Uzasadnienie
Zaskarżoną przez M. P., zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia 18 stycznia 2022 r., sygn. akt SKO.ŚR/4111/1824/2021 wydaną na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję wójta Gminy Z. z dnia 6 grudnia 2021 r., znak: [...] o ustaleniu za nienależne pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone na dziecko M. P.1, przyznane dnia 22 lipca 2019 r. na mocy informacji, znak: [...], za okres od 1 sierpnia 2020 r. do 30 kwietnia 2021 r. w łącznej kwocie 4.500,00 zł oraz zobowiązującej do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym ustało uprawnienie do świadczeń do dnia całkowitej zapłaty należności.
Powyższa decyzja został wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia 6 grudnia 2021 r., znak: [...], Wójt Gminy Z. uznał za nienależnie pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze wypłacone na dziecko M. P.1 przyznane dnia 22 lipca 2019 r na mocy informacji, znak: [...], za okres od 1 sierpnia 2020 r. do 30 kwietnia 2021 r. w łącznej kwocie 4.500,00 zł oraz zobowiązał skarżącego do zwrotu ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym ustało uprawnienie doświadczeń do dnia całkowitej zapłaty należności.
W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji przytoczył przepisy prawa znajdujące zastosowanie w sprawie oraz wyjaśnił motywy swojego rozstrzygnięcia. Wskazał, że skarżący wnioskiem z dnia 2 lipca 2019 r. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko na okres świadczeniowy 2019/2021.
We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego skarżący podał stan cywilny - żonaty. W dniu 17 lipca 2019 r. oświadczenie to zostało zweryfikowane i potwierdzone w systemie Empatia - PESEL. Informacją z dnia 22 lipca 2019 r., znak: [...], poinformowano o przyznaniu prawa do tego świadczenia wychowawczego na syna w wysokości po 500,00 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 sierpnia 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r.
W treści przedmiotowej informacji zostało zawarte pouczenie, zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie (art. 20 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci). Powyższe pouczenie zostało również zawarte w treści wniosku złożonego przez skarżącego.
Dalej organ wskazał, że w dniu 3 kwietnia 2021 r. wpłynął nowy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres zasiłkowy 2021/2022, w którym skarżący wskazał swój stan cywilny jako rozwiedziony. W ocenie organu skarżący nie poinformował wcześniej o zmianie stanu cywilnego pomimo, że został pouczony o obowiązku niezwłocznego powiadomienia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
W dniu 29 kwietnia 2021 r. dostarczono wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w K. XI Wydział Cywilny - Rodzinny z dnia 15 lipca 2020 r., sygn. akt. [...], który stał się prawomocny z dniem 23 lipca 2020 r., a z którego wynika, iż wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem zostało powierzone obojgu rodzicom, a miejsce zamieszkania małoletniego zostało ustalone przy matce.
Skarżący dostarczył także porozumienie rodziców w przedmiocie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z małoletnim synem, w którym miejsce zamieszkania małoletniego zostało ustalone w każdorazowym miejscu zamieszkania matki. Skarżący oświadczył, że od sierpnia 2020 r. syn zamieszkuje prawnie pod opieką matki, natomiast 5 dni w tygodniu pomieszkuje u niego. Zwrócił uwagę na to, że przy rozwodzie nie zostały określone kontakty z dzieckiem, a miejscem zameldowania syna jest nadal adres w S. Oświadczył także, że wraz z byłą żoną korzysta ze wspólnego rachunku bankowego, na który wpływa świadczenie wychowawcze, a środki z tego świadczenia wspólnie są dysponowane na potrzeby dziecka oraz że wspólnie informują się o wydatkach na dziecko i posiadają osobne karty do tegoż rachunku bankowego. Skarżący złożył także prośbę o uchylenie świadczenia wychowawczego na syna od miesiąca maja 2021 r.
W dniu 4 maja 2021 r. decyzją Wójta Gminy Z., znak: [...], zostało uchylone skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna od miesiąca maja 2021 r.
Dalej organ wskazał, że zawiadamiając skarżącego pismem z dnia 27 maja 2021 r. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranego przedmiotowego świadczenia wychowawczego za okres od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 kwietnia 2021 r. pouczono go również o prawie do złożenia odpowiedzi.
