Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 7 marca 2013 r. nr [....] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 2 pkt 10, art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy uprawnionym do alimentów), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [....] 2012 r., nr [....], orzekającą o odmowie umorzenia B. D. zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: A. D. i G. D., reprezentowanych przez matkę B. K. w okresie świadczeniowym od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r., które wynosi 4.090.05 zł.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 12 kwietnia 2012 r. B. D. złożył wniosek o umorzenie zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, motywując go swoją ciężką sytuacją materialną oraz zdrowotną.
W toku postępowania administracyjnego organ l instancji - Prezydent Miasta - ustalił, że B. D. mieszka w mieszkaniu chronionym przyznanym przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (dalej MOPS), za które nie ponosi żadnych kosztów i opłat. Zamieszkanie związane jest z realizacją indywidualnego program wychodzenia z bezdomności. B. D. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jego dochodem jest zasiłek stały w wysokości 444 zł miesięcznie oraz zasiłek okresowy w wysokości 20 zł miesięcznie. W okresie od 9 lipca 2012 r. do 23 sierpnia 2012 r. B. D. pracował w Centrum [....] jako konserwator urządzeń drogowych. W lipcu 2012 r. otrzymał wynagrodzenie netto w kwocie 1.035.99 zł, zaś w sierpniu 2012 r. w kwocie 1.305.92 zł, z kwot tych nie dokonał żadnej wpłaty na poczet zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Fakt podjęcia zatrudnienia przez skarżącego świadczy w ocenie organu I instancji, że jego stan zdrowia pozwala na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Wydatki B. D. przekraczają jego dochody. B. D. zadeklarował, że korzysta z pomocy siostry J. D., która pokrywa jego wydatki na optyka, dentystę i specjalistyczne badania lekarskie. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] 2011 r. B. D. został zaliczony do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, co umożliwia mu podjęcie pracy w warunkach pracy chronionej. Orzeczenie wydano do dnia 30 listopada 2014 r. Z orzeczenia Ośrodka Medycyny Pracy z dnia [...] 2011 r. wynika, że B. D. ma przeciwwskazania do kierowania pojazdami silnikowymi określonych kategorii, zaś ponowne kontrolne badanie lekarskie jest niecelowe.
B. D. oświadczył, że czekają go dwie specjalistyczne operacje, które powinny polepszyć jego stan zdrowia. Ponadto organ I instancji wskazał w swojej decyzji z dnia [....] 2012 r., iż podstawą do odmowy umorzenia zadłużenia jest fakt, że jest on osobą czynną zawodowo.
Od ww. decyzji odwołanie złożył B. D. wskazując, że jego sytuacja zdrowotna i osobista jest tego rodzaju, iż korzysta z pomocy MOPS "oraz innych instytucji UM świadczących pomoc". Ponadto Odwołujący podniósł, że od pięciu lat jest osobą bezdomną, na bieżąco przekazuje wszystkie informacje dotyczące jego sytuacji majątkowej, osobistej i zdrowotnej. Ponadto wskazał, że w październiku 2012 r. przeszedł operację kolana, więc nie może teraz świadczyć pracy, zaś w dniu 21 października 2014 r. ma wyznaczoną specjalistyczną operację. Wskazał także, że pracodawca nie przedłużył z nim umowy.
Opisaną na wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia, działające jako organ odwoławczy SKO wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami podejmowana jest na zasadzie uznania administracyjnego.
O tym, co w określonej sytuacji przemawia za uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, rozstrzyga organ uprawniony do dokonywania umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami.
W ocenie Kolegium, sytuacja rodzinna i dochodowa skarżącego nie wyróżnia się na tle innych osób zobowiązanych do regulowania swych należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. B. D. ma zapewnione mieszkanie chronione, za które nie ponosi opłat i innych kosztów. Korzysta także z pomocy siostry, która reguluje za niego należności za specjalistyczne badania lekarskie. Wobec tego organ uznał, że skarżący znajduje się w sytuacji relatywnie dobrej w porównaniu do innych osób zobowiązanych do regulowania należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co każe uznać decyzję organu I instancji o odmowie umorzenia należności za uzasadnioną.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego B. D. wskazał, że jego sytuacja lokalowa i zdrowotna zmieniły się, bowiem stosowną decyzją Prezydent Miasta udzielił mu pobytu w mieszkaniu chronionym dla bezdomnych na okres do dnia 30 czerwca 2013 r. oraz naliczył odpłatność za pobyt w tym mieszkaniu w wysokości ok. 70 zł miesięcznie.
Ponadto stale pogarsza się jego stan zdrowia, co wymaga przyspieszenia terminu operacji kręgosłupa lędźwiowego.
W ocenie skarżącego, organy administracji błędnie ustaliły, jakoby był on osobą czynną zawodowo. Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika bowiem, że może on podjąć pracę jedynie w warunkach pracy chronionej, zaś stan zdrowia powoduje istotne przeciwwskazania do podejmowania pracy.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga, więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy uprawnionym do alimentów), w świetle którego organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Nie ulega zatem wątpliwości, że hipotezą tego przepisu, uprawnienie organu do umarzania należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, jest realizowane w ramach uznania administracyjnego.
Oznacza to, że w ramach uznania administracyjnego organ nawet w sytuacji wystąpienia przesłanek warunkujących wydanie pozytywnej dla strony decyzji może, ale nie musi, wydać takie rozstrzygnięcie.
Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednakże dowolności, lecz doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie przez ustawodawcę ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2013 r., poz. 267, zwanej dalej w skrócie - k.p.a.), uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., obligującymi organ do zebrania i rozpatrzenia wszystkich istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności.
