Uzasadnienie
Zaskarżaną przez E. B. (zwanej dalej skarżącą) decyzją z dnia 10 lutego 2020 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 2096, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 2 i art. 4 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci), utrzymało w mocy w całości decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2019 r., znak: [...], odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko D. B. na okres zasiłkowy 2019/2020.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 20 września 2019 r. skarżąca złożyła do Burmistrza Miasta i Gminy, wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko D. B. na okres zasiłkowy 2019/2020.
Organ pierwszej instancji - Burmistrz Miasta i Gminy - decyzją z dnia [...] 2019 r., znak: [...], orzekł o odmowie przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na dziecko D. B. na okres zasiłkowy 2019/2020.
Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że skoro skarżąca jest babką dziecka, to powierzenie pieczy nad dzieckiem przez sąd, nie uprawnia osoby niebędącej rodzicem do pobierania świadczenia wychowawczego.
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podkreśliła, że opiekuje się wnukiem D., od kiedy porzuciła go matka. Od dwóch lat toczy się sprawa o ustanowienie rodziny zastępczej. Podkreśliła, że nie pobiera na wnuka żadnych świadczeń, samodzielnie wraz z mężem go utrzymuje.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławczego utrzymało w mocy w całości decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia, działające jako organ odwoławczy SKO wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń regulują przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.
Zgodnie z przepisem art. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (ust. 1). Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka (ust. 2). Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia (ust 3).
W przedmiotowej sprawie skarżąca w dniu 20 września 2019 r. złożyła do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres zasiłkowy 2019/2021 na dziecko D. B. Nie budzi wątpliwości, że skarżąca nie jest matką dziecka. Ponadto na gruncie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci skarżącej nie można uznać za opiekuna faktycznego dziecka. Pojęcie "opiekuna faktycznego dziecka" zostało zdefiniowane w przepisie art. 2 pkt 10 ustawy, zgodnie z którym opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Tymczasem w przedmiotowej sprawie skarżąca wystąpiła do sądu o ustanowienie opieki prawnej i o ustanowienie niezawodowej rodziny zastępczej dla małoletniego D. B., co nie uprawnia do uznania jej - na gruncie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci - za opiekuna faktycznego dziecka.
Odnosząc się natomiast do kwestii opieki prawnej, Kolegium podkreśliło, że w słowniku definicji zawartych w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci nie znajduje się wyjaśnienie pojęcia opiekuna prawnego, dlatego też należy odwołać się do przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (t. jedn., Dz. U,. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym). Zgodnie z art. 94 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dla dziecka ustanawia się opiekę, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani.
Należy przy tym wyjaśnić, że brak lub ustanie władzy rodzicielskiej może wynikać bądź ze zdarzeń faktycznych (śmierć rodziców, brak pełnej zdolności do czynności prawnych wskutek małoletności) lub ze zdarzeń prawnych (utrata pełnej zdolności do czynności prawnych wskutek orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu całkowitym lub częściowym albo wskutek orzeczenia o ustanowieniu doradcy tymczasowego wydanego przy wszczęciu lub w toku postępowania o ubezwłasnowolnienie, orzeczenie o pozbawieniu lub zawieszeniu władzy rodzicielskiej obojga rodziców lub jednego z rodziców, jeżeli drugiemu rodzicowi z innych przyczyn nie przysługuje władza rodzicielska). Brak lub ustanie władzy rodzicielskiej musi dotyczyć obydwojga rodziców, przy czym powody takiego stanu rzeczy w odniesieniu do każdego z rodziców mogą być odmienne. Zgodnie z art. 155 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, podlega przy tym nadzorowi sądu opiekuńczego.
Ponadto należy podkreślić, że zgodnie z przepisem art. 153 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego objęcie opieki następuje przez złożenie przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym. Odebranie przyrzeczenia powinno nastąpić bezpośrednio po ogłoszeniu postanowienia o ustanowieniu opiekuna, które z mocy art. 578 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego jest skuteczne z chwilą ogłoszenia.