W odpowiedzi skarżący wskazał, że razem z matką dziecka sprawują opiekę nad synem. Oświadczył, że syn spędza 75% swojego czasu w jego miejscu zamieszkania w S., a otrzymywane świadczenie wychowawcze wpływało na konto z dostępem dla obojga rodziców, a co za tym idzie matka dziecka miała pełny dostęp do przekazywanej kwoty świadczeń, natomiast wsparcie finansowe w postaci świadczenia wychowawczego służyło głównie do zapewnienia dziecku środków niezbędnych do życia - ubrań, jedzenia i środków higienicznych. Jednocześnie wniósł prośbę o umorzenie postępowania, uzasadniając ją brakiem wiedzy w temacie pobieranego świadczenia.
Decyzją z dnia 17 czerwca 2021 r. ustalono, że pobrane przez skarżącego świadczenie na syna w okresie od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 kwietnia 2021 r. w łącznej wysokości 4.500 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązano go do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami.
Na skutek odwołania od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 15 października 2021 r. uchyliło ww. decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
W uzasadnieniu tej decyzji SKO w Krakowie wskazało, że należy uzupełnić postępowanie dowodowe o ustalenie tego, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, a także czy strona była należycie pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia w razie zmiany okoliczności mających wpływ na to prawo.
W odpowiedzi na wezwanie organu, w piśmie z dnia 13 listopada 2021 r. skarżący i matka dziecka wskazali, że oboje dysponują rachunkiem bankowym, na który wpływają świadczenia na syna i jednocześnie oboje wydatkują z tego rachunku środki na zaspokojenie potrzeb syna. Podniesiono również, że syn spędza czas z obojgiem rodziców i oboje rodzice pokrywają koszty jego utrzymania.
Organ wskazał następnie, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, świadczenie wychowawcze co do zasady przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, co jest w pełni zgodne z celem świadczenia wychowawczego, którym jest, zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Natomiast miejscem zamieszkania syna, zgodnie z wyrokiem sądowym z dnia 15 lipca 2020 r., jest każdoczesne miejsce zamieszkania matki. Złożone oświadczenia obojga rodziców potwierdzają te okoliczności, a w szczególności, że nie doszło do ustalenia odmiennie miejsca zamieszkania dziecka, jak również, iż nadal dziecko ma miejsce zamieszania przy matce.
Z kolei zgodnie z art. 20 ust 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zmiana miejsca zamieszkania dziecka była również zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego począwszy od dnia 1 sierpnia 2020 r. tj. od pierwszego dnia miesiąca następującego po uprawomocnieniu się wyroku sądowego. Powyższe potwierdza zdaniem organu, że skarżący miał obowiązek niezwłocznego zawiadomienia o ustaleniu przez Sąd Okręgowy w K. miejsca zamieszkania dziecka w miejscu zamieszkania matki czego jednakże, pomimo otrzymania stosownego pouczenia, nie dokonał.
W odwołaniu od tej decyzji skarżący podniósł, że nie zgadza się ze stanowiskiem, iż niesłusznie pobierał świadczenie wychowawcze na dziecko. Wyjaśnił, że od dnia 18 sierpnia 2018 r. do dnia 15 lipca 2020 r. pozostawał w związku małżeńskim z J. W. - matką dziecka. Od dnia narodzin do dnia 15 lutego 2020 r. dziecko zamieszkiwało w S. Dodał, że pomimo, że z matką dziecka nie są już małżeństwem, nadal wspólnie sprawują opiekę nad małoletnim. Choć sądowo, dziecko zamieszkałe jest w K., to nadal zameldowane jest w gminie Z. To tutaj spędza 75% swojego czasu. Stwierdził, że do momentu rozwodu zajmował się wszelką dokumentacją. Świadczenie o które wystąpił na okres od 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 kwietnia 2021 r. miało zatem jego zdaniem, rację bytu. Niestety w momencie rozwodu, nikt nie przekazał należnych informacji odnośnie kontynuacji pobieranego świadczenia 500 plus. Nie otrzymał informacji, że wraz ze zmianą zamieszkania adresu dziecka należy zmienić również wnioskodawcę.
