Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodziz 12 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Łd 672/22

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 27 lipca 2022 r., nr 1571/2022 Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 1009), dalej u.s.u.s., odmówił umorzenia R. S. należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 67 981,12 zł.

Jak wynika z akt sprawy R. S. w okresie od 7 września 2007 r. do 29 września 2019 r. (z przerwami) prowadził działalność gospodarczą, która została wykreślona z CEIDG w dniu 1 grudnia 2020 r. W związku z nieopłaceniem składek na koncie płatnika powstały zaległości.

W dniu 6 czerwca 2022 r. R. S. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek wraz odsetkami za zwłokę. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że w marcu 2021 r. podpisał obowiązujące przez rok porozumienie dotyczące spłaty w miesięcznych ratach zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nikt go jednak poinformował, że w tym samym czasie, kiedy spłaca zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie musiał po dwudziestu latach spłacać kolejne, inne zaległe zobowiązania, w sytuacji gdy spłata zaległości nie powinna przekraczać wartości 25% miesięcznej emerytury. Dotyczyło zarówno Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jak i komornika. Oznacza to, że od stycznia 2022 r. podpisany układ faktycznie nie obowiązuje. Podał, że w okresie od stycznia do marca otrzymywał kwotę 1 030 zł - 1 100 zł, która nie wystarcza na utrzymanie, ponieważ po zakupie leków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych pozostaje kwota około 300 zł. Wnioskodawca wskazał, że pożycza środki finansowe na podstawowe utrzymanie, podpisanie układu ratalnego nie zmieniło jego sytuacji, ponieważ kwota zobowiązania pomimo spłaty przez rok poszczególnych rat absolutnie nie zmalała, na co wpływ ma także wysoka inflacja.

Wskazał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaproponował zawarcie układu ratalnego na następne 12 miesięcy, po czym zrezygnował z propozycji zawarcia umowy na kolejny rok. Podał, że według obecnych wyliczeń spłata wszystkich zobowiązań wobec komornika zajmie około 7 - 8 lat, tymczasem poza świadczeniem emerytalnym wnioskodawca nie posiada żadnych innych dochodów i najprawdopodobniej nie otrzyma w pełnej wysokości również czternastej emerytury. Poinformował również, że jest osobą niepełnosprawną, a ze względu na stan zdrowia i wiek (67 lat) zrezygnował z zatrudnienia. Podkreślił, że kwota 1 100 zł, jaką otrzymuje nie wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z dnia 10 marca 2022 r. wnioskodawca podał, że pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2 500 zł brutto, tj. 1 030 zł netto miesięcznie. Ze świadczenia emerytalnego dokonywane są potrącenia przez komornika sądowego. Jak ustalił Zakład wysokość świadczenia emerytalnego obecnie wynosi 2 696,68 zł brutto, tj. 1 746,81zł netto po dokonaniu potrąceń komorniczych w kwocie 674,17 zł. Ponadto R. S. w KRS figuruje jako członek Komisji Rewizyjnych: Stowarzyszenia Patriotów Rzeczypospolitej Polskiej (nr KRS 0000214307) oraz Ogólnopolskiego Porozumienia Bezrobotnych (nr KRS 0000227274). Oświadczył, że jest osobą stanu wolnego i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką – J. N., która uzyskuje dochód w kwocie 2 700 zł. Według ustaleń Zakładu J. N. otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie 2 865,49 zł brutto, tj. 2 820,04 zł netto (wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym). Wnioskodawca nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej, jak również nie korzysta z innych form pomocy ze strony państwa.

W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym wymienił stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1 450 zł, tj. miesięczne opłaty – 500 zł, koszty eksploatacyjne – 200 zł, wydatki na leczenie -750 zł. Wykazał, że posiada inne zobowiązania pieniężne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w łącznej kwocie 11 000 zł, które spłaca w ramach komorniczego postępowania egzekucyjnego w kwocie 600 zł miesięcznie. Nie jest właścicielem żadnych pojazdów, posiada lokal mieszkalny położony w Ł. przy ul. [...], a jako majątek ruchomy wskazał komputer o wartości 350 zł. Wskazał również na sytuację zdrowotną, tj. cierpi mi.in na bezdech, astmę, alergię, schorzenia kręgosłupa i choroby kardiologiczne. Legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Do akt sprawy załączył obszerną dokumentację medyczną.

