Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 28 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 68/22

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 4 listopada 2021 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 723) oraz art. 17, art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu odwołania skarżącej D. L. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza B z dnia [...] 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad bratem S. G. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 3 lutego 2021 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem S. G., legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 11 stycznia 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności stwierdzającym, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, natomiast ustalony jej stopień datuje się od 7 grudnia 2020 r. Orzeczenie wydane na czas określony do 31 stycznia 2023 r.

Burmistrz B po rozpoznaniu ww. wniosku decyzją z dnia [...] 2021 r. odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności, a stopień niepełnosprawności ustalony został po 25 roku życia. Tym samym nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Po rozpoznania odwołania od ww. decyzji., Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 6 lipca 2021 r. uchyliło w całości decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Burmistrz B decyzją z dnia [...] 2021 r. ponownie odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem S. G. argumentując, że w niniejszej sprawie nie został spełniony warunek o którym mowa w art. 17 ust. 1 b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność S. G. nie powstała w okresach wymienionych w tym przepisie i nie da się ustalić kiedy powstała. Dodatkowo organ I instancji wskazał, na brak przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła skarżąca, zarzucając:

1. - naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1 b u.s.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
2. - naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Opisaną we wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

Organ odwoławczy wskazał, że z przeprowadzonego w dniu 26 marca 2021 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz przedłożonych oświadczeń skarżącej wynika, że S. G. jest kawalerem, po amputacji nogi, wymaga pomocy osób drugich. W ostatnim okresie stan zdrowia uległ pogorszeniu. Po mieszkaniu porusza się o balkoniku lub wózku inwalidzkim. Opiekę nad nim sprawuje skarżąca, która pomaga mu w codziennej toalecie, przygotowuje ubrania, robi zakupy, przygotowuje i podaje posiłki, wykonuje pomiary ciśnienia, podaje leki sprząta, umawia wizyty lekarskie i dowozi na nie brata oraz pomaga wyjść na świeże powietrze.

W toku ponownego rozpoznawania sprawy przez organ l instancji skarżąca w dniu 4 sierpnia 2021 r. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej pismo, w którym oświadczyła, iż ostatnie zatrudnienie miała w 1990 roku. Wtedy wraz mężem i dziećmi przeprowadzili się na Śląsk, gdyż tam mąż dostał pracę i mieszkanie. Po śmierci mamy w 1998 roku wrócili do jej domu rodzinnego do B, który został przepisany wraz z gospodarstwem rolnym. Od tego momentu nie uprawia ziemi, ani nie pracuje w gospodarstwie rolnym, zajmowała się wychowaniem dzieci. Opieką nad bratem S. zajmował się wtedy ojciec. Ziemia jest klasy V, jest to teren piaszczysty, nie nadający się do jakiejkolwiek uprawy. Po śmierci taty 11.12.2012 roku nie mogła już podjąć zatrudnienia nawet w niewielkim wymiarze, gdyż przejęła opiekę nad bratem, opiekując się nim całodobowo i długoterminowo. Brat od kilkunastu lat choruje na zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem i dysfunkcją mózgu i chorobą somatyczną.

Z powodu depresji, obniżonego nastroju, zaburzeń koncentracji, upośledzenia umysłowego brat został skierowany na leczenie do szpitala psychiatrycznego. 2019 roku brat przeszedł udar mózgu, wystąpiły problemy z mową, sparaliżowana została lewa strona. Przeprowadzona została plastyka tętnic w lewej pachwinie,implantacja stendów do tętnic biodrowych. Ze względu na choroby została mu amputowana kończyna dolna lewa. Oprócz tego brat choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu-2. Brat nie porusza się samodzielnie jedynie za pomocą wózka inwalidzkiego, jednak wymaga przy i pomocy i asekuracji osoby drugiej. Pomaga mu w wykonaniu praktycznie wszystkich czynności, dba o to aby brat czuł się dobrze. Do czynności wykonywanych podczas sprawowanej opieki nad bratem należą: codzienna pobudka celem podawania leków, przygotowywanie i podawanie posiłków, wykonywanie czynności higienicznych, prowadzenie do toalety, mycie, kąpiel, codzienne przygotowywanie ubrań i ubieranie, dwa razy dziennie mierzenie ciśnienia, mierzenie poziomu cukru, podawanie leków, w tym insuliny trzy razy dziennie, umawianie wizyt lekarskich i zawożenie do lekarza, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, wyprowadzanie na podwórko i spacery. Ponadto poinformowała, że nie będzie rozpisywać godzinowo czynności dzienne, które wykonuje przy bracie stwierdzając, że wykonuje wszystko co wymagane jest w danej godzinie oraz w danej chwili.