Zgodnie z zaleceniami ze strony Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z., od maja 2021 r. matka dziecka wystąpiła o kontynuację świadczenia. Skarżący wyjaśnił, że pomimo rozwodu dziecko nadal jest pod opieką obojga rodziców. Nadal rodzice wspólnie decydują o wszelkich procesach wychowawczych, wspólnie decydują o finansach. Po urodzeniu się dziecka utworzone zostało konto, z dostępem do rachunku dla obojga rodziców, na który wpływały przelewy. Matka dziecka miała zatem pełny dostęp do przekazywanej kwoty w postaci świadczeń. Zdaniem skarżącego, określenie świadczenia jako nienależnie pobranego nie jest prawdą. Pomoc w postaci wsparcia finansowego służyła bowiem głównie do zapewnienia dziecku środków niezbędnych do życia - ubrań, jedzenia, środków higienicznych, a sporadycznie wszelakich atrakcji.
Skarżący wyjaśnił, że składając wniosek o ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2021/2022 uzupełnił wszelkie dane, w tym wskazał swój stan cywilny jako rozwiedziony. Dopiero po kontakcie telefonicznym dowiedział się o konieczności aktualizacji danych, a co za tym idzie zmianie osoby ubiegającej się o świadczenie. Niestety podczas sprawy rozwodowej nikt nie przekazał mu, że będzie to miało konsekwencje również przypadku pobieranego zasiłku. Zresztą, nawet jeśli zostało zawarte pouczenie to w tak trudnej sytuacji żaden z rodziców nie pamiętał o treści pouczenia znajdującego się w dokumentach świadczeniowych z ubiegłych lat. Najważniejszym było i jest dobro dziecka - dlatego ponownie zwrócił się o to świadczenie.
Skarżący wskazał, że dniu 29 kwietnia 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. dostarczone zostały wszelkie niezbędne dokumenty, na podstawie których ustalono stan faktyczny. Oświadczone zostało, że syn od sierpnia 2020 r., zamieszkuje pod opieką matki, jednak faktycznie 5 dni w tygodniu przebywa pod opieką ojca, wraz z kuzynostwem, wujkiem, dziadkiem i babcią. Dziecko chętnie przebywa w domu rodzinnym. Dziecko jest nadal zameldowane przy ojcu o czym w treści decyzji ze strony GOPS Z. nie wspomniano. Nadmienił również, że każdy z rodziców informuje się wzajemnie o potrzebach, wydatkach, a osobne karty pozwalają odpowiedzialnie dysponować wydatkami. Dodał, że była żona złożyła wniosek o przyznanie prawa do tego świadczenia w miejscu zamieszkania – w K., ale nie jest możliwe, aby uzyskać świadczenie za okres od rozpadu małżeństwa do momentu zwrócenia im uwagi na zaistniały problem. Wskazał także, że w dniu 31 maja 2021 złożył kolejne pismo, w którym po raz kolejny starał się wytłumaczyć, że nie byli świadomi o konieczności dokonania aktualizacji danych.
O uchylenie toczącego się już postępowania poprosiła również matka dziecka, potwierdzając informacje podane przez skarżącego. Niestety w decyzji ze strony GOPS Z., oświadczenie to wcale nie zostało wzięte pod uwagę. W decyzji padło jasne sformułowanie, że skarżący miał obowiązek niezwłocznego zawiadomienia ośrodka o ustaleniu przez Sąd Okręgowy w K. miejsca zamieszkania dziecka w miejscu zamieszkania matki, czego pomimo otrzymania stosownego pouczenia nie zrobił. Skarżący podniósł jednak, że takiego pouczenia nie dostał. Skarżący podał, że niezwykle trudno mu będzie udowodnić wszystkie wydatki na które przeznaczano pieniądze ze świadczenia - zwłaszcza w po roku od momentu dyspozycji. Z reguły nie trzyma paragonów, a co więcej potwierdzenia takie stają się z czasem wyblakłe, więc nie do końca możliwe jest ich kolekcjonowanie. Powtórzył, że wraz z byłą żoną posługuje się wspólnym rachunkiem, przeznaczonym na wydatki związane z utrzymaniem dziecka, na który to rachunek wpływało i nadal wpływa świadczenie.
