Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 14 czerwca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 97/23

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 4 listopada 2022 r. nr SKO-NP-4115-438/22 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2000), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta N. z dnia 8 sierpnia 2022 roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad matką A. S.1.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 30 marca 2022 r. skarżąca, wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, która zgodnie z wypisem z treści orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia Nr [...] w N. została zaliczona do I grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia od listopada 1993r.

Prezydent Miasta N. po rozpoznaniu ww. wniosku decyzją z dnia 27 kwietnia 2022 r. nr [...], odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkująca prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem niepełnosprawność matki istnieje od listopada 1993 r., tj. w wieku 63 lat.

W wyniku odwołania od ww. decyzji, SKO w Nowym Sączu, decyzją z dnia 23 czerwca 2022 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.

Ponownie rozpoznając sprawę, Prezydent Miasta N. decyzją z dnia 8 sierpnia 2022 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

W motywach rozstrzygnięcia organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczym, na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do matki. Dołączone do wniosku dokumenty potwierdzają niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Fakt sprawowania opieki został potwierdzony wywiadem środowiskowym z 14 kwietnia 2022r. oraz z 12 lipca 2022r. Matka skarżącej nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić podstawowych potrzeb, wymaga udziału osób trzecich w wykonywaniu czynności dnia codziennego. Zakres wykonanych czynności związanych z osobistą opieką obejmuje codzienną pielęgnację, zmianę pieluchomajtek, utrzymywanie w czystości, zapobieganie odparzeniom, przygotowywanie posiłków oraz pomoc w karmieniu, podawanie leków, załatwianie spraw w placówkach służby zdrowia. Objęta jest pomocą świadczoną przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w N. w formie usług opiekuńczych.

Zgodnie z decyzją z dnia 03.01.2022r. nr [...] ma przyznane usługi opiekuńcze w zakresie podstawowym - usprawnianie do funkcjonowania w społeczeństwie świadczone przez 5 dni w tygodniu po 6 godzin dziennie do 31 grudnia 2022 r. Poza przyznaną pomocą w formie usług opiekuńczych objęta jest również pielęgniarską opieką długoterminową domową.

Nadto organ I instancji podkreślił, że skarżąca sprawuje bezpośrednią opiekę nad mamą poza godzinami świadczonych usług opiekuńczych. Z przedłożonych dokumentów wynika, że zobowiązane do alimentacji na rzecz A. S.1 jest A. S.2 (syn), który nie jest w stanie podjąć się tej opieki ze względu na stan zdrowia oraz nie jest w stanie finansować opieki na rzecz matki w związku ponoszeniem wysokich kosztów związanych z utrzymaniem domu, zakupem opału i leków, jak również żywności (wywiad środowiskowy z dnia 18.07.2022), a drugi syn S. S. - nie żyje.

Zdaniem organu I instancji fakt, że dzieci pracują zawodowo i posiadają własne rodziny, nie zwalnia ich z ciążącego na nich obowiązku wobec matki. Dzieci są nie tylko moralnie ale także prawnie - na podstawie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - zobowiązanie do alimentacji wobec rodziców. Tego obowiązku nie uchyla ani praca zawodowa, ani posiadanie własnej rodziny, ani nawet zamieszkiwanie z dala od domu rodzinnego. W ramach tego obowiązku mieści się także opieka nad matką jeżeli takowej potrzebuje. Jeżeli zaś - z różnych względów -opieki tej nie mogą sprostować osobiście to winny w niej partycypować finansowo tak aby rodzic otrzymał stosowną pomoc. Organ l instancji nie kwestionuje faktu sprawowania przez wnioskodawczynię opieki nad matką, która niewątpliwie opieki wymaga. Jednakże na dzieciach w równym stopniu ciąży względem rodzica obowiązek alimentacyjny.