Na druku wniosku ww. złożyła oświadczenie, że jest rolnikiem lub małżonkiem rolnika i z 1 lutego 2021 r. zaprzestała prowadzenia bądź pracy w gospodarstwie rolnym. W piśmie z dnia 4 sierpnia 2021 r. oświadczyła natomiast, iż oświadczeniu o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym i prowadzenia gospodarstwa rolnego, omyłkowo wskazała złą datę. Powinna się tam znaleźć 1998r.

Do akt sprawy dołączono pismo z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 2021 r. stwierdzające, że skarżąca nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. Ponadto załączono pismo KRUS Placówka Terenowa z dnia 23.07.2021 r. informujące, że skarżąca podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników od 30.11.2017r. do 31 marca 2018r. i podlega od 21.05.2018r. do nadal na wniosek w zakresie pełnym jako rolnik.

W tych okolicznościach Kolegium zwróciło uwagę, że organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r, poz. 1443). W świetle obowiązujących przepisów nie można bowiem uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekana dorosłej osoby niepełnosprawnej w obecnym stanie prawnym maja obowiązek zbadać czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Szczegółowe uzasadnienie prawne powyższego stanowiska zostało przedstawione przez Kolegium w poprzednio wydanej w niniejszej sprawie decyzji odwoławczej.

Pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu.

W ocenie organu odwoławczego w niniejszej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją i niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia oraz innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad bratem. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca (lat 54) nie podejmuje zatrudnienia już od 1990 roku. Jak twierdzi opieką nad bratem zajęła się w 2012 roku, podczas gdy brat został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym w 2020 roku. Co więcej, skarżąca twierdzi, że gospodarstwo rolne przejęła od mamy w 1998 roku i od tego roku zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Oświadczyła, że od tego momentu nie uprawiała ziemi, nie pracowała w gospodarstwie rolnym, a zajmowała się dziećmi.

Zatem rezygnacja z pracy zarobkowej oraz niepodejmowanie zatrudnienia nastąpiło wiele lat przed złożeniem przez stronę wniosku o świadczenie pielęgnacyjne i nie miało bezpośredniego związku ze stanem zdrowia brata.

Dalej, Kolegium podkreśliło, nie kwestionując złego stanu zdrowia brata skarżącej, podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że brat odwołującej się posiada znaczny stopień niepełnosprawności, to nie sposób jednak przyjąć, aby Skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się bratem, rzeczywiście nie mógł podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Na powyższą decyzję skarżąca D. L., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. - naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie wnioskowanego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych

W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przedmiotowa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 listopada 2021r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną przez Burmistrza B z dnia [...] 2021r., na mocy której odmówiono skarżącej D. L. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje oni z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

W niniejszej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła D. L. na S. G., który jest jej bratem. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 1 k.r.o. przewiduje, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Natomiast Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W niniejszej sprawie S. G. nie ma ani wstępnych, ani zstępnych, stąd obowiązek alimentacyjny spoczywa na jego rodzeństwie.

Zgodnie z ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2. 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem S. G., który został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do 31 stycznia 2023r., symbol przyczyny niepełnosprawności to 10-N, przy czym nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Z przedłożonych kart informacyjnych leczenia szpitalnego wynika, że S. G. cierpi na liczne schorzenia: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, miażdżycę zarostową tętnic, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa, chorobę wrzodową. Ponadto przeszedł krwotok lewej półkuli mózgu, nawrotowe krytyczne niedokrwienie kończyny dolnej lewej, implantację stenów do tętnic biodrowych, obustronnie.

Ponadto brat skarżącej jest osobą upośledzoną umysłowo w stopniu umiarkowanym. Z wywiadu środowiskowego wynika, że stan zdrowia S. G. się pogarsza i obecnie jest po amputacji lewej kończyny. Po mieszkaniu porusza się przy pomocy balkonika. lub na wózku inwalidzkim.

