Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 11 stycznia 2023 r., znak: SKO.NP/4115/421/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: "k.p.a."), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r."), art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570) i § 1 pkt 6 lit. c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. z 2003 r. nr 198 poz. 1925), po rozpatrzeniu odwołania B. B. od decyzji [...] Burmistrza Gminy C. z dnia 30 listopada 2022 r. odmawiającej przyznania B. B. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. Ż. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją [...] z dnia 30 listopada 2022 r., wydaną na podstawie art. 17, art. 23, art. 24, art. 25 ust. 1, art. 26, art. 29., art. 30 i art. 32 u.ś.r., art. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2014 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 559), art. 6 ust. 2a i 2b, art. 16 ust. 6b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 205 poz. 1585 ze zm.), ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2021 poz. 1481), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 roku w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne, oraz zakresu informacji jakie mają być zawarte we wnioski, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017, poz.1466), art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 ze zm., dalej: "k.r.o.") oraz art. 6, art. 104 i art.107 § 4 k.p.a., Burmistrz Gminy C. odmówił przyznania B. B. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. Ż. z uwagi na to, że niezdolność do samodzielnej egzystencji nie powstała przed 18 rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, albowiem z orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS wynika, że matka wnioskodawczyni jest niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia 3 lutego 2022 r. do lutego 2024 r.
Działając na skutek odwołania B. B., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 11 stycznia 2023 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zastrzegł najpierw, że wydanie decyzji odmownej na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. było niedopuszczalne w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Następnie organ odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką, albowiem nie wykazano, że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 17 listopada 2022 r. wynika, że matka wnioskodawczyni choruje na nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków, arytmię, niewydolność tarczycy, niewydolność nerek, miażdżycę, cukrzycę i depresję, a sama wnioskodawczyni wykonuje następujące czynności: przygotowanie i podanie posiłku, karmienie, gdy matka jest w gorszej kondycji, dbanie o higienę, mycie, przebieranie, dawkowanie lekarstw, mierzenie ciśnienia krwi, mierzenie poziomu cukru we krwi, robienie opatrunków nóg (wrzodziejące żylaki), oklepywanie pleców, masowanie nóg – raz lub dwa razy w ciągu dnia, dbanie o porządek w pomieszczeniach, pranie bielizny, rozmawianie, czytanie gazet i rozwiązywanie krzyżówek, aby matka nie popadała w większą depresję.
Z oceny wg skali Barthel z dnia 22 czerwca 2022 r. wynika, że Z. Ż potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu masłem itp. - 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem potrzebuje większej pomocy fizycznej jednej lub dwóch osób - 5 pkt, przy korzystaniu z toalety, potrzebuje pomocy, ale może coś zrobić sama - 5 pkt, przy ubieraniu się i rozbieraniu, potrzebuje pomocy, ale może wykonać połowę czynności bez pomocy - 5 pkt, czasami nie kontroluje czynności fizjologicznych - 5 pkt, potrzebuje pomocy przy czynnościach osobistych - 0 pkt, jest zależna przy myciu i kąpieli - 0 pkt, nie jest w stanie wchodzić i schodzić ze schodów - 0 pkt, nie kontroluje czynności fizjologicznych - 0 pkt. Podsumowując wskazano, że badana uzyskała wynik kwalifikacji na poziomie 25 pkt na 100 pkt możliwych do osiągnięcia, w związku z czym nie wymaga pielęgniarskiej opieki długoterminowej domowej.
Organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Opieka uzasadniająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter osobisty, trwały i ciągły, a jej przedmiotem powinno być całodobowe zaspokojenie potrzeb życiowych osoby niepełnosprawnej. W świetle orzeczeń sądów administracyjnych organ odwoławczy skonstatował, że wnioskodawczyni nie wykazała dostatecznego zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych prowadzących do rezygnacji bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Dalej organ odwoławczy wskazał, że osoba wymagająca opieki oprócz wnioskodawczyni ma jeszcze jedną córkę (D. Z.), na której ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny (art. 129 § 1 k.r.o.), a która mogłaby przejąć część obowiązków. Co prawda z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że ze względu na liczne obowiązki rodzinne, pracę w gospodarstwie oraz złe warunki mieszkaniowe nie może opiekować się matką, to jednak nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną do alimentacji, nie poczuwa się do swoich obowiązków, a obowiązki te za nią przejmuje Państwo. Samo stwierdzenie, że pracuje zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie może wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorą matką.
