Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 3 marca 2022 r., znak SKO.NP/4115/47/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735) i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r., poz. 570) i § 1 pkt 6 lit c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 marca 2022 r. odwołania T. L. od decyzji Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. działającego z upoważnienia Burmistrza B. z dnia 3 stycznia 2022 r., znak: [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką G. L. w okresie od 1 marca 2021 r. na czas nieokreślony – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z dnia 3 stycznia 2022 r., znak [...], Burmistrz B. – po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek kasacyjnego orzeczenia organu odwoławczego – odmówił T. L. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką G. L., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 13 grudnia 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, ze stwierdzeniem, iż nie można ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pomocowy wyjaśnił, że wprawdzie osoba wymagająca opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność G. L. nie powstała w okresach wymienionych w tym przepisie.
Jako drugą przesłankę odmowy przyznania świadczenia organ wskazał na fakt pobierania przez wnioskodawcę specjalnego zasiłku opiekuńczego, zatem w tym przypadku zachodzi przesłanka negatywna wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy.
Działając na skutek odwołania T. L., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 3 marca 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał w szczególności, że wnioskiem z dnia 16 marca 2021 r. pełnomocnik T. L. zwróciła się o przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką G. L., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 13 grudnia 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, ze stwierdzeniem, iż nie można ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Pełnomocnik wnioskodawcy oświadczyła także, że na podstawie art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych T. L. (dokonując wyboru świadczenia) w celu spełnienia przesłanek do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, rezygnuje z ustalonego prawa do zasiłku opiekuńczego.
Tym samym, na postawie art. 155 k.p.a. wnosi o uprzednie uchylenie aktualnie obowiązującej decyzji ustalającej wnioskodawcy prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego – ze skutkiem na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc złożenia wniosku, tj. na 28 lutego 2021 r. Jednocześnie wniosła o uchylenie tej decyzji na końcowym etapie postępowania, po ustaleniu spełnienia przez stronę wszelkich pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, niewstrzymywanie wypłacania specjalnego zasiłku opiekuńczego w okresie prowadzenia postępowania i dokonanie potrącenia tego świadczenia w tym zakresie z przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ odwoławczy wskazał dalej, że w dniu 26 marca 2021 r. pracownik socjalny przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy, w wyniku którego ustalił, że G. L. pozostaje w stałym leczeniu, była wielokrotnie hospitalizowana, obecnie porusza się jedynie przy pomocy balkonika i przy dodatkowej asekuracji drugiej osoby. Wymaga stałego leczenia z uwagi na stan po zawale mózgu, cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, niedoczynność tarczycy, zaawansowane zwyrodnienie kręgosłupa, torbiele nerek, chorobę wieńcową. Wymaga wsparcia we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Syn T. pomaga jej we wszystkich czynnościach higienicznych i fizjologicznych oraz przy zmianie pieluchomajtek.
Nadto przygotowuje i podaje posiłki, leki, mierzy poziom cukru i ciśnienie tętnicze, rehabilituje matkę w warunkach domowych. Poza tym pierze, prasuje, konsultuje wizyty lekarskie. Decyzją z dnia 22 stycznia 2021 r. przyznano T. L. na wniosek z dnia 26 października 2020 r. specjalny zasiłek opiekuńczy od dnia 1 listopada 2020 r. do 31 października 2021 r. Strona kontynuuje pobieranie tego świadczenia również w okresie zasiłkowym 2021/2022. Do akt dołączono świadectwo pracy z dnia 20 października 2015 r., z którego wynika, że T. L. był zatrudniony w firmie M. Ł. FHP, [...] G., K. [...] w okresie od 23 września 2015 r. do 16 października 2015 r., a rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło bez wypowiedzenia.
Ponadto dołączono oświadczenia T. L. z dnia 2 stycznia 2020 r. i 26 października 2020 r., w których zeznał, że opiekuje się matką od 1 kwietnia 2017 r.; nadto oświadczenia T. L. z tego samego dnia o wyborze ubezpieczenia emerytalno-rentowego w KRUS. Dołączono także decyzje przyznające T. L. specjalny zasiłek opiekuńczy w okresach zasiłkowych 2019/2020 i 2020/2021. W dniu 23 lipca 2021 r. z KRUS Placówka Terenowa w B. pozyskano informację, iż T. L. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników od 23 kwietnia 2019 r. do 31 października 2019 r. na wniosek w zakresie pełnym jako domownik, a od 1 listopada 2019 r. składkę emerytalno- rentową opłaca MOPS w B. z tytułu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Z kolei z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wpłynęła w dniu 2 sierpnia 2021 r. informacja, iż T. L. nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów.