W ocenie organu I instancji wypełnienie obowiązku alimentacyjnego względem matki przez jej dzieci (zarówno poprzez zapewnienie osobistej opieki jak również poprzez pokrycie kosztu tej opieki) w porównywalnym stopniu przy jednoczesnym uwzględnieniu usług opiekuńczych świadczonych przez MOPS oraz pielęgniarską opiekę długoterminową domową, pozwoliłoby skarżącej na podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze godzinowym.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 u.ś.r. poprzez pominięcie derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i oparcie decyzji odmownej w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą starszą na przesłance wieku powstania niepełnosprawności. Ponadto wskazała, iż podjęcie przez nią zatrudnienia jest w tej chwili całkowicie nie możliwe, bowiem pomoc z MOPS-u jest minimalna do potrzeb i resztę dnia musi sprawować opiekę. Mama wymaga stałej opieki (24h na dobę) i tylko skarżąca może się podjąć opieki, którą sprawuje rezygnując z podjęcia zatrudnienia. Skarżąca posiada 4 letnia córkę, która posiada spektrum autyzmu i orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Skarżąca po 25 latach pobytu za granicą, wróciła aby opiekować się mamą. Otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego jest jedyną szansą na zapewnienie mamie opieki, wyżywienia i lekarstw. Nie ma żadnej innej osoby, która mogłaby tą opiekę sprawować.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.

W motywach rozstrzygnięcia, Kolegium stwierdziło, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką.

Z załączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego wynika, iż matka skarżącej w 1994r. została zakwalifikowana do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia orzeczeniem wydanym przez lekarza Orzecznika ZUS, z uwagi na zdiagnozowane następujące choroby: kamicę moczową, kamicę lewej nerki, zastój ST l/ll lewej nerki, wodonercze prawostronne z zanikiem miąższu oraz wypadanie macicy, pozostaje w stałym leczeniu specjalistycznym ginekologicznym i urologicznym. Skarżąca od 2017r. objęta jest pomocą świadczoną przez MOPS w N. w formie usług opiekuńczych. Aktualnie zgodnie z decyzją z dnia 3 stycznia 2022r. ma przyznane usługi opiekuńcze w zakresie podstawowym - usprawnienie do funkcjonowania w społeczeństwie świadczone przez 5 dni w tygodniu po 6 godzin dziennie.

W ocenie skarżącej niewystarczającą dlatego pozostaje bierna zawodowo z powodu sprawowania opieki nad matką. Jak oświadczyła poza granicami kraju przebywała od 1996r., a powróciła do obecnego miejsca zamieszkania w sierpniu 2021 r. Jej powrót był bezpośrednio związany z pogorszeniem stanu zdrowia mamy. Matka skarżącej w lipcu 2021 r. była hospitalizowana na Oddziale Urologicznym Szpitala Specjalistycznego w N. (15.07.2021 r. do 28.07.2021 r.). Po zakończonej hospitalizacji matka skarżącej wymaga całodobowej opieki. Poza przyznaną pomocą w formie usług opiekuńczych objęta jest pielęgniarską opieką długoterminową domową realizowaną od sierpnia 2021 r. do nadal. Pielęgniarka jest dwa lub trzy razy w tygodniu i monitoruje stan zdrowia matki skarżącej. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką poza godzinami świadczonych usług opiekuńczych.

Nadto ustalono, że matka skarżącej nie jest osobą sprawną ruchową, bez wsparcia i pomocy nie jest w stanie samodzielnie usiąść, wstać z łóżka, przemieścić się po pomieszczeniach. Posiada balkonik rehabilitacyjny, podczas jego użytkowania wymagana jest obecność drugiej osoby. Wymaga wsparcia i pomocy w każdej czynności dnia codziennego.

Kolegium uznało, że iż wykazany przez skarżącą zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy czy też pracy dorywczej. Skarżąca nie sprawuje całodobowej specjalistycznej opieki nad matką, której zakres uniemożliwiałby jej aktywność zawodową. Organ odwoławczy nie kwestionuje faktu, że matka skarżącej ze względu na swój stan zdrowia oraz wiek wymaga pomocy i opieki, a opiekę tą zapewnia jej mieszkająca wraz z nią skarżąca. Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej jest inwalidką od 1993 r. I grupy z ogólnego stanu zdrowia a skarżąca od 1996r. - jak oświadczyła - przebywała poza granicami RP.