Jak ustalił Zakład wnioskodawca spłacał zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek zgodnie z umową ratalną nr 822/2021 z dnia 26 kwietnia 2021 r., oraz koszty egzekucyjne zgodnie z postanowieniem nr 1050/2021 z dnia 5 maja 2021 r. Oby dwa układy ratalne uległy rozwiązaniu. Zadłużenie jest objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Dyrektora I O/ZUS w Łodzi i jak ustalono należności są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Na zawieszenie biegu terminu przedawnienia wpłynęły następujące czynności:

1. - postępowanie w sprawie wydania decyzji o wysokości zadłużenia dla należności za okres od grudnia 2007 r. do listopada 2015 r. prowadzone jest od dnia 26 września 2016r. (tj. doręczenie zawiadomienia o wszczęciu) do dnia 7 marca 2019 r. (tj. uprawomocnienie decyzji).

Zgodnie z art. 24 ust. 5f u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia przez Zakład postępowania w sprawie wydania decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna. W niniejszej sprawie postępowanie egzekucyjne prowadzone jest od dnia 19 marca 2019 r. (tj. doręczenie tytułów wykonawczych) do nadal.

Stosownie natomiast do treści art. 24 ust 5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

1. - postępowanie w sprawie umorzenia należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) było prowadzone było od 4 czerwca 2013 r. do 17 maja 2016 r. Zgodnie z art. 1 ust 15 ustawy, bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust.
2. 13. Postępowanie do dnia wydania niniejszej decyzji nie zostało zakończone decyzją o której mowa w art. 1 ust. 13.

Odwołując się do treści art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Zakład wskazał, że analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie ww. przepisów. W stosunku do prowadzonej przez skarżącego działalności nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą w stosunku do powstałego zadłużenia. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Wysokość zobowiązania przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również w tej sytuacji nie ma zastosowania.

Skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. Aktualnie jego źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne, którego wysokość umożliwia prowadzenie skutecznego postępowania egzekucyjnego. Posiada nieruchomość. Zadłużenie jest objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Dyrektora I O/ZUS w Łodzi, a zatem nie nastąpiło stwierdzenie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego lub komornika sądowego całkowitego braku majątku, z którego prowadzić egzekucję. Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki. Z uwagi na powyższe wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku wyklucza bowiem zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki postępowanie toczy się nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r. Nr 141, poz. 1365) zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie tj. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Oceniając sytuację skarżącego przez pryzmat ww. przepisów ZUS nie znalazł przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu od nieopłaconych składek. Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w stosunku nie ma zastosowania, ponieważ skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej.

Stosownie do treści § 3 ust. 1 pkt 3 cyt. rozporządzenia, jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest choroba przewlekła zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jako przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie przychodu na spłatę zobowiązań wobec ZUS. Skarżący wskazał na liczne dolegliwości, na jakie cierpi, tj. na bezdech, astmę, alergię, schorzenia kręgosłupa i choroby kardiologiczne. Wskazał, że legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Do akt sprawy załączył obszerną dokumentację medyczną oraz odręcznie sporządzony szczegółowy wykaz przyjmowanych leków i ponoszonych kosztów na leczenie.

Z załączonej opinii sądowo-lekarskiej z dnia 10 października 2015 r. wynika, że Miejski Zespól do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi stwierdził u skarżącego lekki stopnień niepełnosprawności, o charakterze stałym. Z uwagi na wniesienie odwołania Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności utrzymał w mocy orzeczenie pierwszej instancji. Podobnie biegły sądowy w opinii stwierdził, że skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim.

Zakład uznał za udokumentowane wykazywane liczne problemy zdrowotne i nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej strony. Wskazane dolegliwości, a także wydatki związane z leczeniem są utrudnieniem w codziennej egzystencji lecz miałyby znaczenie wówczas gdyby pozbawiały stronę możliwości pozyskiwania dochodu. W tym przypadku przesłanka ta jednak nie zachodzi, ponieważ skarżący dysponuje źródłem dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, a ponadto pomimo posiadanych od wielu lat schorzeń, w okresie do 4 grudnia 2021 r. był osobą aktywną zawodową, posiadał zatrudnienie. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna skarżącego, bądź jego najbliższych, uniemożliwia lub ogranicza pozyskiwanie dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia.

