Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] 2020 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy orzekł o odmowie A. O. (dalej: skarżąca) umorzenia kwoty należności głównej nienależnie pobranego świadczenia opiekuńczego w formie zasiłku dla opiekuna określonego w decyzji Nr [...] z [...] 2018 r. w łącznej wysokości 11.440 zł oraz umorzył kwotę odsetek ustawowych za opóźnienie naliczonych od kwoty należności głównej nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości 2 044,94 zł i odstąpił od dalszego naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie.
W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca powołał się na swoją trudną sytuację zdrowotną i skrajne ubóstwo, o czym poinformowany został MGOPS. Zdaniem skarżącej do powstania zadłużenia przyczynił się pracownik socjalny, który nie zwrócił jej uwagi na zbieg świadczeń emerytalnych z rodzinnymi. W ocenie organu nie miało to jednak znaczenia – organ podkreślił przy tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę. Organ przyznał przy tym, że jedynym dochodem skarżącej jest jej emerytura w wysokości 848,60 zł. po potrąceniu kwot z egzekucji administracyjnej w wysokości 94,40 zł. Organ zaznaczył, że skarżąca mieszka z dwoma synami i nie korzysta, ani też nie zamierza korzystać z pomocy społecznej.
W ocenie organu, skarżąca mając 64 lata mogła jednak pracować i w ten sposób poprawić swoją sytuację bytową.
Organ powołał się na poglądy sądów administracyjnych akcentując szczególny charakter instytucji umorzenia zaległości i konieczność wystąpienia wyjątkowych okoliczności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 28 kwietnia 2020 r. znak [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że to głownie zaległość w wysokości 13 454,30 zł stanowiła o trudnej sytuacji finansowej skarżącej. W ocenie organu skarżąca powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i wykazać się starannością w takim gospodarowaniu posiadanymi środkami, aby zaoszczędzić ww. kwotę.
Decyzję Kolegium skarżąca zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając jej:
1.) naruszenie przepisu prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111) poprzez jego błędną wykłądnię, polegającą na przyjęciu, że stan, w którym strona utrzymuje się jedynie z emerytury w wysokości 848,88 zł, z której ponosi samodzielnie koszty swojego utrzymania, w tym koszty utrzymania domu oraz opłacania leków, przy jednoczesnym stwierdzeniu choroby cukrzycowej u strony oraz ewidentnym przyczynieniu się pracowników pomocy społecznej do powstania jej zadłużenia, nie stanowi szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny, jaka stanowi przesłankę do umorzenia zobowiązania zgodnie z powyższym przepisem, 2.) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 i 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administarcyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 256) poprzez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w sprawie, czego skutkiem było wyciągnięcie niesłusznych wniosków dotyczących sytuacji skarżącej (zdrowotnej, materialnej) i ocenianie jej jako nieprzemawiającą za umorzeniem jej długu.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, wstrzymanie jej wykonania i przyznania jej prawa pomocy w przedmiotowej sprawie.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, uznając za chybione zarzuty skargi. Podniosło, że postępowanie w sprawie przez organem I instancji zostało przeprowadzone prawidłowo, a Kolegium dokonało oceny zebranego materiału dowodowego w sprawie, dokonało własnych ustaleń, a ocena znalazła wyraz w zaskarżonej decyzji.
Kolegium podniosło, że w kontekście szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji materialnej, które wyjątkowo warunkują umorzenie należności nienależnie pobranej, należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym stan posiadania, istniejące źródła dochodu i możliwości zarobkowe członków rodziny. Organ wskazał na całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy i podkreślił, że sama trudna sytuacja materialna rodziny nie uzasadnia umorzenia i musi być ona ‘szczególna" na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych.
Nie zgodził się z zarzutami proceduralnymi, podnosząc że rozpatrzył sprawę przy uwzględnieniu całokształtu jej okoliczności i wszystkich zebranych w sprawie dokumentów i oświadczeń stron, szczegółowo rozpatrzył sytuację finansową, życiową i zdrowotną skarżącej.
