Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 20 października 2022 r., znak SKO.ŚR/4111/1233/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza Miasta i Gminy M. z dnia 12 września 2022 r. odmawiającej przyznania M. C. (dalej: "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem J. S. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r.").
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z dnia 17 sierpnia 2022 r. skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem J. S. Ojciec skarżącej jest wdowcem. Z orzeczenia z dnia 30 czerwca 2022 r. wynika, że ojciec skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności, który datuje się od 11 maja 2022 r. Orzeczenie wydano do 30 czerwca 2023 r. Przyczyną niepełnosprawności są: choroby układu oddechowego i krążenia (07-S) oraz upośledzenie narządu ruchu (05-R). W orzeczeniu wskazano, że ojciec skarżącej wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Z oświadczenia skarżącej z dnia 17 sierpnia 2022 r. wynika, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, nie podejmuje zatrudnienia i jest jedynym dzieckiem J. S. Z oświadczenia skarżącej wynika, że nie pracuje od 1 czerwca 2015 r., od kiedy musiała zająć się swoim niepełnosprawnym wnukiem L. C. Wnuk skarżącej posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności intelektualnej, co przekłada się na zajęcia dodatkowe w szkole, u logopedy oraz dodatkowe zajęcia prywatne, na które nie stać skarżącej. Skarżąca wskazała, że od 2015 r. zaczął pogarszać się stan zdrowia ojca. Obecnie jest on osobą leżącą wymagająca stałej opieki – przebierania, dawkowania i podawania leków, często karmienia, codziennego mycia, dezynfekcji, pomocy w inhalacji płuc. Skarżąca wskazała, że większość swojego czasu poświęca na wychowanie wnuka oraz opiekę nad ojcem. Z tego powodu nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, a brak możliwości podjęcia zatrudnienia powoduje, że skarżąca nie ma środków do życia.
Z przeprowadzonego w dniu 23 sierpnia 2022 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz ojcem. Opieka skarżącej nad ojcem obejmuje: dbanie o higienę – codzienną toaletę, kąpiel, golenie, czesanie, strzyżenie, obcinanie paznokci, kremowanie podrażnień; zakładanie i wymianę pampersów, ubieranie i przebieranie, pranie i zmianę pościeli, sprzątanie pokoju, przygotowanie posiłków dietetycznych, stały kontakt z lekarzami, wykupywanie leków, inhalację płuc, ustalanie wizyt u specjalistów, dowożenie na badania lekarskie. Opieka nad ojcem ma charakter opieki całodobowej.
Z oświadczenia skarżącej z dnia 23 sierpnia 2022 r. wynika, że pozostaje bierna zawodowo ze względu na opiekę nad ojcem. Opieka skarżącej nad ojcem polega na dbaniu o higienę, codzienną toaletę, kąpiel, strzyżenie, golenie, obcinanie paznokci, zakładanie i wymianę pampersów,, ubieranie, przebieranie, pranie, zmianę pościeli, sprzątanie pokoju, przygotowanie dietetycznych posiłków, stały kontakt z lekarzami, wykupywanie i podawanie leków, inhalacja płuc, włączanie i wyłączanie inhalatora, ustalanie wizyt lekarskich do specjalistów. Skarżąca podkreśliła, że jest jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad ojcem, ponieważ nie ma rodzeństwa.
Z oświadczenia skarżącej z dnia 23 sierpnia 2022 r. wynika, że skarżąca nie ma ustalonego prawa do emerytury, nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z innych tytułów, nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ze świadectwa pracy [...] sp. z o.o. wynika, że skarżąca była zatrudniona od 30 marca 2015 r. do 9 kwietnia 2015 r., a umowa została rozwiązana za porozumieniem stron. Ze świadectwa pracy wystawionego przez D. wynika, że skarżąca była zatrudniona od 1 października 2004 r. do 2 lutego 2009 r. umowa została rozwiązana za porozumieniem stron oraz od 1 października 2003 r. do 30 czerwca 2004 r. umowa została rozwiązania po okresie, na jaki była zawarta. Skarżąca przedłożyła ponadto świadectwa pracy z okresu 24.02.1998 do 27.02.1999, 29.08.2001 do 25.01.2003 r., od 1989 do 1996 r., 22.02.1999 do 30.04.2001 r.
Decyzją z dnia 19 września 2022 r. Burmistrz Miasta i Gminy M. odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wskazał, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała po ukończeniu wieku, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zdaniem organu, skoro skarżąca zaprzestała pracy w 2015 r., to nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a opieką nad ojcem.