Jednakże bardzo często wszelkiego rodzaju zakupy związane z dzieckiem skarżący dokonuje za pośrednictwem drugiego rachunku, konta prywatnego. Do takich wydatków należy opłata za przedszkole, co również zostanie dołączone jako cykliczny przelew i potwierdzenie przeznaczenia świadczenia wychowawczego, odzież, obuwie, przedmioty papiernicze, książeczki, zabawki, kosmetyki Dziecko choruje na atopowe zapalenie skóry, dlatego wymaga specjalistycznych kremów, balsamów i środków mycia ciała. Nadto każdy z rodziców organizuje dziecku wakacje, zapewnia atrakcje w postaci wycieczek, wstępów do parków rozrywki, parków trampolin, miejsc edukacyjnych.
Dodatkowo dziecko uczęszcza raz w tygodniu na zajęcia z gimnastyki korekcyjnej. Skarżący powołał się również koszty związane z organizacją urodzin, w tym zakupu tortu, prezentów, realizacją wydarzeń jakimi są Mikołaj, czy Gwiazdka. Jeśli chodzi o wyżywienie, najczęściej dziecko otrzymuje posiłki przyrządzane przez obojga rodziców, lecz to wydaje się rzeczą oczywistą, tak więc tu świadczenie 500+ jest również pomocne. Na poparcie powyższych twierdzeń skarżący dołączył informacje dotyczące wspólnego rachunku, indywidualnego konta, z którego dokonuje chociażby przelewów za edukację przedszkolną, bądź wszystko co może być rozpatrywane jako wydatki związane ze świadczeniem wychowawczym. Wskazał nr wspólnego rachunku oraz indywidualnego rachunku bankowego. Wniósł więc o umorzenie postępowania, a swoją prośbę poparł brakiem odpowiedniej wiedzy w temacie świadczeń. Podniósł, że pomoc w postaci 500 plus powinna odnosić się do dziecka, niezależnie od tego kto jest świadczeniobiorcą. Dodał, że zwrot świadczenia za okres około dziewięciu miesięcy mocno ograniczy wspólny budżet, a dobro dziecka zostanie naruszone. Wyjaśnił, że wraz z byłą małżonką nie dysponują kwotą do zwrotu.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji
W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczeń wychowawczych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń regulują przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Kolegium podniosło, że z akt sprawy wynika, iż wnioskiem z dnia 2 lipca 2019 r. skarżący wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna na okres świadczeniowy 2019/2021. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego podał stan cywilny - żonaty. W treści wniosku, a konkretnie w jego części dotyczącej pouczeń i oświadczeń przytoczono treść przepisu prawa - art. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci - z którego wynika, że prawo do świadczenia przysługuje rodzicowi tylko jeśli zamieszkuje z dzieckiem.
Kolegium powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazało, że świadczenie wychowawcze przysługuje tylko tym wykonującym władzę rodzicielską rodzicom, którzy mieszkając wspólnie z dzieckiem, opiekują się nim i zaspokajają jego potrzeby życiowe, pokrywając wydatki związane z wychowaniem i utrzymaniem dziecka (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 734/20; LEX nr 3084826, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 5 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 312/19; LEX nr 3007220). W sytuacji, gdy matka nie spełnia przesłanek do otrzymania świadczenia wychowawczego, ponieważ rolę opiekuna wiodącego sąd przyznał ojcu dziecka, żadnego znaczenia nie ma to, czy faktycznie matka złożyła wniosek o przyznanie świadczenia jako pierwsza. Przepis art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci dotyczy przypadku zbiegu praw rodziców, a więc sytuacji, w której oboje rodzice są uprawnieni do otrzymania świadczenia wychowawczego.
Ustawa nic nie mówi o fakcie zameldowania dziecka, powyższe nie ma znaczenia dla przyznania świadczenia. W dniu 17 lipca 2019 r. oświadczenie o stanie cywilnym wnioskodawcy zostało zweryfikowane i potwierdzone w systemie Empatia - PESEL. Informacją z dnia 22 lipca 2019 r., znak: [...], poinformowano o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego na syna w wysokości po 500,00 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 lipca 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r.
Kolegium wskazało, że w treści przedmiotowej informacji również zawarto pouczenie, zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Zdaniem Kolegium taką zmianą niewątpliwie jest rozwód rodziców dziecka i zmiana miejsca zamieszkania dziecka, co nastąpiło w chwili rozwodu. Nie zakwestionowało przy tym faktu spożytkowania przyznanych świadczeń. Kolegium podkreśliło, że świadczenie wychowawcze jest przyznawane na wniosek, więc nie może zostać przyznane matce dziecka z mocą wsteczną, gdyż ustawa powyższego nie przewiduje.
