Uzasadnienie
"A" Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł z dnia [...] r. w przedmiocie ustalenia podwyższonej opłaty eksploatacyjnej za wydobywanie kopaliny bez wymaganej koncesji.
Skarżąca spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata
W uzasadnieniu wniosku skarżąca spółka powołała się na swoją trudną sytuację finansową, wskazując na niewywiązywanie się przez jej dłużników z zobowiązań. Skarżąca spółka stwierdziła, że konkurencja na rynku w zakresie prowadzonej przez nią działalności jest duża i z uwagi na kryzys trudno o inwestorów. Majątek spółki wystarcza na pokrycie bieżącej działalności. Skarżąca spółka wskazała, że przedmiot jej działalności stanowią roboty związane z budową dróg i autostrad. W oświadczeniu o majątku i dochodach spółka wskazała, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wynosi 750 000 zł, wartość środków trwałych (według bilansu za ostatni rok) to 2 714 804,10 zł, zaś wysokość zysku lub straty za ostatni rok obrotowy według bilansu to 354 443,77 zł.
Postanowieniem z 10 lipca 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej spółce przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie na to postanowienie skarżąca spółka zarzuciła błędne uznanie, iż nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zdaniem spółki okoliczności przez nią podane zostały należycie uzasadnione i uprawdopodobnione. Spółka powołała się przy tym na trudności finansowe spowodowane nieopłaceniem całości faktur przez spółkę B na około 2 300 000 zł, brak bieżących dochodów i stratę wykazaną w ostatnim okresie działalności, brak zaplanowania środków na pokrycie ewentualnych kosztów postępowania sądowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654).
W niniejszej sprawie skarżąca spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wniosek skarżącej spółki dotyczy więc prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Zdaniem sądu przytoczona przez skarżącą spółkę argumentacja oraz nadesłane dokumenty nie pozwalają jednak uznać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługuje na uwzględnienie nie tylko w zakresie całkowity, ale także w zakresie częściowym.
W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane: w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1); w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (pkt 2). W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.).
Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od powyższej zasady. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno zatem mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem.
Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych oraz ewentualnie wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 2 p.p.s.a. (vide: postanowienia NSA: z dnia 14 stycznia 2014 r., II FZ 1355/14, II FZ 1435/13 – II FZ 1438/13; z dnia 20 lutego 2014 r., II FZ 145/14; z dnia 1 kwietnia 2014 r., II FZ 380/14 – II FZ 382/14; z dnia 12 czerwca 2014 r., II FZ 731/14 – II FZ 745/14; z dnia 1 lipca 2014 r., II FZ 1362/13 – II FZ 1369/13, II FZ 1381/13 – 1382/13, II FZ 1414/13 – II FZ 1427/13; z dnia 10 lipca 2014 r. II FZ 1472/14 – II FZ 1475/14; z dnia 1 sierpnia 2014 r., II FZ 1189/14, II FZ 1234/14 – II FZ 1235/14; z dnia 21 sierpnia 2014 r. II FZ 1283/14; z dnia 10 października 2014 r., II FZ 1336/14 – II FZ 1337/14; z dnia 14 października 2014 r., II GZ 646/14; z dnia 4 listopada 2014 r., II FZ 1720/14 – II FZ 1734/14; z dnia 5 listopada 2014 r., II FZ 1750/14 – II FZ 1755/14).
W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca spółka w sposób wyraźny stwierdziła, że jej majątek wystarcza na pokrycie bieżącej działalności, chociaż jednocześnie wskazała na mającą się pogarszać, z powodu niewywiązywania się z zobowiązań przez dłużników, kondycję finansową. Wysokość kapitału zakładowego spółki wynosi 750 000 zł, a wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok obrotowy określono na 2 714 804,10 zł. Spółka wykazała zysk z prowadzonej działalności za ostatni rok obrotowy w wysokości 354 443,77 zł. Z zeznań podatkowych o wysokości osiągniętego dochodu poniesionej straty przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych za rok podatkowy 2013 r. i 2014 r. (CIT-8) wynika, że w 2013 r. przychody spółki wyniosły 19 852 385,47 zł, przy kosztach uzyskania – 19 686 017,90, co dało jej dochód z działalności w kwocie 166 367,57 zł. W 2014 r. spółka odnotowała wyższe przychody w kwocie 21 482 223,09 zł, co przy kosztach uzyskania w kwocie 20 909 497,96 zł, dało jej wyższy dochód z działalności wynoszący 572 725,13 zł (k. 52 – 62).