Do złożonego wniosku skarżąca dołączyła postanowienie Sądu Okręgowego Wydział XI Cywilny z dnia 14 maja 2019 r., w sprawie sygn. akt [...], na mocy którego na czas trwania postępowania o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej oraz o ustanowienie rodziny zastępczej ograniczono władzę rodzicielską A. B. nad małoletnim synem D. B. przez powierzenie pieczy nad dzieckiem dziadkom ojczystym E. B. i J. B. Niemniej jednak powyższego orzeczenia nie można uznać za równoznacznego z orzeczeniem ustanawiającym opiekę w oparciu o regulację art. 145 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Stanowisko takie zaprezentowane zostało m. in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 października 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 557/18.
Tak więc organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, że skarżąca nie jest żadną z osób uprawionych do otrzymania świadczenia wychowawczego. Nie jest bowiem rodzicem dziecka, opiekunem faktycznym ani opiekunem prawnym małoletniego D. B. Niezależnie od powyższego Kolegium wskazało na możliwość ubiegania się przez skarżącą o świadczenia związane z wykonywaniem pieczy nad D. B. na gruncie ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W doktrynie przyjmuje się, że zakres sprawowania pieczy, z jaką mamy do czynienia w związku z wydaniem postanowienia w trybie postępowania zabezpieczającego w niniejszej sprawie, pokrywa się z zakresem pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą W tym zakresie istnieją poglądy orzecznicze dopuszczające uznanie, że mamy do czynienia w sytuacji powierzenia pieczy w trakcie postępowania zabezpieczającego z możliwością uzyskania świadczeń na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej wobec wykonywania względem małoletnich zadań o charakterze "pieczy zastępczej" (por. wyroki: WSA w Łodzi z dnia 14 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 505/19, WSA w Gdańsku z dnia 16 listopada 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 596/17, WSA we Wrocławiu z dnia 25 września 2013 r., sygn. akt IV SA/Wr 288/13, WSA w Rzeszowie z dnia 24 lipca 2013 r,, sygn. akt II SA/Rz 468/13, WSA w Gliwicach z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt IV SA/G1 541/10).
Kolegium wskazało, że zgodnie z przepisem art. 80 ust. 1a powołanej ustawy, rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka do świadczenia, o którym mowa w ust. 1 (czyli świadczenia w wysokości 660 zł miesięcznie w przypadku dziecka umieszczonego rodzinie zastępczej spokrewnionej), na każde umieszczone dziecko w wieku do ukończenia 18. roku życia przysługuje dodatek w wysokości świadczenia wychowawczego określonego w przepisach o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zwany dalej "dodatkiem wychowawczym". Także sytuacja faktyczna stanowiąca podstawę wydania postanowienia zabezpieczającego w przedmiotowej sprawie, opisana w uzasadnieniu tego postanowienia, może wskazywać na wypełnienie przesłanek określonych w art. 109 § 2 pkt 5 w zw. z § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozważenie jednak tych kwestii może odbyć się w odrębnym postępowaniu, gdy osoba sprawująca pieczę nad dzieckiem złoży wniosek do organu właściwego (właściwego do przyznania świadczeń na gruncie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej) jakim jest Starosta Powiatu wykonujący zadania z powołanej ustawy za pośrednictwem Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie.
Uznając za prawidłowo wydaną decyzję organu pierwszej instancji Kolegium utrzymało więc ją w mocy w całości.
Z powyższą decyzją nie zgodziła się skarżąca i wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.
Zarzuciła w niej organom naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 1121 § 1 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Podniosła, że skarżąca na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 14 maja 2019 r., sygn. akt [...] sprawuje nad małoletnim D. taką pieczę. Treść przepisu art. 1121 § 1 pkt 1 lit. a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pokrywa się, w ocenie skarżącej, z treścią art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, która podkreśla, ze celem świadczenia wychowawczego jest pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieka nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Matka dziecka od ponad roku nie kontaktuje się z nim, a ojciec dziecka nie żyje. Utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji pozbawiłoby małoletniego prawa do otrzymania należnego mu świadczenia. Nadmieniła, że postanowieniem Sądu Rejonowego dnia 6 marca 2020 r., w sprawie o sygn. akt [...] skarżącej i jej mężowi została powierzona piecza zastępcza nad małoletnim wnukiem.
Wniosła więc o uchylenie decyzji organów obydwu instancji.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy państwa w wychowaniu dzieci).
Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje:
- 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
- 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo
- 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.