W odwołaniu od decyzji skarżąca wskazała, że jest jedyną córką J. S., który od kilku lat wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Skarżąca została zmuszona do zmniejszania etapami zatrudnienia, aż w końcu musiała z niego zrezygnować. Skarżąca wskazała, że musiała zrezygnować z zajęcia, które kochała, a które dawało jej odpowiednie zabezpieczenie finansowe. Skarżąca wskazała, że nie może zostawić ojca samego, ponieważ jest chory, połamany, leżący, ma objawy demencji.
Decyzją z dnia 20 października 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta i Gminy M. Kolegium podniosło, że wadliwe jest stanowisko organu I instancji, że okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu przez ojca skarżącej wieku, o którym mowa we wskazanym przepisie daje podstawę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium zaskarżona decyzja jest prawidłowa, ponieważ świadczenie nie przysługuje skarżącej ze względu na brak spełnienia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. W przypadku skarżącej rezygnacja z zatrudnienia spowodowana była opieką nad wnukiem, a nie opieką nad niepełnosprawnym ojcem.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:
- - naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy – art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy oraz przyjęciu, że faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, że skarżąca jednocześnie sprawuje opiekę nad małoletnim wnukiem, nad którym ma pieczę prawną;
- - naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy – art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy odnoszących się do faktycznego zakresu opieki skarżącej nad ojcem i niepodejmowania dalszego zatrudnienia właśnie z tego powodu, pominięcie, że wnuk skarżącej ma obecnie 8 lat i uczęszcza do szkoły podstawowej, co samo w sobie dawałoby skarżącej możliwość powrotu do zatrudnienia, a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji polegający na bezzasadnym przyjęciu, że rezygnacja skarżącej z zatrudnienia spowodowana była koniecznością sprawowania opieki nad wnukiem, która to konieczność nie występuje obecnie i jedyną okolicznością uniemożliwiającą zatrudnienie jest opieka nad ojcem;
- - art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniem motywów wydanego rozstrzygnięcia.
W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniósł o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.
Pismem z dnia 24 maja 2023 r. skarżąca podniosła, że stan zdrowia ojca uległ znacznemu pogorszeniu, ojciec skarżącej po ostatniej hospitalizacji otrzymał skierowanie do hospicjum domowego oraz domowej opieki paliatywnej. Opiekę nad ojcem w dalszym ciągu sprawuje skarżąca. Skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z dołączonych do pisma dokumentów.
Na rozprawie w dniu 6 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał podniesione dotychczas zarzuty, podkreślił, że rezygnacja z zatrudnienia przez skarżącą nie jest związana z opieką nad wnukiem, który jest zdrowym dzieckiem i uczęszcza do szkoły, tylko z opieką nad ojcem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
W niniejszej sprawie okolicznością bezsporną jest, że ojciec skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jest wdowcem. Niesporne jest również, że skarżąca po raz ostatni pozostawała w zatrudnieniu w 2015 r. Zrezygnowała z zatrudnienia ze względu na konieczność podjęcia opieki nad wnukiem L. C. Niesporną okolicznością jest również, że ojciec skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane w 2022 r. Skarżąca opiekuje się ojcem. W niniejszej sprawie okolicznością sporną było, czy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką nad ojcem istnieje związek przyczynowy. W ocenie organów, skoro skarżąca nie podejmuje zatrudnienia od 2015 r., a przyczyną rezygnacji z zatrudnienia była opieka nad wnukiem, brak jest podstaw do przyjęcia, że pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką nad ojcem istnieje związek przyczynowy.
Zdaniem Sądu organy przedwcześnie odmówiły przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, pominęły bowiem, że w świetle treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest zarówno rezygnacja, jak i niepodejmowanie zatrudnienia ze względu na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ojciec skarżącej jest wdowcem, a zatem skarżąca jest osobą legitymowaną do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
Należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności – bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica – lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, której zakres wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13).
Należy podkreślić, że u.ś.r. wyraźnie przewiduje, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego możliwe jest w dwóch sytuacjach- kiedy opiekun rezygnuje z zatrudnienia celem opieki nad osobą niepełnosprawną oraz kiedy opiekun ze względu na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną nie podejmuje zatrudnienia, mimo że obiektywnie mógłby zatrudnienie podjąć.
Podkreślić bowiem należy, że rezygnację z zatrudnienia należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku, istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 13 kwietnia 2023 r., II SA/Gd 814/22).
