Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodziz 7 sierpnia 2020 r., sygn. akt III SA/Łd 335/20

Uzasadnienie

Decyzją z dnia [...], nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) – dalej: k.p.a.; art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 138 ze zm.); art. 235 1 i art. 235 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 917 ze zm.); rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. z 1983 r. Nr 65 poz. 294 ze zm.); § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (tekst jedn.: DZ.U. z 2013 r. poz. 1367)[...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny utrzymał w mocy decyzję Powiatowego Państwowego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...], nr [...] wydaną w przedmiocie odmowy stwierdzenia u S.F. choroby zawodowej wywołanej promieniowaniem jonizującym łącznie z nowotworami złośliwymi (poz. 8 wykazu chorób zawodowych).

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny:

S. F. w latach 1963- 1995 pracował w Oddziale Radioterapii Ośrodka Onkologicznego [...], w tym w latach 1963-1972 na stanowisku asystenta, natomiast w latach 1973-1995 na stanowisku ordynatora Oddziału Onkologii Ogólnej. W latach 1996-2007 był zatrudniony na stanowisku starszego asystenta Oddziału Radioterapii i Opieki Paliatywnej. Jak wynika z przedłożonej dokumentacji w latach 1963-1972 (po 6 miesięcy w każdym roku) pracował w Oddziale Radiologii Ginekologicznej, który zajmował się śródtkankowym leczeniem chorych na nowotwory złośliwe z użyciem igieł radowych. Z posiadanych danych o narażeniu zawodowym wynika, że był objęty indywidualną kontrolą dawek promieniowania jonizującego w latach 1966-1995, gdyż szpital, w którym pracował znajdował się pod nadzorem dozymetrycznym Instytutu Medycyny Pracy w Ł. oraz Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej w W. Jak wynika z wykazu dawek, jakie w okresie pracy zawodowej otrzymał skarżący poza wyjątkiem 1969 r., w którym dawka skuteczna wynosiła 1,8 mSv, w pozostałych latach dawki te były niższe od obowiązującego wówczas limitu rocznego dla osób niepracujących zawodowo z promieniowaniem jonizującym (5 mSv) oraz znacznie niższe od rocznego limitu dla osób narażonych zawodowo wynoszącego ówcześnie 50 mSv, a obecnie 20 mSv.

Co więcej narażenie skarżącego na promieniowanie jonizujące nie miało charakteru stałego, gdyż w niektórych okresach czasu (lata 1970-1972, 194, 1908, 1982, 198, 1989-1994) narażenie nie występowało w ogóle. Od roku 1996 skarżący nie pracował w narażeniu na promieniowanie jonizujące.

Z akt sprawy wynika również, że latach 1967-1996 S. F. był objęty opieką profilaktyczną i badany w ramach badań okresowych w Przychodni Chorób Zawodowych [...]., gdzie w dokumentacji odnotowano, iż do połowy lat 90 –tych palił papierosy w ilości 20 sztuk dziennie. W roku 1993 u S. F. rozpoznano nowotwór płuca lewego.

W lipcu 2006 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Ł. (dalej PPIS w Ł.) skierował skarżącego, na jego wniosek, na badania do Poradni Chorób Zawodowych Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w Ł. w celu wydania orzeczenia stwierdzającego, czy istnieją podstawy do rozpoznania choroby zawodowej wynikającej z narażenia na promieniowanie jonizujące

Orzeczeniem z dnia [...], nr [...] uprawniona jednostka orzecznicza stwierdziła brak podstaw do uznania rozpoznanego nowotworu płuca za chorobę zawodową, argumentując powyższe niskim wynikiem, wynoszącym 0,7% oszacowanego prawdopodobieństwa udziału promieniowania jonizującego w indukcji nowotworu, uwzględniającego posiadane dane o długości i wielkości ekspozycji zawodowej oraz informacje o paleniu przez badanego tytoniu.

W oparciu o powyższe PPIS w Ł. decyzją z dnia [...] nr [...], wydaną na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. nr 132, poz. 1115) nie stwierdził u S. F. choroby zawodowej z pozycji 16 wykazu chorób zawodowych pod postacią nowotworu płuca lewego wywołanego działaniem promieniowania jonizującego.

W wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącego [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Ł. (dalej ŁPWIS w Ł.) decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Kwestionując zasadność wydanego rozstrzygnięcia skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, który wyrokiem z dnia 4 marca 2009 r., III SA/Łd 607/08 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, uzasadniając powyższe wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. w sprawie P 23/07 (Dz.U. nr 116, poz. 740) orzekającym o niezgodności art. 237 § 1 pkt 2 i 3 Kodeksu pracy (w zakresie, w jakim nie określa wytycznych dotyczących treści rozporządzenia), jak i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach (Dz.U. nr 132, poz. 1115) z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd wskazał ponadto na stwierdzone, a mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów proceduralnych poprzez brak wyjaśnienia, w sposób nie budzący wątpliwości, początkowej daty wszczęcia postępowania w sprawie podejrzenia u skarżącego choroby zawodowej (na co wskazują przeprowadzone wobec skarżącego w roku 1997 i w roku 1998 przez uprawnioną jednostkę orzeczniczą WOMP w Ł. badania), a co jest istotne dla ustalenia właściwego stanu prawnego znajdującego zastosowanie w sprawie.

W toku ponownego rozpatrywania sprawy organ I instancji uzupełnił zgromadzoną dokumentację o wyjaśnienia Instytutu Medycyny Pracy w Ł. co do prowadzonego w stosunku do skarżącego, w latach 1997-1998 postępowania diagnostyczno-orzeczniczego zakończonego wydaniem orzeczeń lekarskich nr [...] i nr [...]. Z dokonanych w tym zakresie ustaleń wynika, że w dostępnej dokumentacji brak jest skierowania na badanie, w wyniku którego zostały wydane w/w orzeczenia nr [...] i nr [...], a sama treść tych orzeczeń prowadzi do wniosku, że skarżący został skierowany przez lekarza Ośrodka Onkologicznego (pracodawca S. F.) w celu konsultacji i oceny zdolności do pracy w narażeniu na promieniowanie jonizujące, a także w celu orzeczenia o związku przyczynowym nowotworu płuca z ekspozycją zawodową na promieniowanie jonizujące. Orzeczenia te zostały przekazane jedynie do jednostki kierującej na badania (Regionalny Ośrodek Onkologiczny - pracodawca S. F.), nie otrzymał ich natomiast Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny w Ł., a jedynie został powiadomiony o wyniku konsultacji odpowiednio pismem z dnia 17 grudnia 1997 r. oraz z dnia 25 marca 1998 r.

Wobec powyższego PPIS w Ł. decyzją z dnia [...] nie stwierdził u S. F. choroby zawodowej wymienionej pod poz. 17.9 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych. Uzasadniając organ podkreślił, że pomimo zmiany stanu prawnego w sprawie nie zaistniała potrzeba ponowienia postępowania orzeczniczego, ponieważ w świetle nowych przepisów nie uległa zmianie jednostka chorobowa będąca przedmiotem postępowania, wymieniona pod pozycją 17.9 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r., a ponadto w świetle § 11 ust. 1 rozporządzenia czynności dokonane w toku wszczętych postępowań pozostają skuteczne.

Kwestionując zasadność wydanego rozstrzygnięcia S. F. wniósł odwołanie do ŁPWIS w Ł., który decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję I instancji wskazując na brak podstaw do uznania choroby nowotworowej skarżącego za chorobę zawodową. Zdaniem organu odwoławczego przeprowadzone postępowanie wyjaśniające, w szczególności ocena higieniczna środowiska pracy skarżącego, posiadane dane o narażeniu zawodowym, w tym wykaz wartości indywidualnych dawek promieniowania jonizującego, jakie w okresie pracy zawodowej otrzymał S. F. jak również czasookresu narażenia na to promieniowanie oraz dokonane na tej podstawie oszacowanie prawdopodobieństwa udziału zawodowej ekspozycji na promieniowanie jonizujące w indukcji nowotworu o wyniku końcowym o wartości 0,7%, wykluczają związek między stwierdzonym nowotworem płuca, a ekspozycją zawodową na promieniowanie jonizujące. Zdaniem organu, z dużym prawdopodobieństwem przeważającym czynnikiem mającym wpływ na rozwój choroby nowotworowej strony było nałogowe palenie tytoniu.