Organ odwoławczy zauważył następnie, że w odpowiedzi na wezwanie organu I instancji pismem z dnia 30 lipca 2021 r. pełnomocnik wnioskodawcy wyjaśniła, iż T. L. nie jest w posiadaniu orzeczenia o niepełnosprawności matki wydanego przed listopadem 2019 r. Wnioskodawca w okresie od 17 maja 2015 r. do 31 marca 2017 r. nie podjął zatrudnienia ze względu na stan zdrowia matki w minionym okresie. Niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawcę od 1 kwietnia 2017 r. jest spowodowane koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną. Zakres sprawowanej opieki świadczonej przez wnioskodawcę do chwili obecnej jest na tyle szeroki, iż wyklucza on możliwość świadczenia pracy przez wnioskodawcę w gospodarstwie nawet w niepełnym wymiarze czasu. Wnioskodawca ze względu na stan zdrowia osoby wymagającej opieki nie świadczy pracy w gospodarstwie rolnym. Od około 2015 roku wszelkimi pracami w gospodarstwie zajmuje się brat wnioskodawcy – L. L. T. L. pomaga matce we wszelkich czynnościach codziennych.
Są to pomoc przy czynnościach higienicznych i samoobsługowych, pomoc przy kąpieli, toalecie, pomoc przy posiłkach. Wnioskodawca dba o codzienną pielęgnację matki. Pomaga przy przemieszczaniu się po mieszkaniu. Pomimo poruszania się matki przy chodziku wnioskodawca musi być przy matce w chwili poruszania się ze względu na fakt, iż osoba wymagająca opieki posiada paraliż połowy ciała. Wnioskodawca codziennie mierzy matce ciśnienie oraz dawkuje i podaje leki, umawia wizyty lekarskie, jeździ na nie wraz z matką. Ponadto robi zakupy, dokonuje realizacji recept oraz wykonuje wszelkie codzienne czynności w domu tj. pranie, gotowanie oraz sprzątanie. Osoba wymagająca opieki pozostaje w większości dnia w pozycji leżącej, lecz wymaga pomocy przy przemieszczaniu się. W piśmie z dnia 1 grudnia 2021 r. pełnomocnik wnioskodawcy wyjaśniła dodatkowo, że T. L. nie prowadził gospodarstwa rolnego i nie pracuje w gospodarstwie rolnym.
Zamieszkuje z bratem L. L. od urodzenia. L. L. nie sprawuje opieki nad niepełnosprawną matką, ponieważ jest osobą posiadającą problemy psychiczne objawiające się m.in. lękami, legitymuje się on II grupą inwalidzką i w związku z tym, nie jest w stanie partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką. Rodzice i mąż G. L. nie żyją. Osoba wymagająca opieki nie ma żadnych dzieci oprócz wnioskodawcy i L. L. Żyje tylko jedna siostra G. L., jednakże G. L. i wnioskodawca nie utrzymują z nią kontaktu. T. L. chciał utrzymać zatrudnienie, jednakże w związku z tym, że niepełnosprawna matka wymagała pomocy, wnioskodawca zmuszony był brać urlop. Niestety nie był w stanie pogodzić pracy z opieką nad matką ze względu na zbyt szeroki zakres opieki, jakiej wymagała G. L. Od tego momentu wnioskodawca sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną matką. Zakres opieki nad G. L. jest na tyle szeroki, że wyklucza możliwość podjęcia przez wnioskodawcę jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu.
Oceniając ustalony stan faktyczny, organ odwoławczy wskazał, że stanowisko organu I instancji względem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) jest błędne. Zdaniem organu odwoławczego, nie można bowiem uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Kontynuując argumentację, organ odwoławczy wyjaśnił, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
A zatem zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia. Pomoc sprowadzająca się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, nie stanowi o istnieniu związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką.
Zdaniem organu odwoławczego, w niniejszej sprawie brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (ustaniem zatrudnienia) a koniecznością sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką. Matka wnioskodawcy jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od 2019 roku, natomiast T. L. zaprzestał stałej pracy w 2015 r. i od tego czasu, jak twierdzi, nie podejmował zatrudnienia. A zatem to nie konieczność opieki nad matką była powodem rezygnacji przez stronę z aktywności zawodowej. Sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że matka odwołującego się jest osobą niepełnosprawną – to nie sposób jednak przyjąć, aby skarżący z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, a które mógłby wykonywać wraz z wspólnie zamieszkującym bratem, powodował, że rzeczywiście musi zrezygnować z pracy.