Podkreślić ponadto należy, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia. Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 ustawy), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, spełnione były przesłanki przyznania świadczenia, w tym w szczególności, czy skarżąca nie podejmował zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad ojcem. W niniejszej sprawie organ I i II instancji skoncentrowały się wyłącznie na stwierdzeniu, że przyczyną rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą w 2015 r. była opieka nad wnukiem, co w ocenie organów wyklucza przyjęcie, że zostały w sprawie spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem.
Sąd podziela w tym zakresie stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r. (sygn. akt I OSK 275/21, CBOSA), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Zdaniem Sądu organy były zobowiązane do ustalenia, czy w dacie rozstrzygania (a nie w 2015 r.) wyłączną przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad ojcem. Opieka ta, aby mogła stanowić podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a więc powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 lutego 2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 1700/21), że ustalenia w zakresie przyczynowo-skutkowego muszą się opierać na w pełni miarodajnych przesłankach w aspekcie subiektywnym (motywy niepodejmowania zatrudnienia) oraz obiektywnym (uwarunkowana czynnikami zewnętrznymi możliwość znalezienia pracy).
W ocenie Sądu, organy powinny ustalić, czy skarżąca miałaby możliwość podjęcia zatrudnienia, gdyby nie sprawowała opieki nad ojcem. Ocena ta powinna być dokonana z uwzględnieniem stanu zdrowia skarżącej, jej doświadczenia zawodowego, ale także z uwzględnieniem faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad małoletnim wnukiem. W rezultacie, zdaniem Sądu ocena organów, że wyłączną przyczyną niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia jest opieka nad wnukiem, została dokonana bez uwzględnienia całokształtu okoliczności sprawy i na podstawie wybiórczo ocenionego materiału dowodowego. O dowolności oceny można mówić w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy (tak wyrok NSA 16 lipca 2020 r., II OSK 837/20). Zdaniem Sądu, organy całkowicie pominęły wyjaśnienia skarżącej, w których wskazywała ona, że rzeczywiście rezygnacja z zatrudnienia w 2015 r. wynikała z konieczności opieki nad wnukiem, natomiast w międzyczasie doszło do znacznego pogorszenia stanu zdrowia ojca skarżącej, który wymagał coraz większego zakresu opieki ze skarżącej, która z tej przyczyny nie może podjąć zatrudnienia.
Zdaniem Sądu w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji nie dokonano kluczowych z punktu widzenia zastosowania art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustaleń faktycznych, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad ojcem oraz stanu zdrowia ojca skarżącej. Nie ustaliły w szczególności, czy zakres opieki skarżącej nad ojcem jest tego rodzaju, że uniemożliwia podjęcie zatrudnienia przez skarżącą. Należy wskazać, że uchybienie przez organy normom zawartym w przepisach art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., ma miejsce wówczas, gdy wbrew obowiązkowi należytego wyjaśnienia sprawy nie ustalają one faktów czy zdarzeń, które mają znaczenie dla załatwienia sprawy, czyli mają znaczenie dla zastosowania określonej normy prawa materialnego, przyznającej stronie konkretne uprawnienie lub przewidującej jej obowiązek publicznoprawny (tak: wyrok NSA z 27.04.2020, II OSK 445/19).
W ocenie Sądu zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ jej wydanie nie zostało poprzedzone ustaleniem całokształtu okoliczności faktycznych, które powinny być ustalone zgodnie z art. 17 u.ś.r., a nadto dokonane przez organ ustalenia faktyczne oparto na wybiórczo potraktowanym materiale dowodowym sprawy.
Ponownie rozpoznając sprawę organ ustali, czy w sprawie spełnione są przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tj. przesłanka niepodejmowania zatrudnienia – wezwą skarżącą do wykazania, jakiego rodzaju zatrudnienie obiektywnie mogłaby podjąć ze względu na wiek, stan zdrowia, posiadane doświadczenie. Organ ustali również aktualny stan zdrowia ojca skarżącej, zakres opieki, której wymaga. Następnie, w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, ustali czy zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, w tym w szczególności, czy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad ojcem istnieje związek przyczynowy.
Sąd nie przeprowadzał dowodu z przedłożonych przez skarżącą dokumentów, ponieważ nie było to konieczne do kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "p.p.s.a.") sąd może przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Istota uzupełniającego postępowania dowodowego polega na jego przeprowadzeniu w sytuacji, gdy brak dowodu z dokumentu uniemożliwia lub znacznie utrudnia ocenę zgodności z prawem stanu faktycznego ustalonego przez organ (por. wyrok NSA z 28.08.2020 r., I GSK 199/18), natomiast w niniejszej sprawie okoliczność taka nie zachodziła.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800).
Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.