Skarżąca zamieszkuje razem ze swoim bratem w miejscowości B. W wywiadzie środowiskowym ustalono, że brat skarżącej wymaga pomocy i opieki w takich sprawach jak: codzienna toaleta, przygotowanie ubrania, robienie zakupów, przygotowywanie i podawanie posiłków, pomiar ciśnienia, podanie leków, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, dowożenie na te wizyty, załatwianie spraw urzędowych oraz pomaganie bratu wyjść na świeże powietrze.

W postępowaniu administracyjnym ustalono również, ze skarżąca jest właścicielem gospodarstwa rolnego od 1998r., tym niemniej nie prowadzi działalności rolniczej ze względu na słaba klasę ziemi. Niepełnosprawnym bratem do 2012r. zajmował się ojciec. Skarżąca zaczęła się nim zajmować dopiero po jego śmierci. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej stan brata pogorszył się, przeszedł amputację kończyny lewej dolnej i stąd nie porusza się już samodzielnie. Skarżąca wyjaśniła, ze wykonuje wszystkie czynności przy bracie, które są w danej chwili wymagane.

W rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia z powodu po pierwsze, nie spełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem z załączonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu o niepełnosprawności wynikało, że niepełnosprawność brata skarżącej powstała później niż do ukończenia 25 roku życia. Po drugie, odmowa nastąpiła z powodu braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowanie zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawnym bratem.

Organ II instancji trafnie jednak wskazał, że podstawy odmowy nie może stanowić art. 17 ust. 1b ustawy. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Takie stanowisko prezentowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wskazać należy, że pogląd ten jest prawidłowy. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2 sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W kwestii skutków cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego istnieje ugruntowana linia orzecznicza sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzega jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyraża stanowisko o konieczności uchylania decyzji bazujących na tej przesłance (por.m.in. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. I OSK 8/19, wyrok NSA z 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16).

Sąd rozpoznający sprawę podziela stanowisko dotyczące możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na czas powstania niepełnosprawności u osoby niepełnosprawnej, i uznaje tym samym za błędny pogląd organu pierwszej instancji w tym zakresie w niniejszej sprawie.

Przyczyną ostatecznej odmowy przyznania świadczenia przez organ II instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze – było nie spełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącą opieki niepełnosprawnemu bratu a koniecznością nie podejmowania przez nią zatrudnienia. Organ II instancji uznał bowiem, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osoba niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami. Ponadto organ uznał, ze zakres czynności opiekuńczych nie uniemożliwia skarżącej podjęcia zatrudnienia choćby na ½ etatu.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.

Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.). Nie ma przy tym znaczenie od kiedy skarżąca nie podejmuje pracy. Istotne jest bowiem jedynie ustalenie faktu, że nie poodejmuje jej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym bratem.

Z uwagi na fakt, że skarżąca jest ubezpieczona w KRUS należy także wskazać, że samo zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, zaś rolnik który nabył prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych, podlega ubezpieczeniu na podstawie albo ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i składkę na ubezpieczenie emerytalne i rentowe opłaca wójt, burmistrz lub prezydent miasta (art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych; Dz. U. z 2020 r. poz. 266, zwanej dalej ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych) albo na swój wniosek, na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników; Dz. U. z 2021 r. poz. 266, zwanej dalej ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników). W takim przypadku wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki (art. 6 ust. 2b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Fakt podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu w KRUS nie ma więc jakiegokolwiek znaczenia prawnego dla oceny, czy w ustalonym stanie faktycznym skarżącej przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad matką.

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, nieprowadzenie gospodarstwa rolnego przez skarżącą przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego brata, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygający o braku związku pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką, a niemożnością podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma więc znaczenia wcześniejszy brak aktywności zawodowej skarżącej. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wprowadza żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie.

Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 maja 2021 r., III SA/Gd 190/21). Skarżąca w niniejszej sprawie jest osobą obiektywnie zdolną do pracy, co wynika z jej wieku oraz braku orzeczenia o niezdolności do pracy, czy niepełnosprawności. Należy jednak wskazać, że jej brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r. III SA/Gd 145/21). Skarżące może bowiem zatrudnienie podjąć w każdym momencie, ale nie podejmuj go z powodu rozmiaru opieki nad niepełnosprawnym bratem. Sprawowanie opieki stanowi więc ewidentną przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 31 maja 2021 r., III SA/Kr 802/20).

