Uzasadnienie
Decyzją z [...] 2018 r. Prezydent Miasta określił, że skarżąca U. M. nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze przyznane jej decyzją z [...] 2017 r. w wysokości 2 000 zł za okres od 1 grudnia 2017 r. do 31 stycznia 2018 r. Dodatkowo organ zobowiązał skarżącą do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami skapitalizowanymi na dzień wydania decyzji – 25,51 zł i odsetkami ustawowymi liczonymi od 24 marca 2018 r. do dnia spłaty należności.
W uzasadnieniu organ podał, że decyzją z [...] 2017 r. przyznano skarżącej świadczenie wychowawcze na dwóch synów, na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Jednakże, Sąd Rejonowy postanowieniem z 8 maja 2017 r., [...] orzekł, że miejsce pobytu małoletniego syna skarżącej – D. M. jest przy ojcu. Następnie Sąd Okręgowy postanowieniem z 30 listopada 2017 r., [...] (prawomocnym od 30 listopada 2017 r.), oddalił apelację skarżącej. W związku z powyższym, organ po ponownej weryfikacji wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, ustalił, że ww. pierwsze dziecko skarżącej od grudnia 2017 r. nie należało do członków jej rodziny.
Zatem drugi syn skarżącej – B. M. od grudnia 2017 r. był tzw. pierwszym dzieckiem w rodzinie skarżącej zgodnie z art. 2 pkt 14 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1851 z późn. zm.).
W związku z tym, organ I instancji wyliczył, że miesięczny dochód dwuosobowej rodziny skarżącej, w przeliczeniu na członka rodziny, od grudnia 2017 r. wynosił 907,99 zł, a zatem przekroczył kryterium określone art. 5 ust. 3 ww. ustawy (800 zł). W związku z tym, że decyzją z [...] 2018 r. organ uchylił prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci skarżącej, zdaniem organu, należało określić kwotę świadczenia nienależnie pobranego z ww. tytułu za grudzień 2017 r. oraz styczeń 2018 r. waz z odsetkami i zażądać jej zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
W odwołaniu decyzji skarżąca podniosła, że w grudniu 2017 r. syn D. nadal był członkiem jej rodziny, co potwierdzał fakt, że za ten miesiąc były mąż przelał na jej konto alimenty na syna. Powyższą okoliczność zgłaszała podczas przeprowadzonego 21 grudnia 2017 r. wywiadu środowiskowego. Na potwierdzenie powyższego skarżąca przedłożyła protokół z wywiadu środowiskowego, a ponadto skierowane do byłego męża wezwanie do płacenia alimentów na syna D. od stycznia 2018 r. W dalszej części odwołania skarżąca zwróciła się do organu odwoławczego z prośbą o umorzenie zwrotu świadczenia za grudzień 2017 r. oraz odsetek za grudzień i styczeń 2018 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 23 kwietnia 2018 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium wyjaśniło, że gdy istnieje prawomocne orzeczenie przesądzające kwestie ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu małoletniego, to jest ono wiążące dla organów administracyjnych, zgodnie z art. 365 Kodeksu postępowania cywilnego. Zatem organ I instancji prawidłowo uznał, że syn D. od grudnia 2017 r. nie należał do członków rodziny skarżącej, co z kolei skutkowało koniecznością weryfikacji dochodu rodziny od ww. miesiąca. Ustalony dochód - w przeliczeniu na osobę w rodzinie 907,99 zł, nie był przez skarżącą kwestionowany. Skoro zatem dochód rodziny przekroczył ustawowe kryterium dochodowe 800 zł, wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze od grudnia 2017 r. było świadczeniem nienależnie pobranym, podlagającym zwrotowi z ustawowymi odsetkami. W kwestii żądania zastosowania ulgi w postaci umorzenia kwoty świadczenia nienależnie pobranego Kolegium wyjaśniło, że jest to odrębne postępowania administracyjne i skarżąca po doręczeniu jej decyzji będzie mogła złożyć wniosek o zastosowanie tejże ulgi.
W skardze na ww. decyzję Kolegium, skarżąca zarzuciła organowi naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez wydanie decyzji w oparciu o błędnie ustalony stan faktyczny. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła jak w odwołaniu.
Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zasadniczo Sąd zgadza się z poglądem organu, że ustalenie miejsca zamieszkania dziecka w prawomocnym wyroku u jednego z rodziców, przesądza o zaliczeniu dziecka do rodziny tegoż rodzica (por. wyrok WSA w Krakowie z 16 maja 2017 r., III SA/Kr 297/17). Niemniej jednak Sąd zauważa, że skarżąca sama zgłosiła się w grudniu 2017 r. do urzędu i dostarczyła wszystkie dokumenty (postanowienia sądów obu instancji). Współpracowała również z pracownikiem MOPS-u, który w grudniu 2017 r. przeprowadził wywiad i potwierdził, że syn D. nadal faktycznie przebywał z matką. Z akt wynika, że ojciec dziecka odebrał syna od matki dopiero w styczniu 2018 r.
W ocenie Sądu, powyższe okoliczności mogą świadczyć o braku świadomości skarżącej, że w okresie faktycznego przebywania u niej syna, pobiera nienależne jej świadczenie.
Jak wskazał w wyroku z 8 maja 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, II SA/Łd 261/18 (powołując również inne orzeczenia sądów administracyjnych): "Przy wykładni instytucji świadczenia nienależnie pobranego należy posługiwać się wykładnią wypracowaną na kanwie analogicznych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. (...) Jakkolwiek, «nienależne świadczenie» jest pojęciem obiektywnym, występującym np. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to «świadczeniem nienależnie pobranym» jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).
W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (podkr. Sądu). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane". Powołany pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi oznacza w praktyce, że nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie wychowawcze w świetle dowodów, ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Sąd zdaje sobie sprawę, że ustawa o pomocy państwa w rodzinie nie dawała organowi uprawnienia do natychmiastowego wstrzymania wypłat – już w grudniu 2017 r. Zgodnie bowiem z art. 23 powołanej ustawy wstrzymanie wypłat w praktyce może dotyczyć wyłącznie przypadku niepodejmowania przekazanego świadczenia przez 3 miesiące (art. 23 ust.
3) oraz odmowy przeprowadzenia wywiadu lub udzielenia wyjaśnień (art.23 ust. 2). Z akt nie wynika jednak, aby skarżąca została w grudniu 2017 r. poinformowana, że pobierane przez nią świadczenia jej nie przysługują. Decyzja uchylająca przyznane jej wcześniej świadczenia została wydana dopiero [...] 2018 r., a wszczęcie w tej sprawie postępowania zostało doręczone skarżącej 31 stycznia 2018 r.
W ocenie Sądu organy nie wyjaśniły więc w sposób wyczerpujący stanu faktycznego, niezbędnego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia, czym naruszyły zasady postępowania określone w art. 7., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienie związane jest z błędną wykładnią pojęcia "świadczenie nienależnie pobrane".
Z uwagi na powyższe Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uzupełnią postępowanie wyjaśniające we wskazanym w niniejszym uzasadnieniu zakresie, co do okoliczności związanych z koniecznością wyjaśnienia przesłanek z art. 25 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.