Nie zgadzając się z wydaną decyzją S. F. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, który wyrokiem z dnia 13 października 2010 r., III SA/Łd 364/10 uchylił decyzje organów obu instancji wskazując na brak ustaleń organów administracji publicznej, co do stanu prawnego, w oparciu o który winno być prowadzone postępowanie. Zdaniem sądu, wbrew wydanym zaleceniom nadal nie wyjaśniono wątpliwości, co do charakteru prowadzonego w roku 1997 postępowania diagnostycznego przez jednostki orzecznicze. Sąd podkreślił, iż w świetle przepisów rozporządzenia z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. nr 65, poz. 294 ze zm.), obowiązującego w roku 1997, nie było konieczności przesyłania zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej inspektorowi sanitarnemu i taki dokument nie stanowił podstawy do wszczęcia postępowania przez Powiatowego Inspektora Sanitarnego, bowiem z § 7-10 tego rozporządzenia wynika, że jednostki organizacyjne przesyłają orzeczenie o stanie zdrowia państwowemu terenowemu inspektorowi sanitarnemu, a ten wydaje decyzję na podstawie m.in. tego orzeczenia.

Konieczne jest zatem ustalenie, czy orzeczenia z dnia 25 listopada 1997 r. i 21 lipca 1997 r. oraz pismo z dnia 25 marca 1998 r. IMP, stanowiące odpowiedź na odwołanie skarżącego, były orzeczeniami wydanymi na podstawie § 7 ust. 4 i przesłanymi na podstawie § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. Jeśli nie były, to należy wyjaśnić, czy takie orzeczenia w tym trybie zostały wydane.

Zasadność powyższego stanowiska podzielił Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 6 lipca 2011 r., II OSK 207/11 oddalił skargę kasacyjną PWIS w Ł. wniesioną od w/w wyroku z dnia 13 października 2010 r.

Wykonując powyższe zalecenia PPIS w Ł.i wystąpił do WOMP w Ł. o wyjaśnienia dotyczące charakteru prowadzonego wobec skarżącego postępowania diagnostycznego, w wyniku którego zostały wydane orzeczenia nr [...] i nr [...]. W odpowiedzi na powyższe, pismem z dnia 27 marca 2012 WOMP w Ł. wyjaśnił, iż celem przeprowadzonego w 1997 r. badania S. F. była konsultacja. Takie sformułowanie zawarto w rubryce "w celu" w obu orzeczeniach: z dnia 25 listopada 1997 r. i 21 lipca 1997 r. i jak wynika z treści obu orzeczeń, prowadzone było ono w celu udzielenia lekarzowi zakładowemu odpowiedzi na pytanie, czy po przebytej chorobie nowotworowej i jej leczeniu S. F. może nadal pracować na stanowisku, na którym narażony jest na promieniowanie jonizujące. Pierwsze z orzeczeń zawierało przeciwwskazania do takiej pracy z powodu konieczności oszacowania prawdopodobieństwa indukcji procesu nowotworowego.

W drugim, wydanym w listopadzie 1997 r., po oszacowaniu prawdopodobieństwa zawarto stwierdzenie, że związek przyczynowy rozpoznanego nowotworu płuca z zawodową ekspozycją jest znacznie mniejszy niż 1%, co oznacza brak merytorycznego uzasadnienia do rozpoznania choroby zawodowej i w związku z tym WOMP w Ł. nie wystąpił ze zgłoszeniem podejrzenia choroby zawodowej. Na "konsultacyjny" charakter tych orzeczeń wskazuje również fakt, że zostały one skierowane do pracodawcy, jako adresata i nie zostały doręczone Terenowemu Inspektorowi Sanitarnemu, co miałoby miejsce, gdyby postępowanie diagnostyczne było prowadzone w celu rozpoznania choroby zawodowej.

Ponadto w toku postępowania nie doszło do wydania jakiejkolwiek decyzji administracyjnej w przedmiotowej sprawie (zgodnie z § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r.). Do akt sprawy załączone zostało również orzeczenie WOMP w Ł. nr [...] z dnia [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej.

Mając powyższe na uwadze PPIS w Ł. decyzją z dnia [...] nie stwierdził u S. F. choroby zawodowej pod postacią nowotworu złośliwego płuca lewego wywołanego działaniem promieniowania jonizującego z prawdopodobieństwem indukcji przekraczającym 10%.

Od powyższej decyzji S. F. wniósł dowołanie do ŁPWIS w Ł. W toku postępowania odwoławczego ŁWIS w Ł. zwrócił się do organu I instancji o jednoznaczne wyjaśnienie, czy kiedykolwiek zostało formalnie zgłoszone podejrzenie choroby zawodowej u S. F. W piśmie z dnia 20 lutego 2013 r. PPIS w Ł. poinformował, że S. F. nigdy nie dokonał zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej na obowiązującym formularzu i że jedynym dokumentem dotyczącym zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej jest pismo S. F. zatytułowane "Wniosek o uznanie choroby zawodowej" z dnia 17 lutego 2006 r. Na podstawie tego pisma wszczęto postępowanie i dwukrotnie, tj.: 18 lipca 2006 r. i 14 sierpnia 2012 r. skierowano S. F. do jednostki orzeczniczej w celu wydania orzeczenia w sprawie choroby zawodowej.

Natomiast w piśmie z dnia 27 lutego 2013 r. S. F. oświadczył, że jego wniosek z dnia 17 lutego 2006 r. stanowił wniosek o uznanie choroby zawodowej i równocześnie odwołanie od orzeczeń nr [...] i nr [...] Ponadto oświadczył, iż do Przychodni Chorób Zawodowych zgłosił się w 1997 r. ze skierowaniem od onkologa z Przychodni Onkologicznej Ośrodka Onkologii w Ł. z rozpoznaniem podejrzenia choroby zawodowej pod postacią raka płuca.

Mając powyższe na uwadze ŁPWIS w Ł. decyzją z dnia [...] uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowanie organu I instancji. Uzasadniając organ odwoławczy wskazał, iż dokonane w sprawie ustalenia bezspornie wskazują, że orzeczenia lekarskie z 1997 r. nie zostały wydane w trybie § 7 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych z 1983 r., a tym samym, że postępowanie diagnostyczne nie toczyło się w celu rozpoznania choroby zawodowej w trybie przepisów tego rozporządzenia. Co więcej zdaniem organu odwoławczego wobec braku doręczenia PPIS w Ł. wymaganego prawem zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej, dokonanego według obowiązującego wzoru, przez lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad skarżącym, które to zgłoszenie jest warunkiem koniecznym wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej, uznać należy, że w sprawie wystąpiła sytuacja, w której wydano decyzję administracyjną pomimo, iż nie doszło do prawnie skutecznego wszczęcia postępowania. Powyższe zaś stanowi podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji i umorzenia postępowania w sprawie, jako bezprzedmiotowego.

W wyniku rozpoznania skargi S. F. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawomocnym wyrokiem z dnia 23 października 2013 r. sygn. akt III SA/Łd 814/13 uchylił w/w decyzję z dnia [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] W uzasadnieniu wyroku sąd ponownie przeprowadził wywód, co do konieczności zastosowania w sprawie przepisów rozporządzenia z 1983 r. oraz zakwestionował sposób zakończenia postępowania przez organ II instancji, który zdaniem sądu narusza art. 105 §1 k.p.a. i nie licuje z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa

Kolejną decyzją z dnia [...] PPIS w Ł. nie stwierdził u S. F. choroby zawodowej wymienionej pod poz. 8 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. Podstawą przyjęcia takiego stanowiska była opinia lekarzy orzeczników poprzedzona wnikliwą oceną narażenia zawodowego.

W odwołaniu od tej decyzji S. F. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, twierdząc, że nowotwór płuca ma związek z narażeniem na promieniowanie jonizujące.

