprawowana. Jeżeli bowiem w tym czasie opieka ta była już sprawowana, to przy spełnieniu wszystkich ustawowych przesłanek, konieczne będzie przyznanie wnioskowanego świadczenia.
Następnie Kolegium wyjaśniło, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności.
Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Stąd też związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną musi być bezpośredni i ścisły.
Mając zatem na uwadze powyższe wyjaśnienia, w rozpatrywanej sprawie Kolegium ustaliło, że w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją czy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad ojcem. Ojciec skarżącego stał się niepełnosprawny w stopniu znacznym od 15 lipca 2019 r. (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 21 sierpnia 2019 r.), natomiast skarżący był ostatnio zatrudniony do 30 listopada 2021 r., a umowę o pracę rozwiązano z nim na mocy porozumienia stron. Zdaniem Kolegium rozwiązanie umowy o pracę, nie ma związku z koniecznością sprawowania przez skarżącego opieki nad ojcem.
Ponadto w rozpatrywanej sprawie Kolegium ustaliło, że opieka skarżącego nad niepełnosprawnym ojcem nie była sprawowana w takim zakresie, który mógłby uzasadniać rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ zwrócił uwagę, że skarżący oświadczył, iż do jego codziennych obowiązków związanych z opieką nad ojcem i prowadzeniem gospodarstwa domowego należało: przygotowanie posiłków, podawanie leków przeciwbólowych, wykonywanie czynności ogrodniczych, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, towarzyszenie przy wyjściu z domu na spacer. Zdaniem Kolegium są to zwykłe czynności dnia codziennego, wykonywane również przez wszystkie osoby pracujące zawodowo nawet w pełnym wymiarze czasu pracy i nie stanowią tego typu zajęć, które dyskwalifikowałoby możliwość podjęcia zatrudnienia.
Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że ojciec skarżącego oprócz skarżącego miał jeszcze drugiego syna i córkę. Pozostałe dzieci niepełnosprawnego były w równym stopniu zobowiązane do sprawowania opieki nad nim. Organ zaznaczył, że obowiązek alimentacyjny przejawia się nie tylko w wykonywaniu osobistej opieki, lecz również może być realizowany w formie zapewnienia środków pozwalających na zabezpieczenie takiej opieki.
Mając zatem na uwadze powyższe wyjaśnienia Kolegium stwierdziło, że w tych okolicznościach zasadna jest odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie prawa oraz naruszenie jego interesów prawych, poprzez błędne uznanie, iż zaprzestanie wykonywania pracy zawodowej pozostawało bez związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym i niezdolnym do samodzielnej egzystencji ojcem, a także poprzez błędne uznanie, że zakres świadczonej opieki nie uzasadniał zaprzestania zatrudnienia, gdyż zobowiązanymi do opieki było również rodzeństwo skarżącego, którego sytuacji życiowej oraz majątkowej nie badano.
W oparciu o powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca i zapadła w oparciu o błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego oraz prawa procesowego.
Skarżący podkreślił, że mieszkał z ojcem i opiekował się nim stale aż do śmierci, z uwagi na znaczną niepełnosprawność i niezdolność do samodzielnej egzystencji. Po rozwiązaniu stosunku pracy, skarżący nie podejmował kolejnego zatrudnienia z uwagi na zakres świadczonej ojcu pomocy i opieki, której nie mógł godzić z pracą zawodową zarówno z uwagi na potrzeby ojca, jak i swoje ograniczenia psychofizyczne wynikające z upośledzenia. Wbrew ocenie organów obu instancji, ojciec wymagał całodobowej opieki, skoro, oprócz palenia w piecu, skarżący przygotowywał i podawał posiłki oraz lekarstwa, sprzątał, prał itp. Skarżący podniósł, że przesłanką przyznania świadczenia, wbrew ocenie organów obu instancji nie jest tylko zaprzestanie zatrudnienia, ale także niepodejmowanie kolejnego zatrudnienia, co miało miejsce w niniejszej sprawie.
Skarżący zarzucił także błędną ocenę organów, iż rodzeństwo, które od lat nie mieszkało z ojcem i miało własne obowiązki alimentacyjne wobec małżonków oraz własnych dzieci, było zobowiązane w ramach obowiązku alimentacyjnego do opieki lub finansowania opieki osób trzecich nad ojcem. Organy nie zgromadziły żadnego materiału dowodowego, który pozwalałby na ocenę możliwości alimentacyjnych rodzeństwa skarżącego wobec ojca, biorąc pod uwagę wynikającą z kodeksu rodzinnego kolejność obowiązków alimentacyjnych w stosunku do własnego małżonka i zstępnych oraz wstępnych, ponadto z uwagi na faktyczną sytuację życiową i dochodową, a nie tylko potencjalnie istniejący prawny obowiązek alimentacyjny zstępnych wobec wstępnych.
W piśmie procesowym stanowiącym uzupełnienie skargi, podniesiono że ojciec skarżącego wraz z żoną pozostawali w faktycznej separacji przez sponad 10 lat. W konsekwencji powyższego ojciec skarżącego zdecydował się złożyć pozew o rozwód. W tym stanie rzeczy nie sposób odmówić przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, który jako jedyny członek rodziny sprawował faktyczną opiekę nad ojcem. Ponadto zarzucono, że powołując się na negatywną przesłankę przyznania świadczenia, tj. pozostawienie ojca skarżącego w związku małżeńskim, organ nie ustalił, czy żona skarżącego legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie.
Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W sprawie bezspornym jest, że ojciec skarżącego legitymował się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie wydano 21 sierpnia 2019 r., a z jego treści wynika, że niepełnosprawność ojca skarżącego istniała od 64. roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności od 15 lipca 2019 r., natomiast orzeczenie wydano do 31 sierpnia 2022 r. Ojciec skarżącego zmarł w dniu 6 kwietnia 2022 r.
Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki pozytywne, i jednocześnie nie zaistnieją przesłanki negatywne.
W powołanych przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca określił ściśle katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony między innymi przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi o obowiązku alimentacyjnym, o którym mowa w ustawie Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Najistotniejsze w niniejszej sprawie jest wskazanie, że z uwagi na istniejącą rozbieżność wykładni wskazanych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił o podjęcie uchwały przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. W dniu 14 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. I OPS 2/22 Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę następującej treści: "1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.);
2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)" (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Uzasadniając swoje stanowisko, skład poszerzony NSA wskazał w szczególności, że z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z powołaniem się na zasady języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 z późn. zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności, zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, albowiem ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił także uwagę na uprzednie brzmienie przepisów art. 17 u.ś.r., które do 2013 r. odnosiły się do kryterium braku faktycznej możliwości sprawowania opieki przez małżonka, czy też krewnego bliższego stopnia. Po zmianie ustawy, kryterium to zastąpione zostało warunkiem, aby osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego w pierwszej kolejności, legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. NSA stwierdził, że dokonana zmiana i wprowadzone kryterium, są efektem celowej aktywności prawodawcy, nawiązującego do prokonstytucyjnej i systemowej wykładni sądów, jakiej poddawany był przepis w poprzednim brzmieniu. NSA uznał, że w przypadku omawianych przepisów, nie zachodzą okoliczności wskazujące na błąd legislacyjny czy podające w wątpliwość racjonalność albo celowość przyjętego rozwiązania.
Naczelny Sąd Administracyjny wskazał również, że zarówno art. 18, jak i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, zobowiązują państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony, nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Zgodnie natomiast z art. 81 Konstytucji RP, praw określonych w art. 71 Konstytucji RP można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Świadczenie pielęgnacyjne jest instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Przez odesłanie do standardów określanych w ustawie, ustrojodawca w Konstytucji upoważnił ustawodawcę do przyjęcia szczegółowych form i zasad realizowania wskazanych zadań państwa. Ich katalog może być różny, a przyjęte rozwiązania ustawowe, zróżnicowane.
W ocenie NSA, uwzględnienie kontekstu systemowego i celu ustawy oznacza wzięcie pod uwagę również katalogu pozostałych świadczeń opiekuńczych. Ustawodawca, świadomy zadań administracji publicznej w zakresie ochrony i opieki nad rodziną, które wynikają z Konstytucji RP, określił katalog rodzinnych świadczeń opiekuńczych, do których zaliczył: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne to świadczenia rodzinne adresowane do opiekunów, którzy nie podejmują pracy zarobkowej lub rezygnują z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenia dla opiekunów zostały ukształtowane w sposób, który zapewnia szerokie możliwości roztoczenia opieki nad osobą niepełnosprawną przez członków rodziny, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny.
O specjalny zasiłek opiekuńczy, przy spełnieniu przesłanek dochodowych, skutecznie ubiegać się może każda osoba, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W konkluzji NSA wskazał, że stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a niezależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela. Taka regulacja nie jest więc sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą sprawiedliwości społecznej.
Zgodnie zaś z art. 269 § 1 p.p.s.a., jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Z treści powołanej regulacji wywodzi się moc wiążącą uchwał Naczelnego Sądu Administracyjnego, a istota tego związania oznacza, że stanowisko zajęte w uchwale wiąże pośrednio wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych. Dopóki więc nie nastąpi zmiana tego stanowiska, dopóty sądy administracyjne powinny je respektować (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1341/22, opubl. w CBOSA). Skład orzekający w rozpoznawanej sprawie nie znalazł natomiast podstaw ku temu, by zakwestionować stanowisko zajęte w zacytowanej uchwale.
Wobec powyższego Sąd wskazuje, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. I OSK 789/13 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, iż "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.). "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 k.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o." (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 k.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Komentarz, LEX 2010). To samo wynika też ze stanowiska ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16)" (por. także M. Załucki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz 2023, wyd. 1, C.H. Beck 2023, komentarz do art. 21). "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w bliższej kolejności wyprzedza obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności i dopóki jest on w stanie spełniać ten obowiązek, to obowiązek zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje" (A. Kawałko, H. Witczak w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Wolters Kluwer 2021, komentarz do art. 129).
Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o. zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może lecz nie musi polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o. osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.
Organy orzekające w sprawie słusznie zatem uznały, że to małżonek, zgodnie z przywołanymi wyżej regulacjami k.r.o., był w pierwszej kolejności zobowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. Skoro zatem skarżący nie był osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec swojego ojca, nie mógł on uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając zatem na uwadze treść przywołanej powyżej uchwały, uznać należy, że zarzuty skargi okazały się niezasadne. Fakt, że nie zostało wykazane aby małżonek osoby wymagającej opieki legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciążyłby obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności. W tej sytuacji podnoszone przez skarżącego okoliczności związane z brakiem kontaktu pomiędzy niepełnosprawnym a jego małżonkiem, nie mogły mieć wpływu na treść wydanego rozstrzygnięcia. Na marginesie jedynie Sąd wskazuje, że z twierdzeń skarżącego, iż ojciec złożył pozew o rozwód, wynika iż znał miejsce zamieszkania żony, które w pozwie tym musiał wskazać.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.