Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] 2010 r. Nr [...] wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta uznano, że przyrzynana skarżącej P. D. – R. kwota zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego, na córki W. i G., za okres od dnia 1 czerwca do 31 października 2009 r. w wysokości 660 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązano skarżącą do jej zwrotu wraz z odsetkami na konto MOPS. W uzasadnieniu decyzji podkreślono, że prawo do przedmiotowych świadczeń ustalone zostało na okres od 1 września 2008 r. do dnia 31 października 2009 r. na podstawie ówczesnej sytuacji materialnej rodziny, gdyż po 2007 r. skarżąca utraciła pracę i stała się bezrobotna, a dochód w jej rodzinie na jednego członka nie przekraczał 504 zł.
W dniu 1 grudnia 2010 r. skarżąca dostarczyła do organu dokumenty, z których wynika, że sytuacja dochodowa rodziny uległa zmianie, ponieważ skarżąca utraciła zatrudnienie wykonywane na podstawie umowy o pracę w 2008 r. Wcześniej skarżąca pracowała na podstawie umowy o pracę do 31 października 2008 r., a następnie od dnia 15 kwietnia 2009 r. podjęła pracę na podstawie umowy zlecenia i uzyskała z tego tytułu dochód w kwocie 928,96 zł netto. Dochód ten miał wpływ na prawo skarżącej do świadczeń rodzinnych, gdyż od czerwca 2009 r., wyniósł 1728,96 zł, tj. 576,32 zł na osobę w rodzinie i przekroczył kwotę dochodu uprawniającą do pobierania zasiłku rodzinnego, przysługującego w okresie, na który zasiłek jest ustalany tj. 48 zł. Zatem nie zostały spełnione przesłanki z art. 5 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z § 18 ust. 3 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne, w przypadku gdy dochód rodziny jest powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę do świadczeń rodzinnych, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym pełnym miesiącu od uzyskania dochodu. Zatem skarżącej od czerwca 2009 r. nie przysługują świadczenia rodzinne, a pomimo tego skarżąca pobierała zasiłek rodzinny na dzieci W. w kwocie 64 zł, na G. w kwocie 48 zł wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2009/2010 na W., w kwocie 100 zł. Łączna kwota pobranych świadczeń nienależnych wyniosła 660 zł plus dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w kwocie 100 zł. Nadto organ powołał treść art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W odwołaniu P. D. – R. domagała się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji, podnosząc, że MOPS przyznał jej prawo do świadczeń rodzinnych na córki W. i G., ponieważ od dnia 5 listopada 2008 r. była zarejestrowana, jako bezrobotna w PUP, bez prawa do zasiłku, a jej dochód w rodzinie nie przekraczał 504 zł na osobę w ciągu miesiąca. Nadto dodała, że MOPS, na podstawie decyzji z dnia [...] 2010 r. przyznał jej także prawo do tych świadczeń na okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 31 października 2011 r., na podstawie dochodów uzyskiwanych w 2009 r.
Decyzją z dnia 16 marca 2011 r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzje organu l instancji Organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji podkreślił, że z akt przedmiotowej sprawy wynika, że postępowanie w zakresie ustalenia dochodu skarżącej, co do okresu zasiłkowego zostało przeprowadzone prawidłowo i organ prawidłowo obliczył wysokość świadczenia nienależnie pobranego. Z dołączonych przez skarżącą zaświadczeń jednoznacznie wynika, że od 15 kwietnia 2009 r. skarżąca podjęła zatrudnienie na umowę zlecenie w A w W i nie poinformowała o tym organu, co spowodowało, że w okresie od czerwca do października 2009 r. pobierała nienależne świadczenie.
W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylania zaskarżonej decyzji, zarzucając jej:
- • błędne ustalenie stanu faktycznego, a to poprzez przyjęcie, że świadczenie w 2009 r. przyznano na podstawie dochodu, który przekroczył kryterium 504 zł. Świadczenie na okres zasiłkowy do dnia 31 października 2009 przyznane zostało na podstawie dochodów z 2008. W 2008 r. nie doszło do przekroczenia kryterium, gdyż wysokość 9600 zł, tytułem alimentów oraz 4.725, uzyskane jako dochód z tytułu umowy o pracę dają w sumie po przeliczeniu 397,92 zł na osobę w rodzinie,
- • błędne wskazanie przez SKO daty pobierania zasiłku i błędne ustalenie pobieranych świadczeń dla bezrobotnych, co w konsekwencji prowadzi do błędnego uzasadnienia decyzji.