Zgodnie z art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci jeżeli jest mowa w przepisach o opiekunie faktycznym dziecka - oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
Zaprezentowana przez orzekające organy w rozpatrywanej sprawie wykładnia definicji legalnej pojęcia "opiekuna faktycznego dziecka", która legła u podstaw podjętych przez nie negatywnym dla skarżącej rozstrzygnięć, nie jest prawidłowa i zgodna z konstytucyjnymi standardami. Poprzestanie na literalnej tylko wykładni i uznanie, że opiekunem faktycznym dziecka są tylko te osoby, które się nim faktycznie opiekują i jednocześnie wystąpiły z wnioskiem do sądu opiekuńczego o jego przysposobienie jest w ocenie Sądu nie do pogodzenia z tymi standardami.
Tak sformułowane bowiem przez ustawodawcę pojęcie "opiekuna faktycznego dziecka" ogranicza w ten sposób krąg osób faktycznie opiekujących się dzieckiem, a uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Ustawa pozbawiła więc opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków, które ponosi on na jego utrzymanie.
W ocenie Sądu nie sposób w procesie wykładni przepisów normujących przyznawanie przedmiotowego świadczenia pominąć charakteru i celu świadczenia wychowawczego. Winny mieć one nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Celem świadczenia wychowawczego jest mianowicie częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie to służy zatem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują. Trafnie podkreśliła te aspekty skarżąca.
Istotnie, co do zasady bieżącą pieczę nad osobą dziecka sprawują rodzice, stosownie do postanowień art. 95 i 96 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. jedn., Dz. U. z 2019 r. poz. 2086, zwanej dalej Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym). W myśl tego przepisu rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.
Powyższa zasada doznaje jednak wyjątków w sytuacji np. pozbawienia lub ograniczenia rodzica władzy rodzicielskiej, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. W świetle § 2 art. 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice, którzy nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych uczestniczą w sprawowaniu bieżącej pieczy nad osobą dziecka i w jego wychowaniu, chyba że sąd opiekuńczy ze względu na dobro dziecka postanowi inaczej.
Z postanowienia Sądu Okręgowego Wydział Cywilny z dnia 14 maja 2019 r., w sprawie sygn. akt [...], wynika, że na czas trwania postępowania (tj. o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej oraz o ustanowienie pieczy zastępczej) Sąd ten ograniczył władzę rodzicielską A. B. nad małoletnim synem D. B. przez powierzenie pieczy nad dzieckiem dziadkom ojczystym E. B. (skarżącej) i J. B. Do momentu zatem wydania zaskarżonej decyzji skarżąca nie tworzyła dla małoletniego wnuka D. rodziny zastępczej.
Wskazać także należy, że obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, lub osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka albo kierującej placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym.
Pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka (art. 1121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Sprawowanie bieżącej pieczy nie zostało objęte przepisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t. jedn., Dz. U. z 2019 r. poz. 1111), które przewidują umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej (rodzinnej lub instytucjonalnej), na podstawie orzeczenia sądu (art. 35 ust. 1), w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców (art. 32 ust. 1).
Kontrolując prawidłowość decyzji wydanych w niniejszej sprawie Sąd uwzględniał stan istniejący w dacie wydania zaskarżonej decyzji. W tej dacie skarżąca nie realizowała żadnej z przewidzianych wskazaną powyżej ustawą form pieczy zastępczej, gdyż sąd rodzinny powierzył jej pieczę bieżącą, z tego powodu, że wymagało tego dobro dziecka i faktycznie też opiekuje się wnukiem.
Zdaniem Sądu takie uregulowanie kwestii przyznawania świadczenia wychowawczego m. in. tylko tym spośród uprawnionych do niego podmiotów, którzy faktycznie się opiekują dzieckiem i wystąpili do sądu opiekuńczego o jego przysposobienie uzyskując stosowne w tym zakresie orzeczenie różnicuje sytuację dzieci pozostających w pieczy zastępczej w zależności od faktu, czy ich opiekunowie wystąpili, czy też nie o ich przysposobienie w stosunku do tych dzieci, do których nie toczy się postępowanie o przysposobienie.
Powyższe dawało podstawę do stwierdzenia, że przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu powszechnego, a przed wszystkim nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie to jest przewidziane.
Wobec powyższego Sąd stanął na stanowisku, że w celu zagwarantowania należytej ochrony interesów opiekuna dziecka należy dokonać prokonstytucyjnej wykładni art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.