Skarżący pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 2 696,68 zł brutto, tj. 1 746,81 zł netto miesięcznie po dokonaniu potrąceń komorniczych w kwocie 674,17 zł. Wysokość świadczenia umożliwia prowadzenie skutecznej egzekucji. Postępowanie egzekucyjne prowadzi się zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, co wyraża się w ograniczeniach, które mają na celu ochronę dłużnika w procesie dochodzenia należności, nie dyskwalifikując przy tym wierzyciela. W KRS strona figuruje jako członek Komisji Rewizyjnych Stowarzyszenia Patriotów Rzeczypospolitej Polskiej oraz Ogólnopolskiego Porozumienia Bezrobotnych. Oświadczył, że jest osobą stanu wolnego i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką – J. N., która uzyskuje dochód w kwocie 2 700 zł. Według ustaleń Zakładu J. N. pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 2 865,49 zł brutto, tj. 2 820,04 zł netto.

Podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji finansowej jest kwota określająca minimum socjalne, które dla 2 - osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 2 334,05 zł, tj. 1 167,03 zł na osobę. Wskazany dochód jest zatem wyższy niż minimum socjalne określone przez IPiSS na I kwartał 2022r.) dla ww. 2-osobowego gospodarstwa. W związku z powyższym, zdaniem organu nie ma podstaw do stwierdzenia, że w przedmiotowej sprawie występuje stan ubóstwa. Kwota minimum socjalnego uwzględnia wydatki na żywność, mieszkanie (użytkowanie i energię, wyposażenie), edukację, kulturę i rekreację, odzież i obuwie, ochronę zdrowia, higienę osobistą, transport i łączność oraz pozostałe wydatki. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone.

Pomimo powoływania się na swoją trudną sytuację finansową skarżący nie wykazał, że korzystał ze środków z pomocy społecznej, co prowadzi do wniosku, że posiada środki finansowe wystarczające na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych bez konieczności sięgania po wsparcie z instytucji socjalnych. Gdyby bowiem sytuacja materialna była bardzo ciężka, to zapewne taka pomoc zostałaby przyznana. Wykazał wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1 450 zł. Wskazał, że posiada także inne zobowiązania pieniężne, które są dochodzone w komorniczym postępowaniu egzekucyjnym.

ZUS zaznaczył, że posiadanie innych zobowiązań (zarówno cywilnoprawnych, jak i publicznoprawnych) nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa. Zdaniem ZUS spłata zadłużenia może stanowić pewne obciążenie finansowe, to jednak ZUS jako podmiot wykonujący przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych obowiązany jest zlecone przez ustawodawcę zadania realizować zgodnie z obowiązującymi przepisami. O istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych zaległości. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.

Analizując możliwość umorzenia należności ZUS ma również uwadze to, czy trudności finansowe mają charakter przejściowy, czy stały i pogłębiający się. W ocenie ZUS obecna sytuacja materialno-bytowa nie uzasadnia stwierdzenia, że trudności płatnicze skarżącego mają charakter trwały, ponieważ aktualnie pobiera świadczenie emerytalne, które może stanowić źródło spłaty zobowiązania wobec ZUS. Ponadto pomimo posiadanych wielu schorzeń, nie udowodnił, że jest osobą trwale i całkowicie wykluczoną z rynku pracy, w 2021 r. był osobą aktywną zawodowo, posiadał zatrudnienie.

Zatem podjęcie decyzji o umorzeniu zadłużenia byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Ponadto ZUS wskazuje, że szansę na wyjście z zadłużenia na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). Zakład w dniu 17 marca 2014 r. wydał decyzję nr 175A/2014/RED/210600 o warunkach umorzenia na podstawie ww. ustawy. Warunkiem umorzenia była spłata należności niepodlegających umorzeniu, jednak w wyznaczonym terminie skarżący nie dokonał spłaty należności niepodlegających umorzeniu i w dniu 7 maja 2015 r. została wydana decyzja nr 337A/2015/RED/210600 odmawiająca umorzenia.