Decyzją z dnia [...] ŁPWIS w Ł. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji stwierdzając, że zebrany w sprawie materiał dowodowy, a przede wszystkim ustalenia uprawnionych jednostek orzeczniczych, prowadzą do jednoznacznego wniosku, że brak jest podstaw do stwierdzenia u S. F. choroby zawodowej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi S. F. wniósł o ponowne rozpatrzenie jego sprawy i uznanie choroby zawodowej pod postacią raka płuca. W motywach skargi strona powtórzyła dotychczasową argumentację i wskazała, że przez cały okres pracy w Oddziale Radioterapii od 1964 r. do 1995 r. wykonywała zabiegi ręcznych aplikacji radu, tubek i igieł radu w teren nowotworów złośliwych o różnych lokalizacjach. Orzeczenia WOMP z 1997 r. i IMP z 1998 r. o braku podstaw do uznania choroby zawodowej, oparte były wyłącznie na wynikach wskazań dozymetrów fotograficznych, bez znajomości stanowiska pracy skarżącego.

Skarżący podniósł, że we wszystkich przypadkach aplikacji radu na sali operacyjnej w warunkach jałowych, w znieczuleniu ogólnym nie było możliwości umieszczenia dozymetru na jałowym fartuchu, dlatego dozymetr zostawał w szatni. Z tych powodów od 1980 r. fizycy ochrony radiologicznej dokonywali pomiarów ekspozycji napromieniania specjalną aparaturą podczas wszystkich etapów pracy z radem. Pomiary te pozwalały na dokładne oszacowanie wielkości ekspozycji. Wyniki tych pomiarów zaginęły. Zarówno igły radu, jak i tubki radu w czasie długotrwałej pracy ulegały często mechanicznym uszkodzeniom z rozszczelnieniem. Powodowało to wydzielanie gazowej frakcji radu - radonu.

Skarżący zaprzeczył także, że palił papierosy do połowy lat 90-tych. Podniósł, że w wywiadzie podczas badania w Przychodni Chorób Zawodowych w 1997 r. podał, że palił papierosy z przerwami do 1982 r. W lipcu 1990 r. przebył ciężki, rozległy zawał serca z niewydolnością krążenia. W okresie rehabilitacji pozawałowej stwierdzono u niego zmianę ogniskową w płucu lewym, która w dalszych badaniach okazała się rakiem płuca. Operację całkowitego usunięcia płuca skarżący przebył w 1993 r. Ponadto skarżący wskazał, że stwierdzono u niego bardzo rzadką postać raka gruczołowego - carcinoma bronchioalveolare, co do którego w piśmiennictwie onkologicznym brak jest jednoznacznych dowodów, że jest on rakiem tytoniozależnym. Częściej na ten typ raka chorują osoby niepalące, co przemawia za tezą, że nie jest to rak tytoniozależny. Za tezą tą przemawia lokalizacja raka w obwodowych częściach płuc, poza oskrzelem.

Ponad 10-letni okres od zaprzestania palenia papierosów powoduje całkowite wygaśnięcie ryzyka indukcji raka tytoniozależnego. Przedstawione fakty narażenia zawodowego na promieniowanie jonizujące radu, radonu, promieniowania X przemawiają – według skarżącego - za przeważającym prawdopodobieństwem związku z chorobą raka płuca.

Wyrokiem z dnia 20 marca 2015 r., III SA/Łd 162/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę S. F. Uzasadniając sąd stwierdził, iż wydane w sprawie decyzje o braku podstaw do uznania choroby zawodowej odpowiadają prawu, a w motywach podjętych rozstrzygnięć organy rzetelnie i rzeczowo wypowiedziały się, co do przyczyn zajętego stanowiska. W ocenie sądu przeprowadzone w sprawie postępowanie wyjaśniające odpowiadało wymogom określonym w art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. oraz uwzględniało zalecenia sądu zawarte, w uprzednio wydawanych w sprawie wyrokach sądu administracyjnego, czym organy zadość uczyniły treści art. 153 p.p.s.a. Odnośnie meritum sprawy sąd wywiódł, że dla uznania choroby za chorobę zawodową konieczne jest łączne spełnienie dwóch warunków.

Po pierwsze, rozpoznane schorzenie musi figurować w wykazie chorób zawodowych, a po drugie - musi zostać spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy. Wobec powyższego Sąd podzielił ocenę dokonaną przez organy, że orzeczenia IMP oraz WOMP, uzupełnione przywołanymi wyżej opiniami są spójne i rzeczowe, zostały także rzetelnie, logicznie i kompleksowo uzasadnione, w związku z czym brak jest podstaw do ich kwestionowania. Odnosząc się do treści skargi Sąd stwierdził, że żaden z podniesionych w niej argumentów nie mógł rzutować na wynik sprawy. Twierdzenia skarżącego o paleniu papierosów do 1982 r. w świetle poczynionych wyżej rozważań Sąd ocenił jako zupełnie niewiarygodne i nie znajdujące oparcia w aktach sprawy. Kwestie zaś typowo medyczne podnoszone przez skarżącego, że nowotwór płuca, na który zachorował, jego lokalizacja oraz piśmiennictwo onkologiczne dowodzą, że nie jest to rak tytoniozależny, nie mogły zostać merytorycznie zweryfikowane przez sąd, który nie posiada specjalistycznej wiedzy w tym zakresie.

Nie zgadzając się z wydanym wyrokiem S. F., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z dnia 23 marca 2017 r., II OSK 1881/15 uchylił w/w wyrok z dnia 20 marca 2015 r., III SA/Łd 162/15, objętą tym wyrokiem decyzję PWIS w Ł. z dnia [...] oraz poprzedzającą ją decyzję PPIS w Ł. z dnia [...] Zdaniem NSA zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie był wystarczający do stwierdzenia braku podstaw do uznania choroby skarżącego za chorobę zawodową. W ocenie sądu kasacyjnego organy administracji nie powinny ograniczać się jedynie do samej treści orzeczeń lekarskich wydanych w ramach niniejszego postępowania, a także zweryfikować stanowisko skarżącego, co do nieprawidłowego ustalenia wpływu napromieniowania na powstanie choroby zawodowej, w tym rozważyć wystąpienie do specjalistycznej jednostki medycznej o dodatkową konsultację, która winna uwzględniać bezwzględnie rozważania sądu zawarte w przedmiotowym wyroku.

W szczególności konieczne jest wyjaśnienie kwestii szczegółowych kryteriów ustalania związku pomiędzy czynnikami chorobotwórczymi, a ujawnieniem choroby, które to kryteria nie zostały uregulowane w rozporządzeniu z 1983 r.; kwestii rzeczywistych dawek napromieniowania przyjętych przez skarżącego, wobec podnoszonych przez stronę specyfiki wykonywanej pracy, nierzeczywistych wskazań napromieniowania rejestrowanych przez indywidualne dozymetry oraz brak możliwości używania tych urządzeń w trakcie przeprowadzania zbiegów; kwestii wpływu palenia przez skarżącego papierosów na powstałą chorobę nowotworową, a która to kwestia winna zostać wyjaśniona przez biegłego z zakresu onkologii oraz zasięgnięcie opinii, czy choroba skarżącego może zostać uznana za chorobę zawodową lekarzy specjalistów z dziedziny onkologii połączonej ze stosowaniem pierwiastków promieniotwórczych, w tym radu.

W toku ponownego rozpatrywania sprawy PPIS w Ł. załączył do akt sprawy:

1. - pismo z dnia 17 lipca 2017 r. Wojewódzkiego Wielospecjalistycznego Centrum Onkologii i Traumatologii [...]. zawierające informację, iż szpital nie posiada żadnych danych na temat narażenia skarżącego na promieniowanie jonizujące w latach 1963-1995 oraz nie posiada żadnych dokumentów opisujących warunki wykonywania zabiegów w tym okresie;
2. - pismo konsultanta wojewódzkiego w dziedzinie radioterapii onkologicznej z dnia 9 listopada 2017 r., z którego wynika istnienie związku przyczynowo skutkowego między ryzykiem wystąpienia choroby zawodowej, a ekspozycją na dym tytoniowy, jak również ekspozycją na promieniowanie jonizujące; przy czym w przypadku promieniowania jonizującego związek ten ma bardzo skomplikowany charakter i jest zależny od wielu czynników, w tym wiekiem, płcią, wrażliwością osobniczą, jak również wielkością dawki napromieniowania, jej natężeniem i rodzajem ekspozycji; natomiast, co do związku przyczynowego pomiędzy paleniem tytoniu przez osobę narażoną na promieniowanie jonizujące, a zachorowaniem na nowotwór płuca konieczne jest zasięgnięcie opinii specjalistów medycyny pracy oraz inspektorów ochrony radiologicznej;
3. - pismo Poradni Chorób Zawodowych [...]. z dnia 3 listopada 2017 r. zawierające informację o braku możliwości uzyskania opinii, co do związku przyczynowego pomiędzy paleniem tytoniu przez skarżącego, a zachorowaniem na nowotwór płuca z uwagi na fakt, że Instytut Medycyny Pracy w Ł., Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Instytut Medycyny Wsi w L. i instytut Medycyny Morskiej i Tropikalnej w G. nie zatrudniają lekarza specjalisty z dziedziny onkologii.