Art. 72 ust. 1 zdanie pierwsze i ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej stanowią, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (patrz: W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX).
Zgodnie natomiast z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526), dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).
Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma zatem prawo skutecznego domagania się od tegoż państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania. Zgodnie bowiem z Konwencją o Prawach Dziecka, formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą.
W niniejszym przypadku na podstawie wskazywanego już postanowienia Sądu Okręgowego Wydział Cywilny z dnia 14 maja 2019 r., w sprawie sygn. akt [...], na czas trwania postępowania (tj. o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej oraz o ustanowienie pieczy zastępczej) ograniczono władzę rodzicielską A. B. nad małoletnim synem D. B. przez powierzenie pieczy nad dzieckiem dziadkom ojczystym E. B. (skarżącej) i J. B. Matka dziecka nie kontaktuje się z nim, jak wskazała skarżąca od ponad roku, a ojciec dziecka nie żyje.
Z powyższego wynika, że doszło do ograniczenia uprawnień dziecka w dostępności do świadczeń rodzinnych, co stanowi istotne naruszenie praw, wynikających wprost z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Państwo ma bowiem obowiązek uznawać prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie (w ramach swych możliwości, także finansowych) warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka.
Natomiast Państwo, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, ma obowiązek podejmować właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy (...) - art. 27 Konwencji.
Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, za nieuzasadnioną należy uznać taką wykładnię przepisów, w tym art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, której rezultatem jest ograniczenie dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka do świadczeń rodzinnych, w szczególności do świadczenia wychowawczego, mającego na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, również w sytuacji, gdy władza rodzicielska matki jest ograniczona, czy też gdy władzy tej matka została pozbawiona. Powierzenie przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, uwzględniając skargę, przyjął zatem jako materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego przepisy Konstytucji RP (art. 72 ust. 1 zdanie pierwsze i ust.
- 2) oraz Konwencji o Prawach Dziecka (art. 3 ust. 1, art. 20 i art.
- 27) i uznał, że unormowania te muszą być brane pod uwagę w procesie interpretacji przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie tej ustawy dla osoby sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego godzą bowiem w interes osoby dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka.
Zdaniem Sądu zaprezentowana zatem przez organy w tej sprawie wykładnia art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w zakresie w jakim uznaje za opiekuna faktycznego dziecka tylko osobę faktycznie się nim opiekującą i która wystąpiła do sądu rodzinnego z wnioskiem o przysposobienie dziecka nie uwzględnia norm konstytucyjnych jak i Konwencji o Prawach Dziecka. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 maja 2004 r., sygn. akt SK 38/03, podkreślił, że "Realizacja gwarancji konstytucyjnych powinna przejawiać się - na gruncie istniejącego stanu normatywnego zakładającego przez określony czas obowiązywanie niekonstytucyjnego przepisu - w rezygnacji z tego zakresu jego stosowania, który naruszałby prawa pokrzywdzonego, i w konsekwencji wybór takiego środka proceduralnego, który pozwoli najlepiej na osiągnięcie efektu najbliższego nakazowi wykładni i stosowania prawa w zgodzie z Konstytucją."
Orzekające w tej sprawie organy dopuściły się więc naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik tej sprawy poprzez ich niewłaściwą wykładnię i zastosowanie.
Sąd podtrzymuje więc swoje stanowisko, wyrażone uprzednio w prawomocnym wyroku z dnia 9 listopada 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 1140/17; LEX nr 2406160.
Rozpoznając ponownie sprawę organ pierwszej instancji uwzględni zaprezentowaną prokonstytucyjną wykładnię art. 2 pkt 10 ustawy. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną zwłaszcza w kontekście konstytucyjnych zasad i norm wynikających z Konwencji o Prawach Dziecka. Ustalą, czy prawomocne jest orzeczenie sądu powszechnego o ustanowieniu pieczy zastępczej i czy zostało wydane również orzeczenie w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej. Następnie rozważą, czy w tych okolicznościach faktycznych sprawy sprawująca opiekę nad małoletnim wnukiem skarżąca, nie jest podmiotem uprawnionym do uzyskania świadczenia wychowawczego, ustalając uprzednio spełnienie pozostałych przesłanek ustawowych do przyznania skarżącej żądanego świadczenia.
W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.