Mając powyższe na uwadze Kolegium uznało, że skarżący był poinformowany poprzez zamieszczenie we wniosku, jak również w informacji stosownych pouczeń i treści przepisów prawa, iż ma zgłaszać wszelkie zmiany mające wpływ na prawo do świadczenia i że świadczenie należy się tylko rodzicowi zamieszkującemu wraz z dzieckiem i dlatego skarżący nie może obecnie zasłaniać się niewiedzą.
Jak wskazało Kolegium w świetle ustawy - art. 25 ust. 1 - osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.
Wyjaśniło, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się (między innymi) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Następnie organ powołała treść przepisów art. 20 ust. 1 i art. 25 ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i wskazało, że w przedmiotowej sprawie skarżący - jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie.
Organ wyjaśnił, że decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanego świadczenia wychowawczego, wypłacanych świadczeń rodzinnych oraz wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, leżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W przypadku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w formie czeku, nie realizuje się czeku, gdy kwota zwrotu jest niższa niż koszty obsługi czeku. W przypadku śmierci osoby, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, wygasają należności, o których mowa w ust. 2 i 9.
W ocenie Kolegium świadczenia wychowawcze, które wypłacone zostały przez Wójta Gminy Z. po zmianie miejsca zamieszkania dziecka skarżącego, to w ocenie Kolegium świadczenia nienależnie pobrane i jako takie podlegają zwrotowi z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Kolegium podkreśliło przy tym, że ustawodawca w sposób ścisły określił zasady przyznawania świadczeń wychowawczych, nie pozostawiając organowi administracyjnemu orzekającemu w tych sprawach możliwości działania w ramach uznania administracyjnego, w szczególności zaś, by to od decyzji tego organu zależało w sposób bezpośredni przyznanie świadczenia wychowawczego, względnie by organ miał możliwość "w szczególnie uzasadnionych wypadkach" odstąpienia od zasad przyznawania świadczeń wychowawczych.
W odniesieniu do wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych Kolegium wskazało, że należy się w tej kwestii zwrócić się do organu pierwszej instancji, który po zbadaniu sytuacji finansowej i osobistej wnioskodawcy rozpatrzy wniosek w oddzielnym postępowaniu, a następnie wyda decyzję, od której będzie można złożyć odwołanie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżący wniósł o dokonanie kontroli rażących jego zdaniem naruszeń w zakresie żądania zwrotu pobranego świadczenia. Ponownie podkreślił, że choć z matką dziecka nie są już małżeństwem, to nadal wspólnie sprawują opiekę nad synem. Choć "...sądowo dziecko zamieszkałe jest w K. (...) nadal zameldowane jest w Z...." Uważa, że świadczenie o które wystąpił miało więc rację bytu. W momencie rozwodu nikt nie przekazał informacji, że należy również zmienić wnioskodawcę. Wspólnie wraz z matką dziecka decydują o procesach wychowawczych i finansach. Powtórzył okoliczności związane z utworzeniem konta po urodzeniu syna z dostępem do niego przez obojga rodziców. Pomoc w postaci wsparcia finansowego służyła głównie do zapewnienia dziecku środków niezbędnych do życia. Na ten rachunek do tej pory wspólnie wpływały przelewy. Określenie więc świadczenia jako nienależnie pobranego nie jest zgodne z faktem. Wniósł więc o umorzenie tego zobowiązania i zasądzenie kosztów według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r., poz. 810, zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), w brzmieniu obowiązującym na datę wydania zaskarżonej decyzji, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.
W myśl natomiast ust. 2 ww. przepisu za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m. in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt 6).
Mając powyższe regulacje na względzie zwrócić należy uwagę, że przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ma charakter nieostry. Określenie "brak prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pozwala wręcz na stwierdzenie, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, iż w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach.
Wobec tego należałoby uznać, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. W tej sytuacji nie wydaje się nieuprawnione sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych również przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zawierając zamknięty katalog stanów faktycznych, wyczerpujących znamiona świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma więc żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 540/21; LEX nr 3274243).