Ponadto opinią z dnia 9 stycznia 2018 r., sporządzoną na wniosek organu z dnia 30 listopada 2017 r., Kierownik Przychodni Konsultacyjno-Diagnostycznej WOMP w Ł.i dokonał uzupełnienia wydanego w sprawie orzeczenia z dnia 25 listopada 1997 r., nr [...], po zapoznaniu się z wytyczne zawartymi w wyroku NSA z 23 marca 2017 r.

1. - pismo PPIS w Ł. z dnia 7 września 2017 r. skierowane do Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. z zapytaniem, czy istnieje możliwość wydania opinii w przedmiocie związku przyczynowego pomiędzy paleniem papierosów przez stronę, a zachorowaniem na nowotwór płuca lewego, ze wskazaniem stopnia prawdopodobieństwa i z uwzględnieniem rozważań zawartych w wyroku NSA, przy czym opinia powinna zostać wydana przez lekarza posiadającego specjalizację z zakresu onkologii,
2. - odpowiedź ww. instytutu z dnia 13 września 2017 r., iż nie ma możliwości wykonania opinii, ponieważ nie zatrudnia specjalisty z zakresu onkologii. Jednocześnie poinformowano, że jednostką, która może wykonać opinię jest Centrum Onkologii w G. bądź w W. Jak wynika z akt sprawy, na wniosek skarżącego PPIS w Ł. postanowieniem z dnia 12 lutego 2018 r. dopuścił dowód z przesłuchania świadków – współpracowników strony, którzy do protokołu z dnia 5 kwietnia 2018 r. zeznali, iż podczas wykonywania obowiązków zawodowych związanych ze stosowaniem źródeł promieniowania jonizującego mieli do dyspozycji, stosowane do dnia dzisiejszego dozymetry fotograficzne. W trakcie wykonywanego zabiegu brak było możliwości przypięcia tych urządzeń do jałowego fartucha, a co więcej podczas przygotowywania się do zabiegu, jak i podczas wykonywania tego zabiegu nie było możliwości stosowania skutecznych osłon. Odnośnie palenia przez skarżącego tytoniu świadkowie zeznali, że palenie to miało charakter okazjonalny, w ilości 3-4 sztuk dziennie w okresie od 1978r. do 1982 r,. w 1982 r. skarżący zaprzestał palenia tytoniu.

Natomiast przesłuchana w dniu 9 kwietnia 2018 r. w charakterze świadka inspektor ochrony radiologicznej szpitala, pełniąca tę funkcję od 1983 r. doktor nauk fizycznych w swoim zeznaniu wyjaśniła sposób pomiarów przyjętych przez pracowników, w tym skarżącego dawek promieniowania, zarówno za pomocą indywidualnych dozymetrów oraz dawki ekspozycyjnej w środowisku pracy komory jonizującej, za pomocą licznika Geigera-Mullera. Wyjaśniła także, że jedyną metodą ochrony stosowaną przy zabiegach były ołowiane osłony radiologiczne, które w praktyce nie zawsze były stosowane, gdyż utrudniały wykonywanie zabiegu. W okresie kiedy były dokonywane pomiary, to dostawała wyniki z CLOR. Wyniki S. F. wykazywały, że zawsze uzyskiwał, w przeciwieństwie do innych lekarzy, małe dawki promieniowania. Według wiedzy świadka przebywanie długotrwałe w sferze promieniowania, połączone z pochłanianiem małych dawek promieniowania daje większy szkodliwy efekt zdrowotny – jest kancerogenne, może powodować raka.

Pismem z dnia 21 maja 2018 r. WOMP w Ł. po zapoznaniu się z treścią zeznań przesłuchanych świadków oraz stanowiska skarżącego, co do wydanej w dniu 9 stycznia 2018 r. opinii uzupełniającej wyjaśnił, że analiza przekazanych mu dodatkowych informacji pozostaje bez jakiegokolwiek wpływu na możliwość weryfikacji wydanego orzeczenia o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej.

Natomiast jak wynika ze sporządzonej na wniosek organu opinii uzupełniającej IMP w Ł. z dnia [...] uwzględniającej treść zeznań przesłuchanych świadków oraz stanowisko strony skarżącej wyrażone w pismach z dnia 2 lutego 2018 r. oraz 25 czerwca 2018 r. brak jest możliwości ustalenia dawki promieniowania jonizującego na ręce podczas wykonywania zabiegów, z uwagi na fakt, iż w okresie pracy skarżącego nie stosowano dozymetrów dawki promieniowania na ręce, a ponadto brak jest danych, co do warunków narażenia, to jest czasu aplikacji, odległości od źródeł, czy też stosowanych osłon.

Ponadto brak jest nowych dowodów, które wskazywałyby aby szacowane dawki promieniowania jonizującego przyjęte przez stronę przekraczały dopuszczalne normatywy higieniczne. Natomiast znajdujące się w aktach sprawy dostępne dane wskazują, iż przyjęte przez stronę dawki były niższe od obowiązującego limitu rocznego. Odnośnie wpływu ekspozycji na promieniowanie radonu i rozwój nowotworu płuca jednostka orzecznicza uznała, iż jest wątpliwy, gdyż cząsteczki alfa stanowią zagrożenie wyłącznie w przypadku ekspozycji wewnętrznej. Dalej wskazano, iż w postępowaniu orzeczniczym dotyczącym chorób zawodowych, prowadzonym zarówno na gruncie aktualnie obowiązującego rozporządzenia z 2009 r., jak i na gruncie znajdującego zastosowanie w niniejszej sprawie rozporządzenia z 1983 r., dokonuje się szacowania prawdopodobieństwa związku pomiędzy rozpoznaną chorobą, a narażeniem zawodowym, które powinno być bezsporne lub przeważające.

I tak do chorób zawodowych zalicza się choroby wywołane promieniowaniem jonizującym, łącznie z nowotworami jonizującymi, jeżeli prawdopodobieństwo udziału promieniowania w indukcji nowotworu przekracza 10%. W przypadku skarżącego oszacowane prawdopodobieństwo uwzględniające długość i wielkość ekspozycji promieniowania oraz informację o paleniu tytoniu, zarówno w roku 1997, jak i w wyniku ponownego oszacowania w roku 2012 wynosiło poniżej 1%. Tym samym nie można bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem wskazać istnienia związku przyczynowego rozpoznanego u strony raka płuca z warunkami w pracy. Tym bardziej, że do stwierdzenia choroby zawodowej nie wystarczy jedynie fakt rozpoznania jednostki chorobowej ujętej w wykazie i istnienie narażenia zawodowego, ale brane są pod uwagę inne pozazawodowe czynniki rozwoju choroby, w tym przypadku palenie tytoniu, które jest czynnikiem wysokiego ryzyka.

Odnośnie argumentacji skarżącego, co do braku wpływu palenia papierosów na rodzaj stwierdzonego u niego nowotworu płuca jednostka orzecznicza wskazała, iż przedstawione twierdzenia nie znajdują potwierdzenia w literaturze. Natomiast, co do potwierdzonej przez świadków okoliczności okazjonalnego palenia papierosów przez stronę i zaprzestania palenia tytoniu w roku 1982 jednostka orzecznicza wskazała, iż powyższe pozostaje w sprzeczności z informacjami podawanymi przez stronę do dokumentacji medycznej prowadzonej podczas wykonywanych badań profilaktycznych.