Z kolei wnioskodawczyni powinna rozważyć możliwość zwrócenia się do Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych. Taka pomoc mogłaby stanowić uzupełnienie sprawowanej przez nią opieki, umożliwiając jej podjęcie zatrudnienia. Na koniec organ odwoławczy wskazał, że nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki wnioskodawczyni, ale sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskodawczyni musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędna w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami musi zachodzić bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy.
Zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez wnioskodawczynię opieką nad matką a rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje taki związek. Choć matka wnioskodawczyni posiada znaczny stopień niepełnosprawności, to nie sposób jednak przyjąć, że wnioskodawczyni – z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką – rzeczywiście nie może podjąć żadnej pracy.
Pismem z dnia 6 lutego 2023 r. B. B. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżąca wniosła o (i) zmianę rozstrzygnięcia przez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylenie rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, (ii) dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów wskazanych w treści uzasadnienia skargi, (iii) zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie art. 7 i art. 77 k.p.a. przez brak wszechstronnego rozważenia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, nieprzeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, nieustalenie pełnego stanu faktycznego sprawy;
2) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania stałej opieki z uwagi na brak wykazania, że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy wykonywane przez skarżącą czynności uniemożliwiają jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze i nie można ona zostawić matki samej w domu nawet na krótki czas;
3) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że siostra ma obiektywną możliwość udzielania pomocy w opiece nad matką albo finansowania tej opieki, podczas gdy nie ma takiej możliwości, a ponadto posiadanie rodzeństwa nie stanowi przesłanki negatywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego;
4) dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w sposób sprzeczny z zasadami wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego, i w konsekwencji błędne przyjęcie, że skarżąca nie wykazała dostatecznego zakresu wykonywanych czynności opiekuńczych prowadzących do konieczności rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy taki zakres skarżąca wykazała;
5) naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na skutek błędnego przyjęcia, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką, jak również nieprawidłowe przyjęcie, że siostra ma obiektywną możliwość udzielania pomocy w sprawowaniu tej opieki, oraz że posiadanie rodzeństwa wyklucza możliwość przyznania świadczenia; a także przez błędną interpretację tego przepisu polegającą na niesłusznym przyjęciu, że wprowadza on przesłankę przyznania świadczenia, jaką jest opieka polegająca na całodobowym zaspokajaniu potrzeb życiowych osoby niepełnosprawnej, podczas gdy taka przesłanka z niego nie wynika.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że na mocy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 2 stycznia 2023 r. jej matka została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, a ten ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 22 listopada 2022 r., natomiast niepełnosprawność istnieje od "nie da się ustalić". W związku z postępującą chorobą i pogorszaniem się stanu zdrowia matki skarżąca musiała zrezygnować z pracy z dniem 31 października 2022 r. Gdy pracowała, to była poza domem około 10 godzin dziennie (godziny pracy od 10:00 do 18:00 oraz czas dojazdów), a obecnie nie ma możliwości, aby matka (osoba leżąca, pampersowana) zostawała sama w domu, bo nie pozwala na to jej pogarszający się stan zdrowia (nadciśnienie, cukrzyca, miażdżyca, migotanie przedsionków, niedoczynność tarczycy, niewydolność nerek, nadkrzepliwość, depresja, zaburzenia lękowe).
Zaburzenia lękowe powodują, że matka boi się wszystkiego i wszystkich, nie lubi zmian i tylko skarżącą akceptuje jako osobę sprawującą nad nią opiekę (zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 25 stycznia 2022 r.). W zeszłym roku matka była kilka razy hospitalizowana, a w teście MMSE uzyskała wynik "otępienie starcze o średnim stopniu zaawansowania". Skarżąca nie jest w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej, nawet w ograniczonym zakresie, ponieważ zakres, rodzaj i częstotliwość czynności opiekuńczych, jakie wykonuje, nie pozostawia jej czasu na podjęcie zatrudnienia i wykonywanie obowiązków zawodowych. Nie jest prawdą, że czynności te należą do zwykłych czynności dnia codziennego, które mogłaby wykonywać, jednocześnie pracując.
