Uzasadnienie
Decyzją z dnia 8 listopada 2023 r. znak: SKO-NP.-4115-410/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) oraz art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, z późn. zm., dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Jabłonka z dnia 8 lipca 2022 r. znak: [...] o odmowie przyznania A. K. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 24 maja 2022 r. do organu I instancji wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem – K. K. Mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 4 lutego 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w N. o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (symbol przyczyny niepełnosprawności 10-N). W ww. orzeczeniu wskazano, że zarówno niepełnosprawność, jak i ustalony stopień niepełnosprawności istnieją u ww. od 6 kwietnia 2018 r. Orzeczenie wydano na czas określony do dnia 30 kwietnia 2023 r.
Organ I instancji, po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego, stwierdził że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 u.ś.r., wymagane do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że skarżąca nie sprawuje stałej i nieprzerwanej opieki nad mężem. Podkreślono, że w dniu przeprowadzenia wywiadu, męża skarżącej nie było w domu - przebywał z opiekunką za granicą. Przeanalizowano również stan zdrowia męża skarżącej, uwzględniając stopień niepełnosprawności oraz stwierdzone u niego schorzenia oraz zakres i rozmiar opieki jaki skarżąca nad nim sprawuje. Organ I instancji stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez skarżącą wymuszał na niej rezygnację z podjęcia pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Co więcej, organ uznał, że pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony, a sprawowaniem opieki nad mężem, nie zachodzi związek przyczynowy.
Ponadto organ stwierdził, że w sprawie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiają przyznanie wnioskowanego świadczenia, tj. skarżąca pobiera rentę z ZUS (przesłanka negatywna zawarta w art. art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r.), nadto osobą wymagającą opieki jest mąż skarżącej (przesłanka negatywna zawarta w art. art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r.).
Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem organu I instancji, skarżąca wniosła odwołanie, w którym zarzuciła m.in. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy:
- 1) art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pobierania przez skarżącą renty pozbawia ją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z pominięciem faktu, iż Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17 uznał, iż ww. przepis w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 z Konstytucją RP;
- 2) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pozostającej w związku małżeńskim, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego wobec współmałżonka;
- 3) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, a także niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowy istnieje.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało wniesione odwołanie za bezzasadne i utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ wyjaśnił w pierwszej kolejności, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na okoliczność, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, jest wadliwa.
Kolegium zwróciło uwagę na stanowisko zajęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2018 r. sygn. I OSK 3539/18, gdzie stwierdzono, że norma zawarta w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dotyczy innych osób niż wymienione w pkt 1-3 art. 17 ust. 1, a więc innych niż matka i ojciec, opiekun faktyczny dziecka i osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Tak więc przepis ten może dotyczyć zarówno małżonka jak i innych krewnych, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyjęcie literalnej wykładni omawianych przepisów jest, nie do pogodzenia z założeniem o racjonalności ustawodawcy, gdyż niweczyłaby możliwość przyznania świadczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie, pomimo że na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W świetle powyższych rozważań Kolegium uznało, że organ I instancji wadliwie przyjął, że pozostawanie w związku małżeńskim, jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w celu opieki nad osobą w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji gdy opiekę tę sprawuje współmałżonek i nie jest zaliczony do osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności.
Dalej organ odwoławczy stwierdził, że stanowisko organu I instancji, iż drugą negatywną przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia jest okoliczność, że skarżąca jest uprawniona na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do renty, także jest błędne.
Przy rozważaniu tej kwestii, organ odwoławczy wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17 (Dz. U. z 2019 r., poz. 1257; publ. OTK-A 2019/36). Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Trybunał Konstytucyjny w punkcie pierwszym sentencji wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r. orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to organ I instancji nie może okoliczności tej pomijać.
W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., w którym wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.
Biorąc pod uwagę powyższe, organ uznał, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy (emeryturę) może zrealizować uprawnienie do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego poprzez złożenie do organu emerytalno-rentowego ZUS wniosku o zawieszenie prawa do renty (emerytury).
Następnie Kolegium wskazało, że w sprawie niniejszej ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Mąż skarżącej, jak ustalił pracownik socjalny podczas wywiadu środowiskowego, od 5 czerwca 2022 r. przebywa w Austrii (skarżąca tłumaczyła, że mąż pojechał w asyście wynajętej opiekunki, gdyż ona miała umówioną wizytę do laryngologa - jest w trakcie leczenia). Mąż leczy się Austrii w Poradni Neurologicznej i Ortopedycznej ("prawdopodobnie wróci w czwartek lub piątek w tym tygodniu"). Korzysta z porad lekarskich w Wiedniu raz w miesiącu. Skarżąca poinformowała, że wyjeżdża z mężem, gdyż potrzebuje on opieki. Podała, że mąż porusza się samodzielnie po płaskim terenie, natomiast ma problemy przy wejściu po schodach i na nierównym terenie. Jest po urazie głowy - krwiak przymózgowy, ma niedowład lewostronny, korzysta z rehabilitacji, porusza się przy pomocy laski. Wymaga pomocy prawie we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Skarżąca pomaga mężowi w codziennej toalecie, ubieraniu się, robieniu kanapek, przyrządzaniu obiadu, robieniu zakupów żywności i innych artykułów niezbędnych w codziennym funkcjonowaniu.
