Uzasadnienie
III SA/Łd 611/16
D.K. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o zwolnienie jej od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej w sprawie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach zagospodarowania.
Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej oraz z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, a także z dodatkowych dokumentów złożonych na wezwanie referendarza sądowego, wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i córką. Rodzina mieszka w 200-metrowym domu, posiada także 54-metrowe mieszkanie i gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni 5,7742 ha (w tym 5,7584 użytków rolnych). Za 2015 r. skarżąca otrzymała dopłaty do produkcji rolnej w łącznej wysokości 5246,93 zł. Gospodarstwo zostało przez skarżącą i jej męża wydzierżawione córce. Zgodnie z przedstawionymi zaświadczeniami skarżąca otrzymuje emeryturę z KRUS w wysokości 937,20 zł netto, a jej mąż emeryturę z KRUS w kwocie 902,07 zł netto i emeryturę z ZUS w wysokości 500,03 zł netto. Mąż skarżącej prowadzi ponadto działalność gospodarczą. Skarżąca we wniosku o prawo pomocy podała, że działalność przynosi straty, jednak w 2014 r. wygenerowała ona 205 995,84 zł przychodu, a w 2015 r. - 112 712 zł przychodu opodatkowanego ryczałtem.
Również w 2016 r. działalność generuje wysokie miesięczne przychody z dostawy towarów i świadczenia usług, wynikające ze składanych deklaracji VAT-7: w lutym – 6335 zł (przy nabyciu towarów za kwotę 2168 zł), w marcu – 5644 zł (nabycie 3514 zł), w kwietniu – 7744 zł (nabycie 5399 zł), w maju – 8938 zł (nabycie 2456 zł), w czerwcu – 4768 zł (nabycie 2037 zł), w lipcu – 5508 zł (nabycie 9048 zł). Córka skarżącej uzyskuje ponadto dochód z dzierżawy w wysokości 1000 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podała, że ponoszą duże wydatki na leczenie i rehabilitację męża, który w ostatnim czasie uległ wypadkowi i doznał poważnej kontuzji łokcia. Podała, że wydatki na mieszkanie to 1500 zł, rata kredytu na kolektory słoneczne – 280,14 zł, ubezpieczenie majątku – 67 zł, koszty leczenia – 400 zł, rehabilitacja – 250 zł, a także 100 zł miesięcznie płacone przez 10 lat przez córkę w ramach czynszu dzierżawnego.
Referendarz sądowy zważył, co następuje
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718), dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym).
Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie uczyniła zadość tym wymaganiom.
Najważniejszą okolicznością w niniejszej sprawie jest fakt, że łączna wysokość dochodów osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego skarżącego kształtuje się na poziomie ok. 3400 zł netto. Do tego dochodzą przychody z dopłat do produkcji rolnej w kwocie ponad 5000 zł. Również wbrew twierdzeniom skarżącej o przynoszącej straty działalności gospodarczej, działalność ta generuje dość duże przychody sięgające 9000 zł miesięcznie (maj 2016 r.) oraz ponad 100 000 zł rocznie (a w 2014 r. nawet ponad 200 000 zł). Oznacza to, że działalność męża skarżącej działa prężnie i musi przynosić dochody.
W ocenie referendarza sądowego zatem osiągane przez skarżącą i jej rodzinę dochody są w zupełności wystarczające na uiszczenie kosztów sądowych - na obecnym etapie postępowania sądowego jest to kwota 200 zł wpisu sądowego od skargi. Pozostałe przyszłe i ewentualne koszty sądowe (100 zł opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem, w sytuacji oddalenia skargi, a także 100 zł wpisu od ewentualnej skargi kasacyjnej), byłyby rozłożone w czasie, co niewątpliwie pozytywnie wpływa na możliwość ich uiszczenia. Skarżącą stać również na wynajęcie we własnym zakresie pełnomocnika. Skoro zatem skarżąca wraz z rodziną osiągają dochody w kwocie przewyższającej koszty niniejszego postępowania, to uznać należy, że ich część, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może przeznaczyć pokrycie tych kosztów. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy.
Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł.
Wobec powyższego, na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.
lf