Skarżący spłacał zadłużenie zgodnie z umową ratalną nr 822/2021 z dnia 26 kwietnia 2021 r., oraz koszty egzekucyjne zgodnie z postanowieniem nr 1050/2021 z dnia 5 maja 2021r. Wnioskował o zmianę warunków spłaty ale ostatecznie oby dwa układy ratalne uległy rozwiązaniu. Jednak brak jest przeszkód, aby ponownie wystąpił z wnioskiem o udzielenie ulgi w spłacie.

ZUS podkreślił, że każda osoba, która podjęła się prowadzenia działalności gospodarczej i podlega z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym, musi liczyć się z obowiązkiem odprowadzenia należnych składek na te ubezpieczenia i wykazywać staranność w prowadzeniu firmy, ponieważ to na płatniku ciąży ustawowy obowiązek regulowania składek w obowiązującym terminie jak i wysokości. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych dochodów, pojawiających się problemów finansowych, zdrowotnych, czy innych sytuacji losowych. Każdy przedsiębiorca, podejmujący działalność gospodarczą, bierze na siebie ryzyko związane z jej prowadzeniem i opłacalnością. Jeżeli pomimo trudności decyduje się na dalsze jej prowadzenie, nie opłacając przy tym obowiązkowych należności publicznoprawnych, to musi liczyć się z tym, że w konsekwencji powstałe z tego tytułu zadłużenia będą narastały i będą przymusowo dochodzone.

Rozpatrując wniosek o umorzenie, Zakład bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z uwagi na szczególny zakres świadczonych usług i odpowiedzialność za środki wpływające do budżetu państwa Zakład zobowiązany jest do rozpatrywania tego typu spraw ze szczególną ostrożnością, bowiem przedmiotem podlegającym decyzji są należności publicznoprawne. A zatem, mając na uwadze interes wnioskodawcy kieruje się również zabezpieczeniem interesu społecznego. Środki uzyskane przez ZUS z tytułu opłaconych składek przeznaczane są w znacznej części na wypłaty świadczeń społecznych osobom ubezpieczonym.

Decyzja o umorzeniu należności składkowej przysługuje organowi, który w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanek umorzeniowych może, ale nie musi umorzyć zaległości. Zatem nawet w obiektywnie trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy, ZUS nie jest zobligowany do umorzenia zaległości. W przypadku natomiast braku przesłanek całkowitej nieściągalności lub ważnego interesu osoby zobowiązanej, ZUS ma ustawowy obowiązek odmówić umorzenia należności z tytułu składek.

Na podstawie zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów ZUS stwierdził, że skarżący nie udowodnił, że jego sytuacja materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności wobec ZUS.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący kwestionując ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podał, że nie posiada prawa własności do lokalu mieszkalnego położonego w Ł. przy ul. [...]. Posiada jedynie spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, co stanowi różnicę.

W dalszej części uzasadnienia skargi wskazał, że kwestionując stopień niepełnosprawności ZUS oparł się na nieaktualnym orzeczeniu, ponieważ orzeczeniem zarówno z dnia 23 listopada 2018 r., jak i 12 listopada 2021 r. Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności stwierdził umiarkowany stopnień niepełnosprawności, a ostatnie orzeczenie pozostaje ważne do dnia 30 listopada 2023 r. Skarżący zaznaczył także, że pomimo osiągnięcia wieku emerytalnego pozostawał ponad rok dłużej jako osoba aktywna zawodowo lecz w grudniu 2021 r. z powodu przeciwskazań lekarskich zakończył pracę zawodową. Nadmienił również, że choruje na depresję, znajduję się pod opieką psychiatry i jest to kolejny argument świadczący, o tym jak poważny jest jego stan zdrowia. Podał, że ciężka sytuacja zdrowotna nie dotyczy tylko jego ale i najbliższych. Mieszka ze starszą, 89 - letnią niepełnosprawną i niezdolną do samodzielnej egzystencji matką, którą się opiekuje.