Według bilansu od 31 grudnia 2013 r. do 31 grudnia 2014 r. spółka na koniec tego okresu dysponowała aktywami trwałymi o łącznej wartości 2 734 804,10 zł, w tym gruntami o wartości 139 885,00 zł, budynkami, lokalami i obiektami inżynierii lądowej i wodnej o wartości 789 821,85 zł, urządzeniami technicznymi i maszynami o wartości 765 470,59 zł, środkami transportu o wartości 918 934,67 zł, innymi środkami trwałymi o wartości 11 141,16 zł, środkami trwałymi w budowie o wartości 89 550,83 zł. Długoterminowe aktywa finansowe z tytułu akcji lub udziałów wyniosły 20 000 zł. Aktywa obrotowe skarżącej spółki na dzień 31 grudnia 2014 r. wyniosły łącznie 5 052 258,46 zł, w tym zapasy 1 149 632,87 zł (półprodukty i produkty w toku, towary, zaliczki na dostawy), należności krótkoterminowe 2 726 501,91 zł, środki pieniężne w kasie i na rachunkach bankowych 1 087 943,74 zł, inne aktywa pieniężne 686,39 zł, krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe 87 493,55 zł (k. 100 – 101).
Z deklaracji dla podatku od towarów i usług (VAT-7) wynika, że podstawa opodatkowania wyniosła: w listopadzie 2014 r. – 2 036 321 zł, w grudniu 2014 r. – 2 291 260 zł, w styczniu 2015 r. – 408 470 zł, w lutym 2015 r. – 885 538 zł, w marcu 2015 r. – 1 431 366 zł, w kwietniu 2015 r. – 893 445 zł (k. 62 – 78). Rachunek zysków i strat za okres do kwietnia 2015 r. wykazał wprawdzie stratę netto w kwocie 412 253,13 zł (k. 106), lecz okoliczności wynikające z opisanych wyżej dokumentów świadczą o dobrej kondycji finansowej skarżącej spółki, która prowadzi działalność na dużą skalę, uzyskując znaczne przychody, a w konsekwencji tego i dochody. Skarżąca spółka dysponuje znacznym majątkiem w postaci nieruchomości, środków transportu, maszyn i urządzeń technicznych, środków transportu, o czym świadczy także amortyzacja bilansowa na dzień 31 maja 2015 r. (k. 79 – 87). Wykazanie straty przez spółkę w ostatnim okresie działalności nie uzasadnia jeszcze przyznania jej prawa pomocy.
W postanowieniach z dnia 19 grudnia 2013 r., I GZ 567/13 i I GZ 568/13 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad tym przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Dodać do tego trzeba, że wysokie koszty mogą natomiast mieć bardzo różne źródło, np. w czynionych przez skarżącą spółkę inwestycjach, odpisach z tytułu zużycia środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, różnicach kursowych i nie świadczą jeszcze o trudnej sytuacji finansowej skarżącej spółki. Okoliczność, że jeden z kontrahentów nie wywiązuje się w pełni z zobowiązań również nie ma w tej sytuacji istotnego znaczenia. Z zestawienia należności od firmy "B" poza tym wynika, że wpłaca ona systematycznie należności wynikające z faktur w 50 %. Tylko za faktury wymagalne w okresie od stycznia do maja 2015 r. firma ta zapłaciła skarżącej spółce 987 914,35 zł. W stosunku do przychodu uzyskanego przez skarżącą spółkę w 2014 r. w wysokości 21 482 223,09 zł, niezapłacone przez firmę "B" należności (2 361 955,41 zł) stanowią około 11 %. Podkreślić należy, że wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej o charakterze cywilnoprawnym nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe (vide np.: postanowienia NSA: z dnia 7 stycznia 2014 r. II FZ 1362/13 – II FZ 1369/13; II FZ 1381/13, II FZ 1382/13, II FZ 1414/13 – 1427/13; z dnia 14 stycznia 2014 r., II FZ 1355/14, II FZ 1435/13 – II FZ 1438/13; z dnia 20 lutego 2014 r., II FZ 145/14; z dnia 12 czerwca 2014 r., II FZ 731/14 – II FZ 738/14, II FZ 745/14).