Ponadto zważywszy na fakt, iż matka jest objęta pomocą ze strony państwa w formie usług opiekuńczych oraz pielęgniarską opieką długoterminową domową nie można wnioskować, aby zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej (i jaki faktycznie wykonuje skarżąca) był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie skarżącej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym.

Zdaniem Kolegium czynności wykonywane przez skarżącą w ramach opieki tj. pomoc podczas porannej i wieczornej toalety, mycie ciała, mycie głowy, kąpiel, czesanie, obcinanie paznokci, zmiana bielizny osobistej, zapobieganie odparzeniom, podawanie lekarstw, przygotowywanie posiłków, utrzymanie czystości otoczenia w którym przebywa matka, reprezentowanie w instytucjach i urzędach, regulowanie opłat - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie.

Dodatkowo zauważyć należy, że niektóre czynności takie jak przygotowywanie posiłków, utrzymanie czystości w mieszkaniu odwołująca wykonuje nie tylko specjalnie dla matki ale również dla siebie choćby z racji wspólnego gospodarowania. Natomiast pozostałe czynności pielęgnacyjne tj. zmiana pozycji ciała, zmiana pieluchomajtek, które muszą być wykonywane w ciągu dnia osoba wymagająca opieki ma zapewnione w ramach świadczonych usług opiekuńczych.

Ponadto oprócz skarżącej, zobowiązanym do alimentacji matki jest również jej brat A. S.2, który jest emerytem. Z treści wywiadu środowiskowego wynika, iż nie jest on w stanie sprawować osobistej opieki nad matką ze względu na stan zdrowia ani też wspomóc ją finansowo. Niemniej jednak wskazując na swój zły stan zdrowia nie wskazał, aby legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co pozwoliłoby na anulowanie ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej matki w takim samym stopniu, co na skarżącej.

W ocenie organu odwoławczego przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach.

Na koniec, organ odwoławczy odnosząc się do zarzutu naruszenia naruszenie przez organ I instancji art. 17 ust. 1 b u.ś.r., wskazało, że odwołująca się polemizuje ze stanowiskiem, które nie zostało wyrażone w zaskarżonej decyzji. Organ I instancji nie wskazał, że powodem decyzji odmownej jest przesłana momentu powstania niepełnosprawności wynikająca z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., lecz brak konieczności rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad matką.

Na powyższą decyzję skarżąca, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. - naruszenia prawa materialnego tj. art. 17 ust.1 pkt. 4 w zw. z ust. 3a i 3b oraz ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zw. z art. 32, art. 2, art. 30, art. 69 i art. 71 ust. 1 oraz w zw. z art. 7 i art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, poprzez ich błędną i niekonstytucyjną wykładnię, a w konsekwencji błędne zastosowanie, z pominięciem celów ustawy oraz norm konstytucyjnych, co miało wpływ na wynik sprawy, albowiem uwzględnienie norm konstytucyjnych przy wykładni ww. przepisów ustawy doprowadziłoby do wydania decyzji o ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
2. - naruszenia prawa procesowego - art. 11 w zw. z art. 8 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez lakoniczne, wybiórcze i jednostronne uzasadnienie swojego stanowiska przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, a tym samym niezrealizowanie zasady przekonywania i powiązanej z nią zasady pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej, a także nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji, co miało istotny wpływ na wynik postępowania, polegający na niezałatwieniu sprawy zgodnie z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego, gwarantującymi należytą ochronę słusznych interesów strony.

Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Postanowieniem z dnia 7 lutego 2023 r. przyznano skarżącej pełnomocnika z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 4 listopada 2022 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta N. z dnia 8 sierpnia 2022 roku w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. S.1, pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.

Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).

Na podstawie ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2. 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten został jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443) uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką A. S.1, która w 1994r. została zaliczony do pierwszej grupy inwalidów ze względu na ogólny stan zdrowia. W aktach znajduje się karta informacyjna leczenia szpitalnego A. S.1 z lipca 2021r. Z epikryzy wynika, że chora została przeniesiona z Oddziału Chorób Wewnętrznych z powodu zastoju w nerkach, jednak kilkakrotnie odmawiała przeprowadzenia diagnostyki i ewentualnego leczenia powołując się m.in. że jest świadoma swojego stanu zdrowia. Z rozpoznania wynika, że matka skarżącej ma kamicę moczową, kamice lewej nerki, wodonercze prawostronne z zanikiem miąższu, zastój lewej nerki, wypadanie macicy. W skali Barthela matka skarżącej uzyskała 4 pkt. Skarżąca zamieszkuje ze swoją matką, która jest wdową. Natomiast matka skarżącej ma jeszcze jedno dziecko A. S.2, który zamieszkuje w sąsiedztwie swojej matki.