Natomiast, co do wymaganych kwalifikacji lekarzy orzekających w sprawach chorób zawodowych jednostka orzecznicza wskazała, iż w świetle obowiązującego prawa lekarzem właściwym do orzekania w zakresie chorób zawodowych jest lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy oraz w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18 czerwca 2010 r. w sprawie specjalizacji lekarskich niezbędnych do wykonywania orzecznictwa w zakresie chorób zawodowych. Powyższe oznacza, iż powołanie biegłego z zakresu onkologii nie jest konieczne do rozpoznania choroby zawodowej.

Decyzją z dnia [...] PPIS w Ł. nie stwierdził u S. F. choroby zawodowej.

Kwestionując powyższe rozstrzygnięcie pełnomocnik skarżącego wniósł odwołanie do ŁPWIS w Ł., w którym wnosząc o uchylenie decyzji w całości i orzeczenie, co do istoty sprawy zarzucił naruszenie § 1 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia z 1983 r. poprzez uznanie, że kryteria ustalenia choroby u skarżącego są zgodne z wynikającymi z rozporządzenia zasadami ustalenia istnienia związku przyczynowego, jak również naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez wadliwe uznanie, że w sprawie wyjaśnione zostały wszystkie istotne dla sprawy okoliczności, pomimo nieustosunkowania się do stanowiska skarżącego oraz przedstawionych przez niego świadków, co do niedokładnego prowadzenia pomiarów promieniowania jonizującego, jak również pominięcia specyficznych warunków pracy oraz braku zasięgnięcia opinii biegłego z zakresu onkologii i radioterapii.

W toku postępowania odwoławczego ŁPWIS w Ł. stosując się do zaleceń NSA zawartych w wyroku z dnia 23 marca 2017 r. uzupełnił zgromadzony materiał dowodowy o opinię konsultanta wojewódzkiego w dziedzinie radioterapii onkologicznej z dnia 16 września 2019 r., co do udziału czynników ryzyka, to jest palenia tytoniu i narażenia na promieniowanie jonizujące w rozwoju raka płuca oraz umiejscowienia dawkomierzy indywidualnych oraz stosowania osłon podczas wykonywania zabiegu z wykorzystaniem źródła promieniowania jonizującego. Z treści przedłożonej opinii wynika, iż istnieje związek przyczynowo - skutkowy między ryzykiem wystąpienia choroby zawodowej, a ekspozycją na dym tytoniowy, jak również ekspozycją na promieniowanie jonizujące; przy czym w przypadku promieniowania jonizującego związek ten ma bardzo skomplikowany charakter i jest zależny od wielu czynników, w tym wiekiem, płcią, wrażliwością osobniczą, jak również wielkością dawki napromieniowania, jej natężeniem i rodzajem ekspozycji.

Odnośnie umiejscowienia osobistego dozymetru konsultant wskazał, iż wobec treści obowiązujących w tym zakresie przepisów urządzenie to winno być umieszczone na wysokości serca pod fartuchem ochronnym/osłonnym, a grubość i struktura jałowego fartucha nie jest w stanie zmniejszyć dawki promieniowania, na jaką jest narażony personel. Natomiast, co do stosowania osłon stałych przepisy prawne obowiązujące w latach odnoszących się do sprawy nie regulowały tej kwestii szczegółowo.

Ponadto organ odwoławczy wystąpił do inspektora ochrony radiologicznej szpitala J. B.-T. (zatrudniona w latach 1983-2002), w którym pracował skarżący o dodatkowe wyjaśnienia dotyczące rodzaju odzieży ochronnej podczas wykonywania zabiegów z użyciem źródeł radu, umiejscowienia indywidualnego dawkomierza oraz obowiązku noszenia go w czasie pracy. W odpowiedzi na powyższe do akt sprawy wpłynęły informacje, z których wynika, że skarżący miał obowiązek noszenia izomeru indywidualnego noszonego na wysokości piersi, a podczas zabiegów był brany w bawełniany fartuch jałowy. Ponadto wyjaśniono, że podczas zabiegów ewakuacji igieł radowych skarżący nie używał fartucha ochronnego ołowiowego, gdyż tego rodzaju fartuch nie chroni przed promieniowaniem gamma.

Zaskarżoną niniejszą skargą decyzją z dnia [...] ŁPWIS w Ł. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazał, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a przede wszystkim ustalenia uprawionych jednostek orzeczniczych w sposób bezsporny wskazują na brak podstaw do stwierdzenia u S. F. choroby zawodowej. Organ wskazał, iż nowotwory złośliwe wywołane promieniowaniem jonizującym nie wskazują żadnych cech swoistych i nie różnią się pod względem klinicznym i histopatologicznym od nowotworów występujących spontanicznie w populacji ogólnej.

Tym samym aby nowotwór złośliwy mógł być uznany za chorobę zawodową należy ustalić, że został on wywołany promieniowaniem jonizującym występującym w środowisku pracy. Przy czym szczególna rola w tym postępowaniu przypada uprawnionym do orzekania w sprawie chorób zawodowych jednostkom orzeczniczym, a jednym z niezbędnych elementów postępowania orzeczniczego jest ocena narażenia zawodowego. Dalej organ odwoławczy wskazał, że z ustaleń jednostek orzeczniczych, które orzekały w niniejszym postępowaniu wynika, iż przy ustalaniu związku przyczynowego rozpoznanego nowotworu złośliwego z przebytą ekspozycją zawodową na promieniowanie jonizujące obowiązuje zasada ustalenia prawdopodobieństwa. Szacunek prawdopodobieństwa wymaga danych o wielkości i charakterze narażenia w poszczególnych latach pracy oraz danych o narażeniu na inne pozazawodowe czynniki ryzyka. W rozpatrywanym przypadku prawdopodobieństwo związku przyczynowego zdiagnozowanej choroby z zawodową ekspozycją na promieniowanie jonizujące oszacowano znacznie poniżej 1%, co wyklucza uznanie rozpoznanego nowotworu płuca za chorobę zawodową.

Istotne w sprawie S. F. jest to, że palił on papierosy i z tym czynnikiem ryzyka z przeważającym prawdopodobieństwem obie jednostki orzecznicze łączą rozpoznany u niego nowotwór. Z pisma IMP w Ł. z dnia 25 marca 1998 r. wynika, że palenie papierosów jest istotnym pozazawodowym czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworu płuc, a prawdopodobieństwo indukcji nowotworów złośliwych u palaczy papierosów jest określone na około 90%. Z pisma Instytutu datowanego na 10 kwietnia 2008r. wynika, że w dokumentacji Przychodni Chorób Zawodowych IMP w Ł. gdzie S. F. był objęty opieką profilaktyczną i był badany w ramach badań okresowych od 1967r. do 1996r. odnotowano, że palił papierosy w ilości 20 sztuk dziennie do połowy lat 90-tych.

ŁPWIS podkreślił także, iż w orzekaniu o zawodowej etiologii nowotworów nie można pominąć danych literaturowych dotyczących przedmiotu sprawy. IMP w Ł. w sporządzonych opiniach uzupełniających z dnia 12 czerwca 2014r. i z dnia 24 stycznia 2019 r. zaznaczył, iż analiza fachowego piśmiennictwa medycznego wskazuje na brak dowodów, by promieniowanie jonizujące w dawkach, na które był narażony S. F. było przyczyną rozwoju raka płuca. Co więcej z pisma IMP w Ł. z dnia 25 marca 1998 r wynika, iż w piśmiennictwie epidemiologicznym nie ma żadnych dowodów na możliwość wywołania tego nowotworu przez przewlekłe narażenie na promieniowanie X lub gamma. Wręcz przeciwnie, jak wynika z opinii WOMP w Ł. z dnia 9 stycznia 2018 r. typ nowotworu, który został rozpoznany u S. F. występuje u osób palących papierosy, co najmniej dwukrotnie częściej niż u niepalących.

Natomiast zastrzeżenia skarżącego, co do braku wpływu palenia papierosów na rozwój tego typu nowotworu jaki rozpoznano u niego (rak gruczołowy) nie znajdują potwierdzenia w literaturze, co wynika z opinii uzupełniającej IMP w Ł. z dnia 10 kwietnia 2008 r.