Wykupuje i dawkuje leki, towarzyszy mężowi podczas wizyt lekarskich. Dba o porządek w domu, przygotowuje opał i pali w piecu. Kosi trawę i utrzymuje porządek wokół domu. Pierze odzież. Wychodzi na spacery z mężem. Ze względu na sprawowaną opiekę nie podejmuje żadnych prac dorywczych. Ma własne świadczenie rentowe z ZUS od 1991 r. Podjęcie pracy uniemożliwiałoby stronie sprawowanie opieki nad mężem (musi czuwać nad nim gdyż często upada, ma napady padaczki).
Jak ustalił organ, skarżąca i jej mąż mają dwójkę dzieci. Syn zamieszkuje wspólnie z rodzicami, jednak ze względu na charakter pracy często przebywa poza domem. Córka mieszka wraz z mężem i dziećmi (6 lat i 3 m-ce) w O. Dzieci nie są w stanie sprawować opieki nad ojcem.
W ocenie Kolegium, z dokonanych ustaleń faktycznych nie można wnioskować, aby faktyczny zakres opieki, jaki wykonuje skarżąca względem niepełnosprawnego męża nosił znamiona opieki całodobowej.
Zdaniem organu, na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, iż skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawnym mężem, zatem nie wyczerpuje ona zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która jak już wcześniej wspomniano ma być trwała. Z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, robienie zakupów, dawkowanie lekarstw, koszenie trawy - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką np. nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo, czy prowadzący gospodarstwo rolne. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem.
Ponadto zasadnicza część wymienionych czynności podejmowana przez skarżącą w gospodarstwie domowym, nie ma bezpośredniego związku tylko ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", czyli robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków – skarżąca wykonuje nie tylko specjalnie dla męża, ale również dla siebie, chociażby z racji wspólnego zamieszkania i gospodarowania. Kolegium wskazało, że nie kwestionuje faktu, iż mąż skarżącej wymaga częściowej pomocy innej osoby w czynnościach życia codziennego i pomoc tę świadczy skarżąca, niemniej jednak nie jest on osobą obłożnie chorą (nie jest osobą leżącą, pampersowaną, wymagającą karmienia), która wymaga całodobowego nadzoru i opieki drugiej osoby.
Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.
Z powyższego wynika, że - jak słusznie zauważył organ I instancji - musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
Zdaniem Kolegium, trudno również w oparciu o poczynione ustalenia stanu faktycznego stwierdzić, iż w rozpatrywanej sprawie faktycznie istnieje związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad mężem, a rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą pracy, w sytuacji gdy jest ona osobą niezdolną do pracy. Jak wynika bowiem z materiału dowodowego (świadectwo pracy z dnia 29.02.1992 r.), skarżąca była zatrudniona w Odzieżowej Spółdzielni Pracy w N. w okresie od dnia 2 września 1985 r. do 28 lutego 1992 r. W okresie od 1 września 1991 r. do 28 lutego 1992 r. przebywała na świadczeniu rehabilitacyjnym, a stosunek pracy rozwiązany został w związku z uzyskaniem przez ww. renty.
W związku z powyższym nie sposób przyjąć, iż skarżąca jako osoba niepracująca ze względu na własny stan zdrowia, pracy tej nie podejmuje lub z niej rezygnuje w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Ponadto Kolegium wskazało, że w sprawie ustalono, jaki jest krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i z ustaleń tych wynika, że oprócz skarżącej zobowiązanymi do alimentacji są pełnoletnie dzieci, tj.: córka, która mieszka wraz z mężem i dziećmi (6 lat i 3 m-ce) w O. oraz syn, który zamieszkuje wspólnie z rodzicami. Wśród osób zobowiązanych do alimentacji po stronie żadnej z nich nie ma przeszkód, które świadczyłyby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem ojca, mających charakter obiektywny, niezależny od woli tych osób.
Zaznaczono przy tym, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli dzieci osoby wymagającej opieki z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad ojcem, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała np. skarżąca, zaś koszty związane z opieką pokrywane były przez dzieci (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które również są zobowiązane do alimentacji względem ojca.
Reasumując, Kolegium stwierdziło, że pomimo iż organ I instancji w prowadzonym postępowaniu zaniechał poinformowania skarżącej o przysługującej jej możliwości wyboru świadczenia i zawieszenia wypłaty renty i przedłożenia decyzji w tym zakresie, to jednak w ocenie Kolegium decyzja organu I instancji odpowiada prawu, gdyż ustalony stan faktyczny nie dawał podstaw do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia, aczkolwiek nie ze wszystkich powodów wskazanych przez organ I instancji.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:
- 1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy:
- a) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pozostającej w związku małżeńskim, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego wobec współmałżonka;
- b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.:
- - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowy istnieje,
- - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga, w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia, opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.