W wywiadzie środowiskowym ustalono, że matka skarżącej objęta jest pomocą społeczną w formie usług opiekuńczych (5 dni w tygodniu po 6 godzin dziennie). Poza tym objęta jest również pielęgniarską opieką długoterminową domową (pielęgniarka monitoruje stan zdrowia matki skarżącej 2, 3 razy w tygodniu). Matka skarżącej jest osoba leżącą. Bez wsparcia i pomocy nie jest w stanie przemieścić się po mieszkaniu. Skarżąca wskazał następujące czynności, które wykonuje przy matce: codzienna pielęgnacja, zmienianie pieluchomajtek, utrzymywanie w czystości pomieszczeń, zapobieganie odparzeniom, przygotowywanie posiłków oraz pomoc w karmieniu, podawanie leków, załatwianie spraw w placówkach służby zdrowia, reprezentowanie matki w różnych instytucjach, urzędach, organizowanie matce czasu wolnego.

Dodatkowo w ramach postępowania sądowego skarżąca przedłożyła dokumenty związane ze sprawowaniem opieki nad swoją niepełnosprawną córką. Na rozprawie pełnomocnik wskazał na konieczność niesienia pomocy przez skarżącą w utrzymywaniu wzajemnych relacji między matką skarżącej (babcią) a jej córką (wnuczką).

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I jak i II instancji nastąpiła z powodu braku bezpośredniego związku przyczynowego między sprawowaną przez skarżącą opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia.

Zdaniem Sądu organy trafnie uznały, że sama konieczność wykonywanie wskazanych wyżej czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Należy bowiem uwzględnić zakres pomocy jaki skarżąca otrzymuje od organów pomocowych. Jak już wyżej było zaznaczone, 5 razy w tygodniu po 6 godzin dziennie matce skarżącej świadczone są usługi opiekuńcze, a dodatkowo 2, 3 razy w tygodniu matka skarżącej jest monitorowana przez pielęgniarkę. Tak więc skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar tychże czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, jak również zakres przyznanych usług opiekuńczych, nie musiała rzeczywiście rezygnować z podejmowania zatrudnienia. Ponadto organy trafnie zwróciły uwagę na fakt, ze skarżąca posiada brata, który jest również zobligowany alimentacyjnie wobec matki skarżącej.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.

Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).

W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia – zwłaszcza z uwagi na objęcie jej matki usługami opiekuńczymi oraz pielęgniarska opieką długoterminową - a samo świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy podkreślić w niniejszej sprawie, że matka skarżącej wymaga opieki, która nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu, także ze względu na świadczenia opiekuńcze przyznane przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w N. Matka skarżącej jest wprawdzie osobą leżącą, ale to powoduje, że nie jest w stanie podjąć zachowań nieprzewidywalnych i szkodliwych dla zdrowia swojego i innych osób.

Tak więc zdaniem Sądu summa summarum nie ma przeszkód w łączeniu przez skarżącą opieki nad matką z aktywnością zawodową. Wszystkie wymienione przez skarżącą czynności opiekuńcze można natomiast świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopiecznym. Świadczenie pielęgnacyjne samo w sobie nie ma natomiast zastępować wynagrodzenia za pracę w sytuacji, gdy opiekun ma możliwość podjęcia zatrudnienia, a sama sprawowana opieka nie wymaga od niego ciągłego i stałego zaangażowania. Z kolei sprawowanie opieki nad niepełnosprawną córką nie jest przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie.

Należy przy tym podkreślić, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia jest, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. W niniejszej sprawie oprócz skarżącej występują jeszcze jej brat, który również jest obciążony w tym samym stopniu wobec swojej matki obowiązkiem alimentacyjnym, co skarżąca.

