Uzasadnienie
III SA/Łd 1061/19
Decyzją z dnia [...], nr [...] wydaną na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10, art. 41 ust. 1pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jen. DZ.U. z 2019 r. poz. 299 ze zm.) Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił M. J. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia – renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny:
Decyzją z dnia [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego naliczył nadpłatę nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia – renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, w wysokości 7.429, 42 zł, za okres od 1 lutego 2014 r. do 30 września 2015 r. Z uwagi na zaliczenie na poczet powyższej kwoty przysługującego skarżącemu zwrotu kwoty 2.182 zł tytułem nadpłaconej przez stronę kwoty należnych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, skarżący został wezwany do zwrotu kwoty 5.247,42 zł.
Kwestionując zasadność powyższego rozstrzygnięcia skarżący wniósł odwołanie do Sądu Okręgowego w [...], V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który wyrokiem z dnia [...] sygn. akt [...] zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż ubezpieczony M. J. nie jest zobowiązany do zwrotu Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nadpłaty 50% części uzupełniającej renty rolniczej za okres o dnia 1 lutego 2014 r. do 30 września 2015 r., w kwocie 7.429, 42 zł.
W wyniku rozpoznania apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny w Ł. III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych prawomocnym wyrokiem z dnia [...], sygn. akt [...] zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.
Wnioskiem z dnia 8 sierpnia 2019 r. M. J. wystąpił o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Wskazał, że na obecną chwilę nie dysponuje taką sumą pieniędzy. Wyjaśnił, że jedynym źródłem utrzymania jest praca w gospodarstwie rolnym, jednakże z uwagi na panujące w ostatnich latach susze dochody z tego tytułu są znikome.
Decyzją z dnia [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił umorzenia przedmiotowych należności. Uzasadniając wskazał, iż stosownie do art. 41a ustawy Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze oraz stan funduszu emerytalno-rentowego oraz składkowego, może między innymi umorzyć należności kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Przy czym jak wskazał organ to, na świadczeniobiorcy ciąży obowiązek wskazania, że ze względu na stan majątkowy i trudną sytuację rodzinną nie jest w stanie uregulować należności.
Organ wskazał, iż podczas przeprowadzonej w dniu 11 września 2019 r. wizytacji w gospodarstwie rolnym skarżącego sporządzono notatkę. Z jej treści wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 4,78 h. Ponadto posiada inwentarz żywy w postaci 50 sztuk drobiu. Gospodarstwo jest wyposażone w ciągnik rolniczy oraz podstawowe maszyny rolnicze. Dochód z prowadzonego gospodarstwa zgodnie z oświadczeniem skarżącego wynosi około 7000 zł. rocznie. Ponadto uzyskuje dopłaty, które za rok 2018 wyniosły około 4.500 zł. Skarżący zamieszkuje wraz z małżonką oraz córką (uczennicą szkoły średniej) parter piętrowego, murowanego budynku, krytego blachodachówką, gdzie znajdują się trzy pokoje, kuchnia oraz łazienka. Pozostałe kondygnacje budynku są nie wykończone, widoczne ślady remontu. Dom jest wyposażony w podstawowe sprzęty oraz w instalacje c.o., wodę i gaz. Druga córka skarżącego jest studentką, mieszka w akademiku, który opłaca strona po 400 zł miesięcznie.
Ponadto córka otrzymuje stypendium w wysokości 500 zł miesięcznie. Ustalono także, że poza dochodem z tytułu prowadzonego gospodarstwa rolnego, rodzina skarżącego uzyskuje dochód z tytułu wykonywanej okresowo przez małżonkę strony pracy poza granicami kraju. W toku postępowania ustalono także, że strona nie korzysta z jakiejkolwiek formy wsparcia z pomocy społecznej. Na terenie posesji znajdują się także murowane garaż, obora oraz stodoła, pokryte eternitem, w dobrym stanie technicznym. Cała posesja jest ogrodzona. Ponadto jak wynika z oświadczenia skarżącego oraz przedłożonej dokumentacji łączna miesięczna kwota wydatków przekracza kwotę 2.600 zł, w której zawarte są koszty leczenia strony oraz jego małżonki – około 200 zł oraz koszty wyżywienia – około 1.500 zł. Powyższe okoliczności w ocenie organu administracji nie przemawiają za uwzględnieniem wniosku, co skutkuje odmową umorzenia przedmiotowych należność.
Nie zgadzając się z wydanym rozstrzygnięciem M. J. korzystając z uprawnienia wynikającego z art. 52 §3 p.p.s.a wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w której oświadczył, że wydana decyzja jest dla niego wysoce krzywdząca. Ponadto pismem procesowym z dnia 3 stycznia 2020 r., skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia braków formalnych skargi poprzez wskazanie na czym polega naruszenie przysługującego mu prawa lub interesu prawnego wskutek wydania zaskarżonej decyzji, zakwestionował prawidłowość nałożonego na niego obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wnosił o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. W myśl zaś § 2 art. 1 cyt. ustawy kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325) –dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.
W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Z powołanych wyżej przepisów wynika, że sprawowana przez sądy administracyjne kontrola administracji publicznej obejmuje ocenę prawidłowości zastosowania przepisów prawa i ich wykładni przez organy administracji oraz zgodność z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 299) – dalej: u.s.r. Zgodnie z treścią art. 41a ust. 2 u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Przepis ten wymaga rozważenia przez organ administracji między innymi możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz jego sytuacji materialnej, która ma w tym wypadku istotne znaczenie. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy co oznacza, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu.
Uznaniowość nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli sądu.