Wobec tego kontrola sądu administracyjnego ograniczona jest do ustalenia czy na podstawie przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji, czy organ w postępowaniu badał zindywidualizowane przesłanki, oraz czy przy wydawaniu decyzji nie przekroczył ram uznania administracyjnego.
W ocenie Sądu organy orzekający w sposób nienależyty ustaliły i zbadały sytuację materialną i rodzinną skarżącego.
"Umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy winno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności" (por. WSA w wyroku z dnia 25 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 559/10; LEX nr 753890).
W rozpatrywanej sprawie organy ograniczyły się tylko do ustalenia: jakie składniki i z jakich źródeł wchodzą w skład dochodu skarżącego, okoliczności uzyskania przez niego przychodów w lipcu 2012 r. z wynagrodzenia w kwocie netto 1.035,99 zł oraz w sierpniu 2012 r. w kwocie netto 1.305,92 zł, stwierdzenia przekroczenia wydatków w stosunku do uzyskiwanych dochodów, okoliczności pomocy siostry skarżącego i zaliczenia skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, co umożliwia mu podjęcie pracy w warunkach chronionych. Skonstatowały stwierdzeniem, że skarżący znajduje się w sytuacji relatywnie dobrej w porównaniu do innych osób zobowiązanych do uregulowania należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ponieważ ma zapewnione nieodpłatnie mieszkanie, nie ponosi więc z tego tytułu kosztów utrzymania, pomaga mu również siostra regulując należności za badania lekarskie.
Poczynione w takim zakresie ustalenia organów orzekających są, zdaniem Sądu, niewystarczające do podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie.
Wskazać należy, że jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 października 2008 r., sygn.. akt I OSK 1685/07 (nie publik.) "(...) na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz".
Stwierdzenie zatem organów, że skarżący w lipcu i sierpniu 2012 r. uzyskał określone przychody, bez ich porównania wraz z innymi uzyskiwanymi przez niego stale przychodami po stronie aktywów z wydatkami po stronie pasywów skarżącego, nie daje rzeczywistego obrazu jego możliwości finansowych pokrycia należności wypłaconych dzieciom skarżącego z funduszu alimentacyjnego. Argument, że część wydatków związanych z leczeniem skarżącego pokrywa siostra jest także niewystarczający, a ustalenie, że skarżący nie pokrywa wydatków związanych z opłatami za mieszkanie, okazało się wobec wyjaśnień pełnomocnika skarżącego, iż od początku 2013 r. do listopada 2013 r. ponosił on odpłatność za mieszkanie w wysokości 88 zł miesięcznie i dołączonej do skargi kopii decyzji z dnia [....] 2013 Prezydenta Miasta, znak: [...] nie do końca zgodne z rzeczywistym stanem rzeczy.
Bezsprzecznie, co wynika z analizy akt administracyjnych na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec dzieci: A. D. i G. D.(wyrok Sądu Rejonowego [....] z dnia 14 maja 2012 r., sygn. akt [....], którym zasądzono wobec skarżącego alimenty na syna w wysokości 350 zł miesięcznie w miejsce dotychczasowych w wysokości 100 zł, na córkę w wysokości 450 zł miesięcznie w miejsce dotychczasowych 150 zł miesięcznie), lecz nie odniesienie tego całościowo do wydatków i zobowiązań skarżącego nie da prawidłowej odpowiedzi na pytanie, czy skarżący ma możliwość uregulowania ciążących na nim należności, nawet w sytuacji, gdy organy nie mogą też pomijać okoliczności wynikających z art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 788), a mianowicie, że wysokość alimentów uzależniona jest nie tylko od potrzeb osób uprawnionych ale i możliwości majątkowych i zarobkowych zobowiązanego.
Na taki kierunek działań wskazywał już organ odwoławczy w decyzji z [...] 2012 r. nr [....], gdzie zobowiązano organ I instancji do ustalenia rzeczywistych kwot jakimi skarżący dysponuje po potrąceniu bieżących opłat, czego w dalszym ciągu nie uczyniono.
Nie można również zaprzeczyć, że skarżący ma określone dolegliwości zdrowotne. Trafnie podnosi się więc w skardze, że stwierdzenie organów, iż jest on osobą czynną zawodowo bez odniesienia się do orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jakim legitymuje się skarżący, wynikającymi z tego tytułu ograniczeniom w wykonywaniu pracy oraz co istotne jego aktualnym stanem zdrowia, jest co najmniej przedwczesne.
Skoro organy nie ustaliły w sposób jednoznaczny jaką kwotą dysponuje skarżący po odliczeniu od dochodów jego wydatków oraz nie przeanalizowały dogłębnie jego sytuacji zdrowotnej zwłaszcza, że skarżący podnosił, że czeka go także specjalistyczna operacja, to nie mogły zasadnie twierdzić, że ma on potencjalne możliwości zarobkowe i może podjąć pracę.
Zwrócić uwagę należy również na aspekt związany z zakreśleniem przez skarżącego przedmiotu sprawy wnioskiem. Co prawda żądał on umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, ale organ orzekający mógł wobec ustaleń jego sytuacji dochodowej i rodzinnej wyraźnie zapytać skarżącego, czy wobec takich ustaleń nie wnosi on o odroczenie terminu płatności, czy rozłożenie na raty.
Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdził, że doszło w tym przypadku do przekroczenia przez organy orzekające ram uznania administracyjnego.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, na podstawie art. 200 i 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), jak w punkcie II sentencji wyroku.