Pełnomocnik strony zwróciła uwagę, iż brat skarżącego L. legitymuje się II grupą inwalidzką (ma lęki) – jednakże ten stopień niepełnosprawności nie świadczy o niemożności opieki nad matką. Co więcej, sam pełnomocnik wnioskodawcy wyjaśnił, że brat skarżącego od 2015 roku zajmuje się wszelkimi pracami w gospodarstwie rolnym. A zatem nie sposób uznać, aby jego stan zdrowia uniemożliwiał mu opiekę nad matką. Pomimo wielu schorzeń, z jakimi boryka się G. L., w przeważającym zakresie opieka ta sprowadza się do typowych czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (m. in. mierzenie ciśnienia, dawkowanie i podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, jeżdżenie na nie wraz z matką, robienie zakupów, realizacja recept, pranie, gotowanie, sprzątanie), które ograniczają, jednakże nie wykluczają podjęcia pracy przez skarżącego, chociażby w niewielkim zakresie. W szczególności w sytuacji, gdy zamieszkuje z nim brat, który nie tylko może, ale powinien z racji ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego współuczestniczyć w opiece.
Organ odwoławczy dodał, że wprawdzie wnioskodawca jest uprawniony do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką, jednak jego przyznanie nie było przedmiotem kontroli instancyjnej. Złożony wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zainicjował nowe postępowanie administracyjne w nowej sprawie. W stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można rozpatrywać zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych w aspekcie możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 ustawy, ponieważ taka możliwość uaktualniłaby się w przypadku, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania stronie dochodzonego świadczenia była okoliczność pobierania przez nią specjalnego zasiłku opiekuńczego, co w sprawie niniejszej nie zachodzi.
Pismem z dnia 21 marca 2022 r. T. L. złożył skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych: – zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; – zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia; b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma innego syna nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów syn ten nie sprawuje nad nią opieki;
2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a pogorszającym się stanem zdrowia jego matki, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego; nadto organ w sposób dowolny bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności uznał, że skoro wymagająca opieki G. L. ma innego syna nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje; tym samym organ odgórnie przesądził o braku spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pomijając okoliczności niemożności sprawowania faktycznej opieki przez ww. osobę oraz brak możliwości zapewnienia przez nią środków na sfinansowanie opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji obu instancji, o zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie, oraz o zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy odniósł się również do zarzutów i twierdzeń skargi, uznając je za niezasadne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.
Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
- 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
- 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Sąd podziela jednak stanowisko organu odwoławczego także co do tego, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki.
Spełnienie przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki powinno być oceniane przy uwzględnieniu ogółu okoliczności sprawy. "Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia" (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 28 października 2021 r., II SA/Sz 560/21, CBOSA). Zdaniem Sądu, okoliczności sprawy niniejszej pozwalają uznać konkluzję organu odwoławczego za w pełni zasadną.
Organ odwoławczy zasadnie zwrócił uwagę na to, że matka skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od 2019 roku, a skarżący zaprzestał stałej pracy w 2015 roku (rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło bez wypowiedzenia). Ponadto rację ma organ odwoławczy, gdy twierdzi, że zakres czynności, jakie wykonuje skarżący podczas opieki nad matką (mierzenie ciśnienia, dawkowanie i podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, robienie zakupów, realizacja recept, pranie, gotowanie, sprzątanie), nie implikuje konieczności całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. W tym kontekście okolicznością nader istotną jest także to, że razem z osobą wymagającą opieki i ze skarżącym mieszka brat skarżącego L. L., który również może i powinien uczestniczyć w opiece nad matką. Jako w pełni uzasadnione należy przy tym uznać wnioskowanie organu odwoławczego, wedle którego jeżeli L. L. mimo drugiej grupy inwalidzkiej i stanów lękowych jest w stanie wykonywać całość prac w gospodarstwie rolnym (pismo z dnia 30 lipca 2021 r., k. 27), to również jest w stanie uczestniczyć w opiece nad matką.
Ponieważ skarżący ma możliwość pracy w gospodarstwie rolnym, warto zwrócić uwagę na specyfikę tej pracy, która różni się od innego rodzaju zatrudnienia. "Przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną" (uzasadnienie uchwały NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżący wraz z bratem mogą sprawować opiekę nad matką, a skarżący nie musi w tym celu rezygnować z pracy.
Zarzuty skargi zrelatywizowane do powyższych kwestii (kwestii związku między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką, kwestii zakresu sprawowanej opieki oraz kwestii możliwości współudziału brata skarżącego w opiece nad matką) są zatem bezzasadne i nie zasługują na uwzględnienie – organ w tym zakresie prawidłowo ustalił stan faktyczny, prawidłowo zinterpretował odnośne przepisy i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów powołanych w skardze.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.