Wskazane w ww. przepisie kryterium "ważnego interesu zainteresowanego", przy zaistnieniu którego organ "może" uwzględnić wniosek umorzeniowy, wskazuje, że decyzja Prezesa KRUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ten przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia. Orzekając w konkretnej sprawie organ może więc, a nie musi umorzyć należności, oceniając istnienie lub nieistnienie tego kryterium, a także możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, a w wyniku dokonanej oceny wybiera konsekwencje prawne swoich ustaleń. Zaznaczyć jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności tych podnoszonych przez stronę (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt III GSK 2227/11, LEX nr 1311458).
Obowiązkiem organu wydającego orzeczenie na podstawie art. 41a ust. 2 u.s.r jest wyjaśnienie, czy w sytuacji osoby, która złożyła wniosek o umorzenie należności, nie występuje ważny interes pozwalający na umorzenie tych należności, który powinien być wyjaśniony przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest wyjaśnienie oraz odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadniona i dowolna, a powody odmowy organu orzekającego w istocie nieznane stronie, co jest sytuacją niedopuszczalną.
Kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd administracyjny ogranicza się do zbadania, czy organ administracji orzekający w sprawie nie przekroczył granic uznania i czy właściwie uzasadnił rozstrzygnięcie. Podkreślić należy, że wobec decyzji wydanych w tym trybie sąd administracyjny zobowiązany jest zbadać, czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem reguł prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści. Sąd administracyjny kontroluje prawidłowość przeprowadzonego postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Ustawodawca nadał KRUS możliwość umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r., co powinno być podyktowane ważnym interesem zobowiązanego oraz jego możliwościami płatniczymi. Chodzi bowiem o należności KRUS, które są uzasadnione, wymagalne i ściągalne, a jednak z woli ustawodawcy wyjątkowo, z uwagi na sytuację zobowiązanego, KRUS może należności te umorzyć, jednakże każdorazowo, niezależnie od podjętego rozstrzygnięcia, powinno ono być należycie uzasadnione, tak, aby zarówno zobowiązany jak i sąd, badający prawidłowość wydanej decyzji, mogli z łatwością zrozumieć, jakie okoliczności przesądziły o podjęciu takiego, a nie innego, rozstrzygnięcia. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie wydanej decyzji powinno umożliwić sądowi administracyjnemu sprawdzenie prawidłowości toku rozumowania organu wydającego decyzję oraz motywów rozstrzygnięcia, co ma istotne znaczenie zwłaszcza przy ocenie prawidłowości decyzji o charakterze uznaniowym. Decyzja w tym przedmiocie winna być poprzedzona wszechstronnym rozważeniem indywidualnych okoliczności sprawy istotnych z punktu widzenia przesłanek umorzenia.
W ocenie Sądu Prezes KRUS przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie zgromadził pełnego materiału dowodowego. Ponadto decyzja została uzasadniona w sposób lakoniczny. Uzasadnienie ogranicza się do opisu stanu faktycznego sprawy i stwierdzenia, że organ dokonał wnikliwej analizy materiału dowodowego. Sposób dokonania analizy materiału dowodowego nie znalazł jakiegokolwiek odzwierciedlenia w treści uzasadnienia.
Organ nie ustalił wysokości dochodów uzyskiwanych przez żonę skarżącego podczas okresowego zatrudnienia poza granicami kraju.
Z treści notatki sporządzonej podczas wizyty w gospodarstwie skarżącego nie wynika wielkość tych dochodów. Zamieszczono w niej jedynie adnotację cyt. " Nie podano wysokości dochodu". Organ nie wyjaśnił w uzasadnieniu wydanego orzeczenia, czy skarżący odmówił podania wysokości dochodów żony, czy w ogóle nie był o nie pytany. W trakcie rozprawy przed WSA w Łodzi w dniu 22 lipca 2020 r. skarżący stwierdził, że nie pytano go o wysokość dochodów żony.
Zdaniem sądu ustalenie wysokości powyższych dochodów jest warunkiem niezbędnym do wyjaśnienia faktycznej sytuacji materialnej rodziny skarżącego. Pomijając zarobki żony dochód rodziny skarżącego jest bardzo niski (rocznie 7.000 zł. i 4.500 zł. tytułem dopłat oraz 500 zł. miesięcznie stypendium córki), odbiegający znacznie od wysokości minimum socjalnego ustalanego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (średnioroczne minimum socjalne w gospodarstwie pracowniczym w 2019 r. dla rodziny 4 osobowej wynosiło 3.872,99 zł.).
Ponadto organ nie odniósł się w uzasadnieniu decyzji do podanej przez stronę informacji, iż jej gospodarstwo dotknęła klęska suszy. Powyższa okoliczność mogła mieć także bezpośredni wpływ na sytuację życiową rodziny utrzymującej się z pracy w tym gospodarstwie.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uzupełni materiał dowodowy w zakresie dotyczącym faktycznej wysokości dochodów osiąganych przez żonę skarżącego. Następnie dokona wnikliwej oceny sytuacji życiowej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Wydanie decyzji zostanie także poprzedzone rozważeniem z jednej strony ważnego interesu skarżącego, a z drugiej stanu finansów funduszów.
Wydane orzeczenie organ uzasadni w sposób odpowiadający wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a. W uzasadnieniu decyzji odniesie się także do kwestii strat gospodarstwa poniesionych w wyniku suszy.
Reasumując, sąd uznał, że w zakresie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia organ rentowy naruszył przepisy postępowania, a mianowicie art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c.) p.p.s.a. sąd uchylił zaskarżoną decyzję.
a.l.