Dalej organ odwoławczy wskazał, iż w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983r. w sprawie chorób zawodowych, mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, zawarta była delegacja zobowiązująca Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej do określenia szczegółowych zasad dotyczących rozpoznawania chorób zawodowych. Zasady takie zostały zawarte w "Wytycznych metodologicznych w sprawie rozpoznawania chorób zawodowych" z 1987 r. Tego rodzaju wytyczne stanowiły zbiór ogólnych wskazówek natury medycznej, pomocnych w interpretacji wykazu chorób zawodowych. Opracowanie tych wytycznych było tym bardziej konieczne, że wykaz chorób zawodowych skonstruowano w prosty sposób i w niektórych punktach wymagał wskazówek zapewniających jednolitą interpretację. W wykazie chorób zawodowych, wymieniono zarówno choroby wywoływane wyłącznie przez określony czynnik szkodliwy, występujący w środowisku pracy, jak również inne choroby, występujące często w populacji ogólnej, wywoływane również przez czynniki pozazawodowe.

Według opracowanych wytycznych, w razie braku dowodów potwierdzających istnienie pewnego związku przyczynowego między chorobą a warunkami pracy, ustalenie rozpoznania choroby zawodowej powinno być dokonywane z uwzględnieniem zasady wysokiego prawdopodobieństwa. Nie wystarcza, bowiem stwierdzenie, że nie można wykluczyć związku przyczynowego choroby z narażeniem zawodowym, gdyż rozpoznanie choroby zawodowej nie może się opierać na przypuszczeniach, których nie można uzasadniać. Ważnym elementem poprawnie ustalonego rozpoznania choroby zawodowej jest przeprowadzenie niezbędnej diagnostyki różnicowej w celu wykluczenia pozazawodowych czynników etiologicznych choroby. Szczególnie dotyczy to tych chorób zawodowych, które charakteryzują się nieswoistym obrazem klinicznym.

Promieniowanie jonizujące może być przyczyną większości typów histologicznych nowotworów złośliwych występujących w populacji generalnej. W ustalaniu prawdopodobieństwa związku rozpoznanego nowotworu złośliwego z faktem narażenia na promieniowanie jonizujące brane są pod uwagę różne czynniki. Sam szacunek prawdopodobieństwa wymaga danych o wielkości i charakterze narażenia w poszczególnych latach pracy, danych o zapadalności na poszczególne choroby nowotworowe (z uwzględnieniem płci i wieku) w populacji generalnej oraz narażenia na inne czynniki rakotwórcze. Jest to obliczenie złożone i wykonywane jest przez wysoko kwalifikowaną placówkę specjalistyczną zajmującą się problematyką ochrony radiologicznej tj. Instytut Medycyny Pracy w Ł. Dalej organ odwoławczy wskazał, iż w treści wytycznych Ministra Zdrowia wskazano, iż "prawdopodobieństwo indukcji nowotworu przez promieniowanie jonizujące mniejsze lub równe 1% nie powinno być wystarczające do uznania go za chorobę zawodową.

Oszacowanie prawdopodobieństwa w granicach 10% i większego powinno uzasadniać rozpatrywanie orzeczenia o istnieniu choroby zawodowej, jeśli w świetle danych epidemiologicznych można uznać, iż rozpatrywana postać nowotworu jest indukowana przez promieniowanie jonizujące". Pod rządami obowiązywania rozporządzenia z dnia 18 listopada 1983r., Naczelny Sąd Administracyjny stał na stanowisku (wyrok z dnia 5 sierpnia 1998r., sygn. akt I SA 471/98), że fakt zapadnięcia na chorobę zawodową wymienioną w wykazie załączonym do rozporządzenia nie jest wystarczającą przesłanką do uznania jej za chorobę zawodową, jeżeli nie pozostaje ona w związku przyczynowym z warunkami występującymi w środowisku pracy, bądź gdy takiego związku nie można wywieść w wysokim stopniu prawdopodobieństwa.

Natomiast, co do podnoszonych przez S. F. błędów w ocenie rzeczywistego narażenia na promieniowanie jonizujące na stanowisku pracy, organ odwoławczy podkreślił, że sam zainteresowany uznał metody dozymetrii indywidualnej za nieskuteczne, przyznając, że nie dbał o noszenie kaset z tego względu, iż pracownicy ochrony radiologicznej szpitala dokonywali w czasie zabiegu wkłucia igieł radu, dokładnych pomiarów promieniowania za pomocą precyzyjnych urządzeń pomiarowych. Oran odwoławczy podziela stanowisko WOMP w Ł., wyrażone w opinii z dnia 9 stycznia 2018r., iż wątpliwości S. F. co do skuteczności szacowania rzeczywistego narażenia na promieniowanie jonizujące, są subiektywnymi rozważaniami osoby zainteresowanej wynikiem sprawy, ponieważ oprócz własnej oceny uznającej dozymetrię indywidualną za metodę nieskuteczną do szacowania faktycznego narażenia na promieniowanie jonizujące, nie przedstawił on żadnych wiarygodnych danych naukowych, przemawiających za tym, że w istocie była to metoda nieskuteczna.

Tymczasem podstawą do zapewnienia właściwej ochrony radiologicznej jest kontrola narażenia, realizowana poprzez monitorowanie narażenia pracowników oraz skażeń środowiska w oparciu o kontrolne pomiary dawek indywidualnych lub pomiarów dozymetrycznych w środowisku pracy. Nadzór wewnętrzny sprawowany przez inspektora ochrony radiologicznej szpitala, w którym zatrudniony był S. F. rozpoczął się dopiero od 1983 r., natomiast narażenie S. F. na promieniowanie jonizujące było monitorowane przez Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) w W. już od 1966 roku. Przeprowadzona w niniejszej sprawie ocena narażenia zawodowego skarżącego oparta została na podstawie danych uzyskanych z Zakładu Ochrony Radiologicznej IMP w Ł., z informacji przekazanych przez Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki, Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej w W. oraz Inspektora Ochrony Radiologicznej Szpitala [...] Narażenie S. F. na promieniowanie jonizujące było monitorowane (1966-1995r.), a odczyty dawek dokonywane były przez IMP w Ł. i w Centralnym Laboratorium Ochrony Radiologicznej w W.Ten sposób oceny narażenia jest metodą obiektywną, powszechnie przyjętą w większości krajów świata.

Skarżący jako lekarz Oddziału Radioterapii posiadał wiedzę z zakresu ochrony radiologicznej i był świadomy zagrożenia związanego z pracą z promieniowaniem jonizującym. Wiedział też, że podstawowym sposobem zapobiegania skutkom znacznego narażenia na promieniowanie jonizujące, jest stałe monitorowanie otrzymanych przez niego dawek promieniowania za pomocą pomiarów dozymetrycznych, jak i stosowanie ochron radiologicznych. Miał zatem wiedzę i świadomość, że monitoring indywidualny pozwalał na ocenę indywidualnego narażenia, kontrolę warunków pracy i wprowadzenie korekt w zakresie skuteczności barier ochronnych, a także szybkie wprowadzenie działań interwencyjnych i ich kontrolę w sytuacjach awaryjnych.

Ponadto skarżący miał zapewnioną opiekę medyczną, niezbędne środki ochrony radiologicznej (osłona ołowiana o grubości ok. 6 cm.) oraz sprzęt dozymetryczny, stosownie do warunków narażenia, a nadto przeszedł odpowiednie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony radiologicznej, co było. warunkiem dopuszczenia do pracy ze źródłami promieniotwórczymi.

Zatem z uwagi na fakt, iż warunkiem koniecznym stwierdzenia przez organy inspekcji sanitarnej choroby zawodowej jest jej uprzednie lekarskie rozpoznanie przez właściwe medyczne jednostki orzecznicze, orzeczenie o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej, jako wiążące dla organów administracji orzekających w przedmiocie choroby zawodowej prowadzić musi do odmowy stwierdzenia choroby.