Wskazał, że od 10 lat nie działa aktywnie w Stowarzyszeniu Patriotów Rzeczypospolitej Polskiej, wcześniej pełnił funkcje całkowicie społecznie, bez pobierania jakiegokolwiek wynagrodzenia zajmował się działalnością patriotyczną, a także pomocą prawną. Natomiast jako członek Ogólnopolskiego Porozumienia Bezrobotnych, pozostawał zatrudniony, niemniej jednak pod względem ekonomicznym była to działalność całkowicie społeczna, ponieważ środki przeznaczane były dla osób potrzebujących.

Skarżący podkreślił również, że nie zgadza się z twierdzeniem ZUS, że przekracza wspólnie z matką kwotę ustalonego minimum socjalne i w związku z tym nie występuje sytuacja ubóstwa. Podał, że w ogóle nie spełnia definicji wspólnego gospodarstwa domowego, na które ustalana jest dana kwota, ponieważ jest z matką na różnych dietach, gotują oddzielne posiłki i choćby samo to powoduje, że nie prowadzimy wspólnego gospodarstwa. Podkreślić, że miesięcznie wydaje na zakup leków kwotę około 600 - 700 zł, czyli z kwoty 1 746,81 zł, po wykupieniu leków, opłaceniu kosztów utrzymania i innych niezbędnych do życia wydatków pozostaje bez środków finansowych. Wskazał, że opieka nad niepełnosprawną matką również generuje wydatki, tj. koszty paliwa i niezbędne naprawy samochodu. Poza tym okresowo zachodzi konieczność wynajęcia pomocy dla potrzeb matki, zwłaszcza w okresach, kiedy czuje się gorzej. Podał, że nie korzysta ze środków pomocy społecznej, ponieważ do otrzymania pomocy nie liczą się faktycznie otrzymywane dochody, ale wysokość przyznawanego świadczenia emerytalnego, liczonego bez potrąceń komorniczych i zobowiązań w stosunku do ZUS.

Podtrzymując w pozostałej części skargi argumentację przedstawioną we wniosku o umorzenie należności z tytułu składek skarżący podkreślił, że jego niepełnosprawność, niskie dochody, konieczność sprawowania opieki nad matką powodują, że trudna sytuacja materialno- bytowa, w jakiej się znajduje nie ma charakteru przejściowego lecz trwały.

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje

Skarga jest uzasadniona aczkolwiek z innych przyczyn niż podniesione w skardze.

Zgodnie z treścią art.3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi(Dz.U. z 2012r. poz.270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

W myśl zaś art.145 § 1 wymienionej ustawy sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1./ uchyla decyzje lub postanowienie w całości lub w części jeżeli stwierdzi:

a./ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy b./ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego c./ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy 2./ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art.156 kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach 3./ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach.

Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji czy jest ona zgodna z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Badając legalność zaskarżonej decyzji sąd uznał, że organ administracji naruszył przepisy postępowania a mianowicie art.7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a. i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 205 z 2009r. poz.1585 z późn. zm.), zwana dalej s.u.s. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. nr 141 poz.1365 z późn. zm.).

Zgodnie z treścią art.28 ust.2 ustawy z 13 października 1998r. należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust.3a.

W myśl art.28 ust.3 wymienionej ustawy całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1. 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2. 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;
3. 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4. 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

1. 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
2. 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zgodnie z treścią art.28 ust.3a wymienionej ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W myśl art.32 wymienionej ustawy do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

W myśl § 3 ust.1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. nr 141 poz.1365) zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W orzecznictwie sądów administracyjnych jest powszechnie przyjęty pogląd, że decyzje w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie mają charakter uznaniowy. Okoliczność ta nie zwalnia organu od zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, jego rozpatrzenia, a w konsekwencji uzasadnienia swego stanowiska. Jeżeli organ odmawia umorzenia należności w uzasadnieniu decyzji powinien wskazać na konkretne okoliczności, które zdaniem organu przemawiają za takim rozstrzygnięciem wraz z konkretnymi wyliczeniami. Sąd, który bada legalność decyzji podejmowanej w sferze uznania administracyjnego musi mieć możliwość oceny przesłanek, którymi ten organ się kierował przyjmując, że odmowa umorzenia zaległych należności nie spowoduje drastycznego pogorszenia się sytuacji materialnej skarżącego.