Trafnie przy tym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 758/14, który wprawdzie dotyczy specjalnego zasiłku opiekuńczego to jednak przesłanki jego uzyskania są ukształtowane identycznie z przesłankami uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, stwierdzono, że rezygnacji z zatrudnienia należy rozumieć jako niewykonywanie pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, który tego wymaga. Nie prowadzenie więc przez skarżącą gospodarstwa rolnego od 1998r. nie może być więc samoistną przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedynie zakres czynności opiekuńczych, które faktycznie uniemożliwiają podjęcie aktywności zawodowej.

W niniejszej sprawie wprawdzie zakres czynności wskazanych przez skarżąca nie jest znaczny, tym niemniej należy również uwzględnić fakt, ze jej brat jest osobą upośledzoną umysłowo, jak również fakt amputacji jego nogi. Istotne jest więc, czy jest on osobą, która w ogóle może pozostać sama w domu bez opieki osoby trzeciej, nie powodując tym zagrożenia dla siebie i innych, w czasie gdy skarżąca będzie świadczyła pracę.

W niniejszej sprawie pomimo dwukrotnego prowadzenia postępowania dowodowego przez organ I instancji nie sposób orzec jednoznacznie, czy zakres opieki skarżącej nad niepełnosprawnym bratem uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia choćby na ½ etatu. Organ nie ustalił bowiem jaki jest zakres samodzielności brata skarżącej. Nie jest wiadome czy brat skarżącej może samodzielnie pójść do toalety, czy przejść z jednego pokoju do drugiego, jak również czy może pozostać sam w domu.

Z akt administracyjnych wynika również, że oprócz skarżącej S. G. ma jeszcze dwoje braci R. G. oraz K. G., na których również ciąży obowiązek alimentacyjny.

Należy także podkreślić, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia jest, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Jednak ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osoba niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilkoro osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba. Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej.

Należy podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione w pierwszej kolejności z osobą jej wymagającą, mogą jednak uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w dalszej kolejności. Przyjmuje się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziłoby to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji) - por. wyroki NSA z dnia 20 września 2013 r., I OSK 2/13; 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16; 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18; 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19) i 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, CBOSA). Zasada ta może być również stosowana w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych.

W niniejszej sprawie zarówno skarżąca jak i jej rodzeństwo są osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych wobec S. G. w jednakowym stopniu, jak również do ewentualnego otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro dopuszczalna jest interpretacja, że świadczenie pielęgnacyjne można przyznać osobie dalej spokrewnionej przed osobą spokrewnioną w stopniu bliższym, to również w niniejszej sytuacji należy przyjąć, że nie jest wykluczone przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z osób, które są spokrewnione w tym samym stopniu, o ile obiektywne okoliczności wyłączają możliwość wykonania obowiązku alimentacyjnego przez inne osoby.

W niniejszej sprawie nie zostało jednak w tym zakresie przeprowadzone postepowanie dowodowe, a więc nie zostały ustalone warunki osobiste oraz majątkowe R. oraz K. G. ze wskazaniem, czy umożliwiają one świadczenie alimentacyjne wobec ich niepełnosprawnego brata. Należy przy tym podkreślić, że wywiązywanie się przez ze swoich obowiązków alimentacyjnych, może nastąpić także poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwia wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych.

Należy także podnieść, że ustawodawca przewidział w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm.), iż usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze świadczone przez Ośrodki Pomocy Społecznej mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić. Należy jednak wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie, że S. G. jest osobą upośledzoną umysłowo, a w związku z tym należy także ustalić, w jakich stosunkach jest on z braćmi i czy faktycznie mogą oni sprawować bezpośrednią opiekę nad nim, jeżeli ich warunki majątkowe nie pozwalają na świadczenie kwot pieniężnych na opiekę nad niepełnosprawnym bratem. Także w sytuacji świadczenia takiej opieki przez osobę obcą wobec S. G. należy zbadać, czy z punktu widzenia jego warunków psychicznych jest to możliwe.

Zdaniem Sądu powyższe powoduje, że organ I jaki i II instancji oprócz tego, że dopuściła się naruszenia prawa materialnego, dopuścił się także naruszenia art. 7, 77 i 80 k.p.a, zgodnie z którymi organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, podejmując wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c uwzględniając wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika skarżącego zgodne z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).