Z wywiadu środowiskowego wynika, że brat skarżącej choruje na migotanie przedsionków, nadciśnienie, niewydolność oddechową, zmiany i zwyrodnienie stawów kolanowych. Przeszedł 3 operacje na lewe kolano i 4 operacje na prawe. Ma problemy z chodzeniem. W zaleceniach wskazano mu korzystanie z rowerka. Brat skarżącej jest na emeryturze, nie ubiega się o stwierdzenie inwalidztwa z uwagi na zbyt dużą biurokrację. Jego emerytura nie przekracza 2400 zł. Z załączonych do akt administracyjnych kart informacyjnych z leczenia szpitalnego wynika, że problemy z kolanami miały miejsce w 2011 i 2013r. Z 2019r. pochodzą jedynie wyniki badań rezonansu magnetycznego kolana lewego i prawego.

Zdaniem Sądu ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma częściowy obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba, zwłaszcza że w niniejszej sprawie zakres czynności opiekuńczych nie jest szeroki. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, iż zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania obowiązków alimentacyjnych w drodze sądowej. Trafnie z kolei w uchwale NSA z 14.11.2022 r. (I OPS 2/22, LEX nr 3431610) zwraca się uwagę, że zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o., wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego, w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego.

Wskazuje się przy tym, że sposób wypełniania obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 135 § 2 k.r.o., zależy od woli osoby zobowiązanej. Przepis ten ma charakter przywileju dla zobowiązanego do alimentów, który nie pracuje lub osiąga niewielkie dochody, a chce wypełnić obowiązek alimentacyjny. Nie można jednak wymusić "osobistych starań" osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych, w tej formie obowiązek alimentacyjny nie może zostać orzeczony, nie podlega też egzekucji.

Należy podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby uprawnione w pierwszej kolejności z osobą jej wymagającą, mogą jednak uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej w dalszej kolejności. Przyjmuje się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji). Godziłoby to też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji) - por. wyroki NSA z dnia 20 września 2013 r., I OSK 2/13; 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16; 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18; 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19) i 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, CBOSA). Zasada ta może być również stosowana w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych.

Należy jednak podkreślić, że w uchwale NSA z dnia 14.11.2022 r., przyjęto, że jedynie legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, realizuje to obiektywne kryterium. Wykładania ta ma związek ze zmianą brzmienia art. 17 ust. 1a u.ś.r. Ustawodawca zastąpił bowiem 01 stycznia 2013r. (ustawa z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 z późn. zm.) przesłankę braku możliwości sprawowania opieki przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przesłanką legitymowania się przez tę osobę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny uznał dalej, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu.

Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.

W niniejszej sprawie zarówno skarżąca jak i jej brat są osobami zobligowanymi do świadczeń alimentacyjnych wobec A. S.1. Skoro dopuszczalna jest interpretacja, że świadczenie pielęgnacyjne można przyznać osobie dalej spokrewnionej przed osobą spokrewnioną w stopniu bliższym, to również w niniejszej sytuacji należy przyjąć, że nie było wykluczone przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z osób, które są spokrewnione w tym samym stopniu, o ile obiektywne okoliczności wyłączają możliwość wykonania obowiązku alimentacyjnego przez inne osoby, przy czym tą obiektywną przesłanką jest legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, skarżąca nie wykazała istnienia obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki nad A. S.1 przez swojego brata. Wprawdzie brat skarżącej ma problemy z poruszaniem się, ale to nie oznacza, że nie może zastąpić skarżącą w opiece, zwłaszcza, że sama opieka jest również świadczona w ramach usług opiekuńczych, a brat skarżącej jest na emeryturze, a więc nie jest zatrudniony.

W niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się także naruszenia przepisów proceduralnych. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny i prawny sprawy, a samo uzasadnienie zaskarżonych decyzji spełnia standardy wynikające z art. 107 k.p.a. W uzasadnieniu swoich decyzji organy wyjaśniły zasadność przesłanek, którymi się kierowały przy załatwieniu sprawy. Sąd nie dopatrzył się także naruszenia zasady określonej w art. 8 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.