Sąd bada bowiem czy decyzja zawiera należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, czy prawidłowo interpretuje zastosowane do tego stanu faktycznego przepisy prawa oraz czy zawiera wyczerpujące uzasadnienie stanowiska organu.

Uznanie administracyjne nie powinno oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183).

Dodatkowo należy podkreślić, że również w postępowaniu przed organami ZUS obowiązuje podstawowa zasada postępowania administracyjnego w świetle której w toku postępowania organy administracji stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

W niniejszej sprawie organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego oraz w sposób wyczerpujący nie zebrał i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego.

Organ administracji wydał rozstrzygnięcie opierając się głównie na dwóch dokumentach a mianowicie na oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej R.S. oraz na treści pisma skarżącego z dnia 24 czerwca 2022r. wraz z załączoną dokumentacją lekarską.

Należy zaznaczyć, że skarżący złożył wniosek o umorzenie zaległości składkowych w dniu 7 czerwca 2022r. zaś do akt załączono jego oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z dnia 10 marca 2022r. czyli sprzed trzech miesięcy przed datą złożenia wniosku. Na oświadczeniu znajduje się data jego wpływu do organu rentowego – 11 marca 2022r. Można przypuszczać, że zostało ono złożone do ZUS-u w jakiejś innej sprawie. W ocenie sądu w sytuacji gdy wymienione oświadczenie zostało sporządzone trzy miesiące wcześniej to może zawierać dane już częściowo nieaktualne. Sądowi z urzędu jest wiadome, że w sprawach o umorzenie zaległości składkowych po złożeniu przez stronę wniosku w tym przedmiocie ZUS odbiera od wnioskodawcy oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej. W rozpoznawanej sprawie tak się jednak nie stało gdyż po złożeniu przez R.S. wniosku o umorzenie zadłużenia składkowego organ nie odbierał od niego takiego oświadczenia lecz załączył oświadczenie sprzed trzech miesięcy, które mogło zawierać już częściowo niekatulane informacje.

Załączenie tego oświadczenia byłoby dopuszczalne gdyby organ rentowy wezwał skarżącego do wypowiedzenia się czy podtrzymuje informacje zawarte w oświadczeniu. Skarżący nie został jednak wezwany do wypowiedzenia się w tej kwestii.

Nadto oświadczenie R.S. z dnia 10 marca 2022r. jest częściowo nieczytelne. Przede wszystkim należy podnieść, że nie jest to oryginał wymienionego oświadczenia lecz jego kserokopia. Pismo ręczne R. S. nie jest zbyt czytelne a trudności z jego odczytaniem wynikają nie tylko z charakteru pisma ale także z tego, że jest to kserokopia oświadczenia a nie jego oryginał. W związku z czym część zapisów w oświadczeniu nie można odczytać. Przykładowo na stronie 3-ej oświadczenia nie można odczytać kwoty wydatku z tytułu miesięcznych opłat (czynsz bez opłat eksploatacyjnych). Nie wiadomo czy wpisana jest tam suma 700,600 czy 500 zł czy też jeszcze inna kwota. Nieczytelne są również rubryki na stronie 7 oświadczenia "sytuacja zdrowotna" oraz "dodatkowe informacje, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie wniosku". W zaskarżonej decyzji określono, że stałe miesięczne opłaty (czynsz) to kwota 500 zł zaś schorzenia skarżącego to bezdech, astma, alergia, schorzenia kręgosłupa i choroby kardiologiczne.

Nie można jednak zweryfikować tych informacji w zaskarżonej decyzji bo zapisów w oświadczeniu nie można odczytać. Być może organ rentowy oparł się na oryginale oświadczenia, które jest czytelniejsze lecz w aktach administracyjnych znajduje się kserokopia oświadczenia, która nie pozwala zweryfikować informacji zawartych w zaskarżonej decyzji. W sytuacji gdy oświadczenie skarżącego nie można częściowo odczytać z uwagi na charakter jego pisma to obowiązkiem organu rentowego było wezwanie strony do złożenia w zakreślonym terminie czytelnego oświadczenia. Tak się jednak nie stało gdyż skarżący nie został do tego wezwany. ZUS oparł się zatem na oświadczeniu skarżącego złożonym trzy miesiące przez złożeniem wniosku o umorzenie zadłużenia składkowego (a więc mogącego zawierać już częściowo nieaktualne informacje) a ponadto zwierającym częściowo nieczytelne zapisy.