Oceniając zaś twierdzenia skarżącego, jak i powołanych świadków (współpracowników) o paleniu papierosów przez S. F. do roku 1982, [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny stwierdza, że są one niewiarygodne, na co wskazują powołane wcześniej informację, iż w dokumentacji Przychodni Chorób Zawodowych Instytutu, gdzie S.F. był objęty opieką profilaktyczną i był badany w ramach badań okresowych od 1967r. do 1996r. odnotowano, że palił papierosy w ilości 20 szt. dziennie do połowy lat 90-tych. Co więcej, sam skarżący w piśmie adresowanym do Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 stycznia 2011r. oświadczył, iż palenie tytoniu zarzucił w 1993 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi S. F., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika zarzucił naruszenie:

1. - § 1 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia z1983 r. poprzez błędną wykładnię przepisów i uznanie, że warunkiem rozpoznana choroby zawodowej jest ustalenie, że z co najmniej wysokim prawdopodobieństwem choroba ma związek przyczynowy z czynnikiem szkodliwym środowiska pracy, a także poprzez uznanie, że kryteria ustalenia braku choroby zawodowej u skarżącego, wskazane w stanowiskach jednostek orzeczniczych, są zgodne z wynikającymi z w/w rozporządzenia zasadami ustalana istnienia związku przyczynowego, podczas gdy brak jest jakichkolwiek ustawowych wskazań, co do zakresu oddziaływania promieniowania na powstanie choroby nowotworowej, a domniemanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy czynnikami chorobotwórczymi, z ujawnioną jednostką chorobową nie zostało w toku postępowania obalone;
2. - art. 7 w zw. z art. 77 §1 k.p.a. poprzez wadliwe uznanie, że w postępowaniu przed organami obu instancji wyjaśnione zostały wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności, pomimo nieustosunkowania się do konsekwentnego stanowiska skarżącego podnoszonego składanych pismach i nie zwrócenie się do właściwych podmiotów, posiadających wiadomości specjalne o wydanie opinii uzupełniających w zakresie ustalenia, czy i jaki czynnik pozazawodowy był wyłączną przyczyną wystąpienia u skarżącego choroby nowotworowej płuc;
3. - art. 80 k.p.a. poprzez dowolną i sprzeczną z dowodami zgromadzonymi w toku postępowania ocenę dowodów poprzez uznanie, że etiologia rozpoznanego u skarżącego nowotworu ma podłoże pozazawodowe w sytuacji, gdy żaden z dowodów zgromadzonych w sprawie nie wykluczył, iż przyczyną nowotworu było promieniowanie jonizując występujące w miejscu pracy skarżącego, a wydana w sprawie opinia konsultanta wojewódzkiego w dziedzinie radioterapii onkologicznej z dnia 6 września 2019 r. wskazała na związek ekspozycji na promieniowanie jonizujące z ryzykiem wystąpienia choroby nowotworowej, między innymi w obrębie płuc; nadto poprzez pominięcie twierdzeń skarżącego, popartych zeznaniami świadków, co do niedokładnych pomiarów narażenia na promieniowanie jonizujące w miejscu pracy skarżącego.

Z uwagi na powyższe pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji; zobowiązanie na podstawie art. 145 a § 1 p.p.s.a. organów do wydania w terminie 30 dni decyzji o wystąpieniu u skarżącego choroby zawodowej; zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Uzasadniając wniesioną skargę pełnomocnik skarżącego przestawił argumentację, co do zasadność podniesionych zarzutów, wywodząc końcowo, że organy orzecznicze w sposób jaskrawy nie stosują się do zaleceń sformułowanych przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 marca 2017 r.

W odpowiedzi na skargę ŁPWIS wnosił o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, o następuje:

Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325) - dalej p.p.s.a. sąd, któremu sprawa została przekazana związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 23 marca 2017 r. sygn. akt II OSK 1881/15 uchylił wyrok WSA w Łodzi z dnia 20 marca 2015 r. sygn. akt III SA/Łd 162/15 w sprawie skargi S. F. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia choroby zawodowej. Uchylił także poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu wydanego orzeczenia NSA stwierdził, że na gruncie art. 2351 kodeksu pracy nie jest wymagane bezsporne wykazanie związku przyczynowego między pracą w warunkach narażenia, a stwierdzonym schorzeniem. Uznanie danej choroby za chorobę zawodową zależy od ustalenia wykonywania zatrudnienia w warunkach narażających na jej powstanie. Warunki narażające na powstanie choroby zawodowej nie oznaczają konieczności stwierdzenia wykonywania pracy w kontakcie z czynnikami szkodliwymi dla zdrowia przekraczającymi dopuszczalne normy. Wystąpienie szkodliwych czynników nie musi być zawinione przez pracodawcę i nie musi wynikać z przekroczenia norm, wystarczy wystąpienie w środowisku pracy czynnika, który jest szkodliwy choćby dla jednego pracownika ze względu na jego osobniczą wrażliwość. Możliwe jest bowiem uznanie choroby za zawodową, gdy równocześnie obok zatrudnienia w warunkach narażających na powstanie choroby występują inne czynniki chorobotwórcze.

Nie wyłącza to możliwości wykazania, że powstanie choroby w konkretnym przypadku nastąpiło z innych przyczyn, nie związanych z wykonywaniem zatrudnienia, przy czym nie dające się usunąć wątpliwości nie mogą być tłumaczone na niekorzyść pracownika zatrudnionego w warunkach narażających na zachorowanie. Tylko wykazanie, że choroba została spowodowana /wyłącznie/ przyczynami nie pozostającymi w związku z pracą pozwala na obalenie domniemana związku przyczynowego warunków pracy ze stwierdzonymi schorzeniami. Należy zauważyć, iż w przypadku pozytywnego ustalenia, że stwierdzona choroba jest wymieniona w wykazie chorób zawodowych i praca była wykonywana w warunkach narażających na jej powstanie, istnieje domniemanie związku przyczynowego między chorobą zawodową a warunkami narażającymi na jej powstanie. NSA wskazał, że dla prawidłowego ustalenia czy napromieniowanie skarżącego doprowadziło do zachorowania na nowotwór złośliwy nie bez znaczenia pozostaje pominięty przez organy administracji, a zalegający w aktach administracyjnych dokument – karta oceny narażenia zawodowego z podejrzeniem choroby zawodowej.

Ponadto w ocenie NSA nie można odmówić racji stronie skarżącej, że tak specjalistyczna dziedzina jaką jest terapia onkologiczna, zwłaszcza chirurgia połączona ze stosowaniem pierwiastków promieniotwórczych, w tym radu, wymaga sięgnięcia do wiedzy specjalistów z tej dziedziny.

Podobnie dla pełnego wyjaśnienia związku między paleniem papierosów, a zachorowaniem na nowotwór złośliwy płuca rozważeniu powinno podlegać ewentualne powołanie biegłego z zakresu onkologii, zwłaszcza że skarżący wskazywał na znikomy wpływ palenia na zachorowanie.

Domniemanie związku przyczynowego pomiędzy wystąpieniem choroby, a wykonywaniem pracy w warunkach narażenia na jej powstanie – może zostać obalone wyłącznie wówczas, gdy zostanie wykazane w sposób nie budzący wątpliwości, że etiologia choroby ma charakter pozazawodowy. Nie jest zatem wystarczające wykazanie współistnienia czynników pozazawodowych. Organy sanitarne zobligowane są bowiem do jednoznacznego i przekonywującego ustalenia, że własne takie czynniki – a nie sposób wykonywana pracy – wywołały dolegliwość.

NSA wskazał, że organy rozpoznając ponownie sprawę nie powinny ograniczać się do samej treści orzeczeń lekarskich wydanych w ramach niniejszego postępowania, ale zweryfikować również stanowisko skarżącego w kwestii nieprawidłowego ustalenia wpływu napromieniowania na powstanie choroby nowotworowej oraz wziąć pod uwagę wszelkie dowody, które zostały w niniejszej sprawie zebrane. Organy winny też rozważyć wystąpienie do specjalistycznej jednostki medycznej o dodatkową konsultację, która jednak powinna uwzględniać bezwzględnie rozważania Sądu zawarte w wyroku NSA.

Organ administracji i instancji po zapoznaniu się z wytycznymi zawartymi w wyroku NSA podjął czynności zmierzające do ich wykonania.

Wystąpił do jednostek orzeczniczych, które poprzednio wydały orzeczenia o braku podstaw do rozpoznania u skarżącego choroby zawodowej wydane opinii w przedmiocie związku przyczynowego pomiędzy paleniem papierosów a zachorowaniem na nowotwór płuca.

Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w Ł. w piśmie z dnia 9 stycznia 2018 r. podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko. Podjął ponadto polemikę z uzasadnieniem wyroku NSA w zakresie wykładni przepisu art. 2351 kodeksu pracy. Nie zgodził się z twierdzeniem skarżącego, iż zdiagnozowany rak płuca jest niezależny od palenia tytoniu i dotyczy głównie osób niepalących.

Analogiczne stanowisko WOMP w Ł. zajął w piśmie z dnia 21 maja 2018 r., skierowanym do organu administracji I instancji.

Organ I instancji wystąpił także o wydanie ponownej opinii do Instytutu Medycyny Pracy [...].. Instytut udzielając odpowiedzi, w piśmie z dnia 24 stycznia 2019 r. stwierdził, że zastrzeżenia i wątpliwości zawarte w pismach strony oraz zebrane zeznania świadków nie wnoszą nowych dowodów w sprawie. Tym samym Instytut podtrzymał opinię o braku podstaw do rozpoznania u skarżącego choroby zawodowej pod postacią raka płuca.

Organ I instancji zwrócił się do kilku jednostek medycznych, m.in. w Ł., S. i L. z pytaniem "czy istnieje możliwość wydania opinii w przedmiocie związku przyczynowego pomiędzy paleniem papierosów przez stronę, a zachorowaniem na nowotwór płuca lewego, ze wskazaniem stopnia prawdopodobieństwa i z uwzględnieniem rozważań w wydanym w przedmiotowej sprawie wyroku NSA, przy czym opinia powinna zostać wydana przez lekarza posiadającego specjalizację z zakresu onkologii".

Adresaci nie podjęli się wydania opinii. Odmowę uzasadniali niezatrudnianiem przez jednostkę medyczną lekarza onkologa, bądź brakiem czasu pozwalającym na sporządzenie opinii. Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. w piśmie z dnia 13 września 2017 r. poinformował, że jednostkami mogącymi wykonać opinię są Centra Onkologii w G. i W. Jak wynika z akt sprawy organy administracji obu instancji nie wystąpiły do ww. podmiotów medycznych w G. i W. o sporządzenie opinii.

Organ odwoławczy wystąpił natomiast, w dniu 11 lipca 2019 roku, do Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie radioterapii onkologicznej dr n. med. M. S. o pozyskanie konsultacji specjalistycznej.

Dr M. S. w piśmie z dnia 16 września 2019 r. wyjaśnił, cyt. " Istnieje związek przyczynowo skutkowy między ekspozycją na dym tytoniowy, a ryzykiem choroby nowotworowej. Taki związek jest udokumentowany w przypadku nowotworów głowy, szyi, nowotworów płuc, przełyku, pęcherza moczowego. Podobny związek występuje w przypadku ekspozycji na promieniowanie jonizujące. W tym przypadku wpływ promieniowania na żywą tkankę zależy od wielu czynników i z tego względu ma bardzo skomplikowany charakter. Reakcja organizmu po ekspozycji na promieniowanie jonizujące jest uwarunkowana wieloma parametrami.

Należy brać pod uwagę przenikalność promieniowania oraz względną skuteczność biologiczną. Kolejne parametry to: wielkość dawki i jej natężenie, rodzaj ekspozycji (jednorazowa czy frakcjonowana) oraz właściwości związane bezpośrednio z napromienioną lokalizacją anatomiczną, płcią oraz wrażliwością osobniczą".

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w obecnym składzie, organy administracji mimo podjęcia czynności nie zrealizowały w całości zaleceń zawartych w wyroku NSA z dnia 23 marca 2017 r. sygn. akt II OSK 1881/15.

Tym samym nie wyjaśniły wszystkich istotnych okoliczności sprawy, naruszając przepisy art. 7 i 77 § 1 k.p.a.

W świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie można było jednoznacznie i przekonujące ustalić, że przyczyną schorzenia skarżącego było palenie papierosów, a nie sposób wykonywania pracy.

Jakkolwiek zasadne jest stanowisko organów obu instancji, iż skarżący palił papierosy do 1993 roku, to organy nie były w stanie wykazać, że to właśnie palenie papierosów stanowiło bezpośrednią przyczynę zdiagnozowanego raka płuca.

Palenie papierosów do 1993 r. potwierdziła strona w piśmie z dnia 6 stycznia 2011 r., skierowanym do NSA. Ponadto wynikała ona z treści dokumentacji medycznej badań profilaktycznych z lat 1967-1996.

Zeznania świadków (współpracowników strony) dotyczące rzucenia palenia przez skarżącego w latach 80 – tych XX wieku, w ocenie sądu, zasadnie nie zostały uwzględnione przez organy administracji. Nie można bowiem wykluczyć (w kontekście pozostałych dowodów z dokumentów), że skarżący powstrzymywał się od palenia jedynie w miejscu pracy.

Organ administracji rozpatrując ponownie sprawę powoła biegłego z dziedziny onkologii na okoliczności wskazane w wyroku NSA z dnia 23 marca 2017 r., to jest wyjaśnienia związku pomiędzy paleniem papierosów, a zachorowaniem na nowotwór złośliwy płuca. Wystąpi do Centrum Onkologii W W. lub G. o sporządzenie opinii w powyższym zakresie.

Ponadto wystąpi do dr n. medycznych M. S. - Konsultanta Wojewódzkiego w dziedzinie radiologii onkologicznej o uzupełnienie opinii zawartej w punkcie 1 pisma z dnia 16 września 2019 r. (k. 178 akt administracyjnych), odnosząc się konkretnie do schorzenia skarżącego i warunków w jakich pracował – przenikalność promieniowania, względna skuteczność biologiczna, wielkość dawki i jej natężenia, rodzaj ekspozycji, właściwości związane bezpośrednio z napromienioną lokalizacją anatomiczną, wiekiem, płcią oraz wrażliwością osobniczą.

Dr M. S. przed wydaniem opinii zapozna się z treścią zeznań świadka J. B. – T. z dnia 9 kwietnia 2018 r. oraz jej wyjaśnień (mail z dnia 1 października 2019 r. (k. 184 akt admin.). Świadek w latach 1983 – 2002 pracowała jako inspektor ochrony radiologicznej w szpitalu zatrudniającym skarżącego. Jest doświadczonym fizykiem z tytułem doktora.

Świadek zeznając przedstawiła warunki w jakich skarżący wykonywał zabiegi medyczne przy użyciu m.in. igieł radowych.

W szczególności biegły z zakresu radiologii onkologicznej odniesie się do wypowiedzi świadka, że przebywanie długotrwałe w sferze promieniowania, połączone z pochłanianiem małych dawek promieniowania daje większy szkodliwy efekt – jest to kancerogenne, może powodować raka.

Dopiero uzupełnienie materiału dowodowego o opinie biegłych pozwoli na jednoznaczne ustalenie etiologii choroby zdiagnozowanej u skarżącego.

Jak stwierdził NSA w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 marca 2017 r. wszystkie nie dające się usunąć wątpliwości nie mogą być tłumaczone na niekorzyść pracownika zatrudnionego w warunkach narażających na zachorowanie.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą uznając to za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego o zobowiązanie organu, na podstawie art. art. 145 a § 1 p.p.s.a. do wydania w terminie 30 dni od uprawomocnienia się wyroku decyzji stwierdzającej wystąpienie u skarżącego choroby zawodowej.

Przepis art. 145a § 1 p.p.s.a. pozwala sądowi administracyjnemu na zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji i wskazanie sposobu załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcia tylko w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa materialnego lub stwierdzenia nieważności decyzji. Przepis ten nie pozwala na zobowiązanie w sytuacji, gdy przesłanką tego rozstrzygnięcia jest wyłącznie naruszenie przepisów postępowania (v. wyrok NSA z dnia 26 września 2019 r. sygn. akt I OSK 2865/17 – Lex nr 2778723). W niniejszej sprawie decyzja została uchylona ze względu na naruszenie przez organy administracji przepisów postępowania.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 239 § pkt 1 lit. c p.p.s.a. w sprawach dotyczących chorób zawodowych strona nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Wobec powyższego sąd orzekł o zwrocie uiszczonego wpisu sądowego od wniesionej skargi.

a.l.