Następnie skarżąca przytoczyła orzeczenia sądów administracyjnych na potwierdzenie, że warunku opieki stałej i ciągłej nie można rozumieć jako nieustannej, całodobowej, stale przez cały dzień, bez przerwy, 24 godziny na dobę, a sama opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej, więc musi być oceniana w świetle rodzaju schorzeń i sprawności psychofizycznej matki. Opieka nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, u której występują takie objawy jak u matki skarżącej, a dodatkowo depresja, zaburzenia lękowe, otępienie starcze, wymaga nie tylko wykonywania konkretnych czynności fizycznych, ale także właściwego, wyważonego i umiejętnego podejścia psychologicznego do tej osoby, zatem nie ogranicza się do pomocy w wykonywaniu czynności samoobsługowych dnia codziennego. Czynności opiekuńcze polegają zatem także na nadzorowaniu matki, udzielaniu jej wsparcia psychicznego, rozmowie, bliskości, pozostawaniu w ciągłej gotowości do udzielenia jej niezbędnej pomocy.
Skarżąca wskazała również, że jej siostra nie ma możliwości przyjeżdżać i regularnie na zmianę sprawować opieki nad matką, ani też zabrać ją do siebie, ponieważ mieszka w małym, ciasnym, drewnianym domku, niedostosowanym dla osoby z niepełnosprawnością w powiecie nowosądeckim w odległości około 100 km od miejsca zamieszkania matki i prowadzi 15-hektarowe gospodarstwo rolne. Poza tym sam fakt posiadania rodzeństwa nie wyklucza przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazując osoby uprawnione do ubiegania oświadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia i uznaje wszystkie osoby, na których w takim samym stopniu ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagające opieki, za jednakowo uprawnione do uzyskania tego świadczenia. Jeśli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki.
Brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na istnienie innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej, bo ustawodawca nie przewidział takiej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia. W świetle art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. okoliczność ustalenia, czy są inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny mogące sprawować opiekę, miałoby znaczenie jedynie wówczas, gdyby wnioskodawczyni nie należała do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną. Fakt posiadania (czy też nie) rodzeństwa pozostaje bez wpływu na okoliczność, że to skarżąca sprawuje faktyczna opiekę nad matką. Na koniec skarżąca wskazała, że organ nie może narzucać jej zwrócenia się do Ośrodka Pomocy Społecznej o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych, bo to strona, a nie organ, dokonuje wyboru, o jakie świadczenie wnosi.
Do skargi skarżąca dołączyła w szczególności orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 2 stycznia 2023 r. oraz kartę oceny pacjenta według skali Barthel z dnia 18 stycznia 2023 r., z której wynika, że Z. Ż. uzyskała 10 punktów.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.
Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
- 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako jedyną przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Sąd nie podzielił natomiast oceny organu odwoławczego co do tego, że w świetle zebranego dotychczas materiału dowodowego niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą nie ma związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, ani co do tego, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Organ pierwszej instancji ocenił, że: "Z. Ż. potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu i karmieniu doustnym, przemieszcza się jedynie z większą pomocą fizyczną innych osób, potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności higienicznych i korzystaniu z toalety, wymaga pomocy przy myciu i kąpieli, nie jest w stanie poruszać się po schodach i powierzchniach płaskich, nie jest w stanie wchodzić i schodzić po schodach, potrzebuje częściowej pomocy innej osoby przy ubieraniu i rozbieraniu się, sporadycznie bezwiednie oddaje stolec i nie panuje nad oddawaniem moczu.
Z kolei z przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wywiadu środowiskowego wynika, że B. B. właściwie sprawuje opiekę nad matką (...), opieka ta sprawowana jest w sposób ciągły i długotrwały. Zakres tej opieki jest bardzo duży, gdyż matka Wnioskodawczyni jest osobą niesamodzielną, leżącą, pampersowaną. Opieka obejmuje m.in. pomoc w podstawowych czynnościach życiowych, pomoc przy myciu, ubieraniu się, przygotowanie i podanie posiłków i lekarstw, czasem karmienie, zmianę pampersów, mierzenie ciśnienia krwi, poziomu cukru we krwi, wykonywanie opatrunków nóg, oklepywanie pleców i masowanie nóg jak również rozmowy i czytanie gazet mające na celu poprawę kondycji psychicznej matki. Stała obecność Wnioskodawczyni przy matce jest konieczna ze względu na jej stan zdrowia". Organ odwoławczy zajął zupełnie odmienne stanowisko – uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia związku przyczyno-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką; przede wszystkim zaś organ odwoławczy uznał, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem Sądu, ocena organu odwoławczego w tej mierze jest nieprawidłowa, a co najmniej przedwczesna, gdyż nie znajduje uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym.