Niewątpliwie zasadnie Kolegium uznało, że z przepisów art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 4 ust. 3 i art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. wynika, że prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci). Rację ma także Kolegium, że niesprawowanie bezpośredniej opieki nad dziećmi oznacza zmianę sytuacji rodzinnej strony powodującą brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci.
Jednakże w okolicznościach niniejszej sprawy dotyczącej nie tyle przyznania świadczenia wychowawczego, co nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, organy administracyjne zatraciły cel regulacji, jakim jest udzielenie przez państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Trafnie podniósł we wskazywanym już wyroku Naczelny Sąd Administracyjny, które to stanowisko Sąd w pełni podziela, że motywy wprowadzenia świadczenia wychowawczego zostały szerzej przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Wskazano tam, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci.
Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z powyższym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy.
Konsekwencją tak ukształtowanego normatywnego określenia celu świadczenia jest konieczność jednoznacznego ustalenia w sprawie, czy świadczenie przedmiotowe wychowawcze w tym przypadku (tj. w okresie od 1 sierpnia 2020 r. do 30 kwietnia 2021r.) było w istocie przekazywane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem syna skarżącego. Twierdzenia skarżącego w tym zakresie, zawarte w pismach procesowych składanych w toku postepowania administracyjnego, wymagały więc zweryfikowania. W razie bowiem ustalenia, że środki te nie zostały przeznaczone przez skarżącego na pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem syna, konieczne byłoby uznanie ich za świadczenia nienależnie pobrane. Podkreślić należy, że ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ukształtowała świadczenie wychowawcze jako uprawnienie o charakterze osobistym, nierozerwalnie związanym z wnioskodawcą.
Wolą ustawodawcy było skierowanie świadczeń wychowawczych - jako należnych osobie małoletniej - do rąk jej rzeczywistego opiekuna. Znajduje to wyraz w tych regulacjach prawnych, które przewidują konieczność złożenia wniosku przez drugiego rodzica, opiekuna prawnego dziecka albo opiekuna faktycznego dziecka, w razie śmierci rodzica, opiekuna prawnego dziecka albo opiekuna faktycznego dziecka, którym zostało przyznane świadczenie albo z wniosku których toczyło się postępowanie. Podobnie, w przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, konieczne jest ustalenie kto sprawuje opiekę. Niewątpliwie ustalenia we wskazanym zakresie muszą mieć zatem wpływ na ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego osoby je pobierającej.
Jednakże w kontekście instytucji świadczenia nienależnie pobranego konieczne wydaje się powiązanie tego aspektu świadczenia osobistego z czerpaniem korzyści z tych środków i pobraniem świadczeń niezgodnie z celem ustawy.
W rozpoznawanej sprawie nie ma bowiem sytuacji konkurujących ze sobą uprawnień albo konieczności ustalenia świadczenia w niższej wysokości wobec przysługiwania świadczenia obojgu osobom uprawnionym, a zatem takich sytuacji, w których pobranie świadczenia wychowawczego przez jedną osobę rzutuje na uprawnienia innej osoby w tym zakresie. Przynajmniej z akt takie okoliczności nie wynikają.
Dla rozstrzygnięcia sprawy ma więc znaczenie fakt, że środki ze świadczenia wychowawczego wpływały w istocie na wspólny rachunek bankowy ojca i matki dziecka, co wielokrotnie podnosił skarżący. W konsekwencji należało uznać, że organy orzekające nie ustaliły w sposób jednoznaczny, czy środki z przyznanego świadczenia wychowawczego były pobierane przez skarżącego niezgodnie z celem ustawy, czy też - pomimo tego, że jego małżeństwo z matką dziecka zostało rozwiązane przez rozwód i małoletni syn na mocy wyroku rozwodowego będzie zamieszkiwać z matką - środki te zostały wydatkowane na potrzeby syna, a więc zgodnie z celem ustawy.
Z powyższych względów skarga musiała zatem odnieść zamierzony skutek, gdyż organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły przepisy postępowania artykuły: 7, 77 § 1 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy poprzez nie ustalenie istotnych dla treści rozstrzygnięcia wyżej wskazanych okoliczności, czego konsekwencją była niewłaściwa wykładnia i zastosowanie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), orzekł, jak w sentencji wyroku.