Do skargi P. D. – R. dołączyła szczegółowy wykaz swoich dochodów w latach 2008-2010 r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w całości potrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, przy czym w sprawowaniu tej kontroli nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, rozstrzygając w granicach danej sprawy (art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej p.p.s.a.). Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 p.p.s.a. Jednocześnie zgodnie z art. 134 tej ustawy, sądy te nie są związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona w niniejszej sprawie, wykazała że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu i instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Tym samym skarga P. D. – R. zasługiwała na uwzględnienie.
Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organu l jak i II instancji stanowił przepis art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 133, poz. 992 ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależne świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1). Za nienależne świadczenie rodzinne uważa się świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1).
Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2 (tj. rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka; opiekunowi faktycznemu dziecka) do ukończenia przez dziecko: 1)18 roku życia lub 2) nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21 roku życia, albo 3) 24 roku życia, jeżeli kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie natomiast z art. 8 pkt 6 i 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych do zasiłku rodzinnego przysługuje m.in. dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego oraz dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania.
W przedmiotowej sprawie decyzją z dnia [...] 2018 r. Kierownik MOPS przyznał P. D. – R. zasiłek rodzinny na córkę W. w kwocie 64 zł oraz na córkę G. w kwocie 48 zł za okres od dnia 1 września 2008 do dnia 31 sierpnia 2009 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na W. Uprawnienie do zasiłku rodzinnego oraz do dodatków do zasiłku rodzinnego może nabyć i zachować tylko taka osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. Natomiast w celu zapobiegania nieprawnie pobieranym świadczeniom ustawodawca wprowadził zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń -określoną w powołanym art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, która ma zapobiegać pobieraniu świadczeń rodzinnych przez osoby do nich nieuprawnione.
W treści art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca posłużył się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie podkreślono, iż sformułowania tego nie można utożsamiać z pojęciem "świadczenie nienależne", które ma znacznie szerszy zakres. "Nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).
Warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wcześniejsze pouczenie świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania świadczenia przy zaistnieniu określonych okoliczności. Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Obowiązek zwrotu "świadczenia nienależnie pobranego" obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Zatem nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach bądź złożenie w tym zakresie nieprawdziwych oświadczeń było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy.
Nie można jednak, tak jak to uczyniły organy w przedmiotowej sprawie, w jednej decyzji orzec zarówno o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i jednocześnie nakazać zwrot nienależnie pobranego świadczenia.
Podkreślić należy, że zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. akt l OSK 619/10 (wyrok dostępny na http://orzeczenia.nsa.gov.pl). nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie mogło być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. W myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do zwrotu jest obowiązana osoba, która pobrała nienależne świadczenie. Dopiero zatem, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można nakazywać jego zwrot. Nie jest natomiast możliwe orzekanie o tych sprawach równocześnie w jednej decyzji. Ze względu na powyższe decyzje obu instancji obarczone są istotną wadą, która uniemożliwia ich funkcjonowanie w obrocie prawnym.
Reasumując, dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy w jej całokształcie, konieczne jest ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, dopiero wówczas otwiera się bowiem droga do orzekania w sprawie zwrotu takiego nienależnie pobranego świadczenia.
Z uwagi na powyższe uchybienia procesowe, Sad nie dokonywał oceny prawidłowości wyliczenia przez organ wysokości dochodu jaki skarżąca osiągnęła po uzyskaniu dodatkowego wynagrodzenia za pracę.
W świetle powyższych okoliczności, ze względu na naruszenie w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ja decyzji organu l instancji przepisów postępowania, które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.
W oparciu o przepis art. 152 p.p.s.a. stwierdzono, że zaskarżona decyzja w zakresie określonym punktem pierwszym wyroku nie może być wykonana do dnia uprawomocnienia się tego wyroku.