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ma też możliwość pozyskania środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm.), umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2013). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (vide np.: postanowienia NSA: z dnia 20 lutego 2014 r., II FZ 145/14; z dnia 12 czerwca 2014 r., II FZ 731/14 – II FZ 745/14; z dnia 1 lipca 2014 r., II FZ 1362/13 – II FZ 1369/13, II FZ 1381/13 – 1382/13, II FZ 1414/13 – II FZ 1427/13; z dnia 1 sierpnia 2014 r., II FZ 1189/14, II FZ 1234/14 – II FZ 1235/14; z dnia 21 sierpnia 2014 r. II FZ 1283/14; z dnia 10 października 2014 r., II FZ 1336/14 – II FZ 1337/14; z dnia 4 listopada 2014 r., II FZ 1720/14 – II FZ 1734/14; z dnia 5 listopada 2014 r., II FZ 1750/14 – II FZ 1755/14).
W tym stanie rzeczy niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że skarżąca spółka spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżąca spółka nie wykazała, że zmaga się z groźbą niewypłacalności, a jej sytuacja uległa radykalnej zmianie na niekorzyść w pierwszym kwartale 2015 r. Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08). Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Brak jest podstaw do uznania, że istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez skarżącą spółkę postępowania sądowoadministracyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2011 r., I FZ 344/11).
Ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy – mimo zaistnienia przesłanek ustawowych – od uznania sądów (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2013 r., I GZ 567/13 i I GZ 568/13). Analiza orzeczeń sądów administracyjnych w tym zakresie również prowadzi do konkluzji, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09).
Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., I SA/Po 1433/07, a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08, z dnia 1 kwietnia 2008 r., I OZ 208/08 i postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., I SA/Gd 269/04). Skarżąca spółka, składając skargę w niniejszej sprawie, powinna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania i zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Postępowanie przed organami administracji toczyło się od dłuższego czasu (zostało wszczęte w dniu 23 lipca 2013 r., decyzja organu pierwszej instancji została wydana w dniu 8 sierpnia 2014 r.).
Na obecnym etapie postępowania przed sądem administracyjnym skarżącą spółkę obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 2 705 zł. Wartość samego wpisu sądowego od skargi jest niewspółmiernie niska w stosunku do wartości majątku jakim dysponuje chociażby w postaci nieruchomości, maszyn, urządzeń technicznych i środków transportu. Postępowanie przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest objęte przymusem adwokacko-radcowskim. Skoro skarżąca spółka nie zapewniła sobie środków na pokrycie kosztów postępowania i we własnej ocenie ich nie posiada, gdyż ich nie zaplanowała, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy jej przyznać. Przyznanie prawa pomocy skarżącej spółce stanowiłoby nadużycie tej instytucji i naruszałoby nie tylko przepisy p.p.s.a., ale również art. 84 Konstytucji RP, ponieważ stanowiłoby nieuzasadnione odstąpienie od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (vide np.: postanowienia NSA: z dnia 7 października 2014 r., II FZ 1472/14 – II FZ 1475/14; z dnia 10 października 2014 r., II FZ 1472/14 – II FZ 1475/14; z dnia 4 listopada 2014 r., II FZ 1720/14 – II FZ 1734/14; z dnia 5 listopada 2014 r. II FZ 1750/14 – II FZ 1755/14).
W związku z powyższym sąd na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 zw. z art. 245 § 2 i 3 oraz art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu.
k.p.