Organ rentowy wydając rozstrzygnięcie oparł się również na treści pisma R.S. z 24 czerwca 2022r. wraz z załączoną dokumentacją medyczną. Analiza treści tego pisma wskazuje, że skarżący opisał w nim swoje schorzenia oraz podał kwoty pieniężne na lekarstwa jakie musi kupować w związku z tymi chorobami. Informacje zawarte w tym piśmie mają zatem istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o umorzenie zadłużenia składkowego. Część zapisów w tym piśmie jest jednak nieczytelna z uwagi na charakter pisma ręcznego skarżącego. W związku z czym organ rentowy, podobnie jak w przypadku oświadczenia z 10 marca 2022r., winien wezwać R.S. do złożenia w zakreślonym terminie czytelnego pisma z 24 czerwca 2022r. Organ jednak tego nie uczynił. W związku z czym część zapisów w wymienionym piśmie nie da się odczytać i brak jest pełnej informacji o schorzeniach skarżącego i kwotach pieniężnych jakie musi wydawać na lekarstwa. Uniemożliwia to skontrolowanie prawidłowości zaskarżonej decyzji.

Należy zgodzić się z poglądem wyrażonym w zaskarżonej decyzji, iż to strona musi wykazać spełnienie przesłanek uzasadniających umorzenie zadłużenia składkowego. Tylko bowiem strona posiada informacje dotyczące jej sytuacji rodzinnej, majątkowej i materialnej. Nie oznacza to jednak, że w sprawach o umorzenie zaległości z tytułu składek organ rentowy jest zwolniony z obowiązku podjęcia czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz z obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Na organie rentowym także spoczywają obowiązki określone w art.7, 77 § 1 i 80 K.p.a. W sytuacji gdy strona składa wniosek o umorzenie zadłużenia składkowego organ rentowy jest obowiązany podebrać od strony oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej a gdy oświadczenie to jest częściowo nieczytelne lub też gdy nieczytelne jest pismo strony złożone w toku postępowania to organ ma obowiązek wezwać wnioskodawcę do złożenia czytelnej wersji tych informacji w zakreślonym terminie.

W niniejszej sprawie tak się jednak nie stało. Organ oparł swoje rozstrzygnięcie na oświadczeniu z dnia 10 marca 2022r. złożonym trzy miesiące przed złożeniem wniosku o umorzenie (a więc mogącym zawierać częściowo nieaktualne informacje), częściowo nieczytelnym a także na treści pisma skarżącego z 24 czerwca 2022r., które jest także częściowo nieczytelne. Wydanie rozstrzygnięcia w oparciu o tak zgromadzony materiał dowodowy stanowi naruszenie art.7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a. co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając to na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt 1c.) p.p.s.a., sąd uchylił zaskarżoną decyzję.

Z uwagi na to, że organ rentowy nie ustalił dokładnie stanu faktycznego oraz w sposób wyczerpujący nie zebrał i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego przedwczesne jest obecnie odnoszenie się do argumentów organu przemawiających za odmową umorzenia zadłużenia składkowego jak i do zarzutów podniesionych w skardze oraz w piśmie procesowym pełnomocnika skarżącego z dnia 10 stycznia 2023r.

Na podstawie art.250 p.p.s.a. sąd przyznał adwokatowi K. J.kwotę 295,20 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji winien uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. Przede wszystkim należy odebrać od skarżącego aktualne oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej a także wezwać do złożenia w zakreślonym terminie czytelnego odpisu jego pisma procesowego z 24 czerwca 2022r. W razie potrzeby należy ewentualnie podjąć również inne czynności mające na celu wyjaśnienie sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej rodziny skarżącego. Po zebraniu całego materiału dowodowego należy dokonać wnikliwej jego analizy pod kątem spełnienia przesłanek określonych w art. 28 ust.3 i 3a s.u.s. w związku z § 3 ust.1 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. a następnie wydać rozstrzygnięcie w sprawie.

a.l.