Organ w oparciu o materiał dowodowy nie mógł przyjąć, że skarżąca znajduje się na granicy ubóstwa. Wskazał, że zgodnie z doświadczeniem życiowym należy przyjąć, że przy uwzględnieniu miesięcznych wydatków na mieszkanie czy kwot niezbędnego utrzymania gospodarstwa domowego, kosztów leczenia, skarżąca może poczynić dodatkowe starania w celu zapewnienia sobie dodatkowych dochodów, na choćby najmniejsze oszczędności na poczet kwoty zaległości. Stwierdził, że skarżącą nie dotknął żaden przypadek losowy, uniemożliwiający podjęcie dodatkowego, choćby doraźnego zatrudnienia w celu uzyskania dodatkowych - obok emerytury - dochodów. Skarżąca sama oświadczyła, że jest samowystarczalna, a nadto otrzymuje pomoc od zamieszkujących z nią synów. Kolegium podkreśliło, że samo istnienie określonej kwoty zaległości nie uzasadnia zastosowania ulgi, a skarżąca powinna liczyć się z obowiązkiem zwrotu pieniędzy i wykazać starannością w takim gospodarowaniu posiadanymi środkami pieniężnymi, aby określoną kwotę zaoszczędzić. Ponadto organ podkreślił, że skarżąca nie wskazała innych okoliczności szczególnie wyjątkowych uzasadniających zastosowanie żądanej przez skarżącą ulgi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.
Skarga była zasadna, ponieważ ocena możliwości spłacenia zaległości przez skarżącą była co najmniej przedwczesna.
Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" to całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, i życiowej wnioskodawcy. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi. W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że chodzi tu przede wszystkim o przypadki, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19).
W tym kontekście Sąd zwraca uwagę, że otrzymywana przez skarżącą emerytura praktycznie powoduje, że skarżąca znajduje się na granicy ustawowej ubóstwa. Zgodnie art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 z późn. zm.) – wynosi ono 701 zł dla osoby samotnie gospodarującej.
Wprawdzie skarżąca otrzymuje ok. 150 zł więcej, niemniej jednak trudno przyjąć, że z tej kwoty jest w stanie poczynić oszczędności pozwalające jej na realną spłatę należności. Sąd bowiem zwraca uwagę, że skarżąca ma zdiagnozowaną cukrzycę wymagającą leczenia insuliną (k. 29 akt administracyjnych). Tego typu leczenie zwiększa koszty utrzymania, a do przekroczenia 75 lat koszty insuliny i innych lekarstw nie są refundowane w ramach rządowego programu 75 plus.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji skupił się na argumentacji, że skarżąca pomimo przekroczenia wieku emerytalnego ma możliwość podjęcia pracy zarobkowej. Z akt nie wynika jednak jakie wyksztalcenie skarżąca posiada czy też w jakim charakterze pracowała przed uzyskaniem emerytury - co pozwoliłoby Sądowi zweryfikować ocenę organu. Sąd nie jest również w stanie wypowiedzieć się, czy cukrzyca skarżącej pozwala jej na podjęcie, nawet dorywczo dodatkowej pracy.
Jakkolwiek bowiem organ ma szerszy luz decyzyjny w sprawach związanych z umorzeniem zaległości (określenie "może umorzyć" w ww. art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych), to jego rozstrzygnięcie nie może być dowolne czy arbitralne. Podlega również kontroli sądów administracyjnych.
Sąd zwraca uwagę, że właściwie nic nie wiadomo również o sytuacji materialnej i osobistej synów skarżącej, którzy przecież faktycznie mieszkają z matką, a więc w jakiejś mierze mogą ją odciążyć od kosztów utrzymania w celu umożliwienia spłacania zadłużenia.
W ponownym postępowaniu organ ustali, czy skarżąca z uwagi na swój wiek, stan zdrowotny i dotychczasowy sposób zarobkowania (przed emeryturą) jest w stanie podjąć zatrudnienie. Organ ustali również, czy synowie skarżącej z racji uzyskiwanych dochodów są w stanie wspomóc matkę w spłacie zadłużenia.
Sąd rozumie rozżalenie skarżącej, że pracownicy pomocy społecznej, jej zdaniem, powinni zwrócić jej uwagę na fakt pobierania emerytury i tym samym nienależnego pobierania świadczenia opiekuńczego, niemniej jednak okoliczność ta, jak słusznie zauważył organ, nie miała znaczenia dla kwestii umorzenia zaległości, ponieważ zgodnie z ww. art. 30 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych uzasadnieniem umorzenia może być "sytuacja rodziny". Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 stycznia 2020 r., I OSK 3672/18 świadomość (lub jej brak) okoliczności, że wnioskowane świadczenie jest nienależne lub wystąpienie okoliczności niezależnych od organu przy przyznaniu świadczenia uznanego za nienależne, są brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie mogą natomiast stanowić podstawy do rozstrzygania w oparciu o art. 30 ust. 9 powołanej ustawy tj. rozstrzygania o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń.
Mając jednak na względzie wskazane wyżej naruszenia prawa materialnego w zakresie dowolności oceny sytuacji rodziny skarżącej Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą, jednocześnie zaznaczając, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy wezmą pod uwagę wyrażone wyżej stanowisko, zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.). Powołany przepis stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia."
Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł - jak w wyroku.