Przede wszystkim trzeba zauważyć, że z zabranego materiału dowodowego wynika wyraźna korelacja między pogorszeniem się stanu zdrowia Z. Ż. a rezygnacją z pracy przez jej córkę – skarżącą B. B. Wedle znajdującego się w aktach świadectwa pracy, skarżąca pracowała w okresie od 1 kwietnia 2012 r. do 31 października 2022 r. na pełny etat. Umowa o pracę została rozwiązana z dniem 31 października 2022 r., przy czym pracodawca zaznaczył, że wyraża zgodę na rozwiązanie umowy ze względu na trudną sytuację spowodowaną opieką na chorą matką. Okoliczności te świadczą o tym, że skarżąca ma obiektywną możliwość pracy i z pracy tej zrezygnowała właśnie po to, aby sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką.
Gdy chodzi o zakres czynności opiekuńczych, to generalnie zgodzić się należy z organem odwoławczym co do tego, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności samo przez się nie wyklucza ani nie znosi powinności badania – w kontekście przesłanki związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki – jaki jest zakres czynności opiekuńczych faktycznie wykonywanych przez wnioskodawcę i czy w okolicznościach danej sprawy rzeczywiście uniemożliwia on podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Hipotetycznie rzecz ujmując, zanegowanie wspomnianego związku może się zasadzać w szczególności na wykazaniu, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne nie sprawuje opieki nad osobą niepełnosprawną należycie albo sprawuje tę opiekę tylko częściowo, tj. wespół z innymi osobami. Jednak poczynione w niniejszej sprawie ustalenia na to nie wskazują.
W tym kontekście wypada zauważyć, że w ocenie wg skali Barthel z dnia 22 czerwca 2022 r. Z. Ż. uzyskała 25 punktów. Na etapie postępowania sądowego skarżąca przedłożyła ocenę wg skali Barthel z dnia 18 stycznia 2023 r., z której wynika, że Z. Ż. uzyskała już tylko 10 punktów. Ocena ta została wprawdzie sporządzona po wydaniu zaskarżonej decyzji, ale obrazuje stan, który istniał już wcześniej – dokument ten wskazuje, że stan zdrowia Z. Ż. ulega pogorszeniu. Ponadto orzeczeniem z dnia 2 stycznia 2023 r., znak [...], zaliczono Z. Ż. do stopnia niepełnosprawności znacznego na stałe (symbol niepełnosprawności 07-S).
Zasadniczo podzielić należy stanowisko organu odwoławczego, w myśl którego istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki powinno być brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, niemniej jednak okoliczność ta nie w każdym przypadku musi samoistnie przesądzać o rozstrzygnięciu negatywnym; podlega ona ocenie przez prymat ogółu okoliczności danej sprawy. Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie nie zostały poczynione miarodajne ustalenia faktyczne pozwalające stwierdzić, czy siostra skarżącej D. Z. obiektywnie może brać udział w opiece na matką przez osobiste starania lub przez pokrywanie kosztów opieki. W tym zakresie ustalenia faktyczne wymagają uzupełnienia.
W ocenie Sądu, ustalenia organu odwoławczego co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz co do tego, że opieka świadczona przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – nie znajdują uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym i tym samym zostały poczynione nieprawidłowo. Wskazywane przez organ odwoławczy w tym kontekście okoliczności, zdaniem Sądu, nie pozwalają na poczynienie takich ustaleń w obliczu ogółu uwarunkowań niniejszej sprawy. Stan faktyczny nie został zatem ustalony przez organ odwoławczy zgodnie z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., wobec czego doszło do mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia tych przepisów. Zarzuty skargi Sąd uznał za zasadne w zakresie, w jakim korelują one z niniejszym uzasadnieniem.
Ponownie rozpatrując sprawę, organ rozważy – w oparciu o zebrany dotychczas i ewentualnie dodatkowy materiał dowodowy (dodatkowe ustalenia powinny dotyczyć zwłaszcza obiektywnej możliwości udziału D. Z. w opiece nad matką) – kwestię spełnienia przez skarżącą przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku, przyjmując w szczególności, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Z tych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.