- 2. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad mężem, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że opieka nad mężem zajmuje skarżącej znaczną część dnia. Organ odwoławczy nie wziął pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego jest spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy, co w niniejszej sprawie zachodzi. Innymi słowy, znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie.
Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.
W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z trzech ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.
Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych.
W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).
Z kolei co do pozostawania skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym, w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. I OSK 789/13 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, iż "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.). "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 k.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o." (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 k.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Komentarz, LEX 2010). To samo wynika też ze stanowiska ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16)" (por. także M. Załucki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz 2023, wyd. 1, C.H. Beck 2023, komentarz do art. 21).
Co więcej, wbrew stanowisku organu odwoławczego, "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w bliższej kolejności wyprzedza obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności i dopóki jest on w stanie spełniać ten obowiązek, to obowiązek zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje" (A. Kawałko, H. Witczak w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Wolters Kluwer 2021, komentarz do art. 129), a zatem obowiązek alimentacyjny osób zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje, skoro skarżąca jest w stanie swój obowiązek wobec męża spełnić.
Tym samym uwagi organu dotyczące możliwości sprawowania przez skarżącą opieki nad mężem z pomocą dzieci, nie mają żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, bowiem dzieci skarżącej obowiązek alimentacyjny nie obciąża, a wypełnianie obowiązku moralnego przez dzieci, z samej jego natury, jest dobrowolne i w żadnej mierze nieegzekwowalne, nie może zatem stanowić uzasadnienia odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia natomiast warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że organ prawidłowo ustalił, że z materiału tego w żaden sposób nie wynika, aby mąż skarżącej wymagał stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia.
Jak wynika z akt sprawy, mąż skarżącej posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 4 lutego 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w N. o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (symbol przyczyny niepełnosprawności 10-N). W ww. orzeczeniu wskazano, że zarówno niepełnosprawność jak i ustalony stopień niepełnosprawności istnieją u ww. od 6 kwietnia 2018 r. Orzeczenie wydano na czas określony do dnia 30 kwietnia 2023 r.
Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona zatrudnienia. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że mąż skarżącej wymaga pomocy w codziennej toalecie, ubieraniu się, robieniu kanapek, przyrządzaniu obiadu, robieniu zakupów żywności i innych artykułów niezbędnych w codziennym funkcjonowaniu. Skarżąca kupuje i dawkuje leki, towarzyszy mężowi podczas wizyt lekarskich. Ponadto dba o porządek w domu, przygotowuje opał i pali w piecu, kosi trawę i utrzymuje porządek wokół domu, pierze odzież, wychodzi na spacery z mężem.
W ocenie Sądu, z materiału dowodowego zgormadzonego w sprawie nie wynika, aby mąż skarżącej był osobą leżącą, niemogącą się poruszać samodzielnie czy też wymagającą szczególnej pielęgnacji.
Zdaniem Sądu zakres opieki, nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, iż mąż skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Podkreślić należy, że prowadzenie gospodarstwa domowego, nie stanowi czynności o charakterze nadzwyczajnym i nie świadczy o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki innej osoby. Stanowi zaś codzienną rutynę osób, w tym takich, które również pracują zawodowo. Czynności związane z opieką nad mężem skarżącej ograniczają się zaś do pomocy w czynnościach higienicznych, ubieraniu się oraz kładzeniu do snu oraz podawania leków 3 razy dziennie, umawianiu wizyt lekarskich i kupowaniu leków. Nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".
System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Przede wszystkim jednak wnioskujący o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, musi wykazywać się gotowością do podjęcia pracy, a zatem także być to tej pracy zdolny ze względu na stan zdrowia.
W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a niepodejmowaniem przez nią z pracy, nie istnieje związek przyczynowy. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby mąż skarżącej, posiadający co prawda orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, był niesamodzielny w większości sfer życia. Z tych przyczyn nie sposób przyjąć, aby skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności jakie wykonuje opiekując się mężem, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Przeciwnie z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych (świadectwo pracy z dnia 29 lutego 1992 r., k. 2), wynika że skarżąca była zatrudniona w Odzieżowej Spółdzielni Pracy w N. w okresie od dnia 2 września 1985 r. do 28 lutego 1992 r. W okresie od 1 września 1991 r. do 28 lutego 1992 r. pobierała świadczenie rehabilitacyjne, a stosunek pracy rozwiązany został w związku z uzyskaniem przez skarżącą renty z tytułu niezdolności do pracy. W związku z powyższym rację ma organ odwoławczy, że nie sposób przyjąć, iż skarżąca jako osoba niezdolna do pracy ze względu na własny stan zdrowia, pracy tej nie podejmuje lub z niej rezygnuje w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącej opieki nad mężem oraz przyczyn niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.