Uzasadnienie
III SA/Łd 912/20
Decyzją z dnia [...] r., nr [...] wydaną na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 1, art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 174)- dalej: u.s.r.; art. 26, art. 97 i art. 98 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 900) – dalej: o.p., Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego orzekł o odpowiedzialności małoletniego B. J. za zaległości ojca – R. J., zmarłego w dniu 30 czerwca 2019 r., z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników za okres od dnia 1 lipca 2014 r. do dnia 30 czerwca 2019 r., w łącznej kwocie 9.317,60 zł, obejmującej ustawowe odsetki oraz koszty postępowania egzekucyjnego.
Wnioskiem z dnia 30 maja 2020 r., ponowionym pismem z dnia 3 lipca 2020 r. B. L., opiekun prawny małoletniego B. J. (ustanowiona postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia [...] r., [...]), wystąpiła do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z wnioskiem o umorzenie wszelkich należności ciążących na B.J. z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne rolników za okres od 1 lipca 2014 r. do dnia 30 czerwca 2019 r. oraz wszelkich należności z tytułu podlegania zmarłego R. J. ubezpieczeniu społecznemu rolników odziedziczonych przez małoletniego B. J., a ponadto wykreślenie hipoteki przymusowej z księgi wieczystej nr [...], urządzonej dla nieruchomości stanowiącej własność małoletniego B. J..
Z uzasadnienia powyższego wniosku wynika, iż małoletni B.J. pozostaje pod opieką prawną i faktyczną swojej babci B. L.. Stałe źródło utrzymania gospodarstwa domowego wnioskodawcy stanowi kwota 2.381,24 zł, składająca się ze świadczenia rentowego B. L. oraz przyznanej wnioskodawcy renty rodzinnej wraz z dodatkiem dla sieroty zupełnej. Powyższa kwota pozwala jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życia codziennego, a spłata ciążącego na wnioskodawcy zadłużenia przekracza możliwości finansowe jego rodziny. Poza odziedziczonym po ojcu gospodarstwie rolnym, wymagającym ogromnych nakładów finansowych na jego remont, wnioskodawca nie posiada żadnego innego majątku.
Ze znajdującego się w aktach sprawy protokołu z wizytacji w gospodarstwie rolnym przeprowadzonej w dniu 10 czerwca 2020 r. na potrzeby ustalenia sytuacji materialno- bytowej dłużnika KRUS wynika, że łączna fizyczna powierzchnia gospodarstwa rolnego wnioskodawcy wynosi 10,18 ha, w tym przeliczeniowego 3,0185 ha. Znajdujące się na terenie gospodarstwa budynki, to jest: podpiwniczony murowany dom, kamienna obora i kamienny garaż wymagają generalnego remontu. Do budynku mieszkalnego doprowadzona jest bieżąca woda. Brak jest natomiast łazienki oraz instalacji c.o. Stałe miesięczne wydatki rodziny wnioskodawcy kształtują się w kwotach: 75 zł energia elektryczna, 27 zł woda, 50 zł gaz, 75 zł internet, 70 zł abonamenty telefoniczne, 42 zł śmieci, około 1.000 zł żywność, koszty leczenia wnioskodawcy 80 zł, ubrania i przybory szkolne 500 zł. Na wyposażeniu gospodarstwa rolnego znajduje się ponad 30 letni ciągnik rolniczy oraz podstawowe maszyny. Uprawiane w gospodarstwie płody rolne są przeznaczone na potrzeby własne rodziny wnioskodawcy.
Decyzją z dnia [...] r. Prezes Rolniczego Ubezpieczenia społecznego Rolników wydaną na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10, art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. umorzył B. J. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników za okres od 3 kwartału 2014 r. do 2 kwartału 2019 r. w łącznej kwocie 9.317,60 zł oraz odmówił umorzenia należności za okres od 2 kwartału 2000 r. do 2 kwartału 2014 r. w łącznej kwocie 28.872,10 zł.
W ocenie organu zawarte we wniosku o umorzenie należności informacje dotyczące aktualnego stanu majątkowego i rodzinnego B. J., jego stanu zdrowia, jak również stwierdzone aktualne warunki bytowe uzasadniają umorzenie ciążących na nim należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników za okres od 3 kwartału 2014 r. do 2 kwartału 2019 r. w łącznej kwocie 9.317,60 zł. Natomiast, co do należności za okres od 2 kwartału 2000 r. do 2 kwartału 2014 r. w łącznej kwocie 28.872,10 zł organ wskazał, iż nie uległy one przedawnieniu i są zabezpieczone wpisem hipoteki przymusowej ustanowionej na nieruchomości. Powyższe oznacza, iż stosownie do art. 41b ust. 2 u.s.r. należności te mogą być egzekwowane z przedmiotu hipoteki.
Jednocześnie organ wskazał, że strona ma możliwość podjęcia decyzji o sprzedaży części bądź też całości posiadanych gruntów rolnych, co pozwoliłoby na spłatę należności w łącznej kwocie 28.872,10 zł. Tym bardziej, że jak wskazał organ, zgodnie z danymi GUS średnia cena zakupu/sprzedaży gruntów rolnych klasy Vi VI w woj. łódzkim wynosi 34.706 zł za 1 ha fizyczny.
Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy i umorzenie wszystkich zaległości R. J. B. J., reprezentowany przez opiekuna prawnego B. L., ponowił argumentację dotyczącą sytuacji rodzinnej i majątkowej, która uniemożliwia spłatę zobowiązań zmarłego ojca.
Decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., art. 36 ust. 1 pkt 10, art. 59 ust. 3, art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego uchylił kwestionowaną decyzję z dnia [...] r. w części dotyczącej odmowy umorzenia należności za okres od 3 kwartału 2000 r. do 2 kwartału 2014 r. w kwocie 28.872,10 zł i umorzył postępowanie pierwszej instancji w tej części. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazał, iż w tym zakresie postępowanie merytoryczne nie powinno być prowadzone, a co za tym idzie powinno został umorzone. Z uwagi na fakt, iż należności te nie figurują już na koncie zmarłego R. J., a tym bardziej w stosunku do tych należności nie została wydana wobec B. J. decyzja o odpowiedzialności z dnia [...] r., to w pierwotnej decyzji z dnia [...] r. brak było jakichkolwiek podstaw prawnych, aby merytorycznie odmówić umorzenia tych należności.
Stanowią one bowiem nie dług osobisty, ale dług rzeczowy zabezpieczony hipotecznie na nieruchomościach zmarłego dłużnika. W pierwotnej decyzji organ nie powinien zajmować merytorycznego stanowiska co do tych należności, które nie figurują na koncie zmarłego R. J. ani tym bardziej nie obciążają B.J., a są jedynie długiem rzeczowym zabezpieczonym hipotecznie. Prezes Kasy na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. nie posiada uprawnień do umorzenia należności objętych wpisem hipotecznym. Należności w kwocie 28.872,10 zł. są zabezpieczone wpisem hipoteki przymusowej w księgach wieczystych nieruchomości, a ze względu na upływ okresu ich dochodzenia zostały odpisane z konta zmarłego R. J., który był zobowiązany do ich opłacenia. Należności te są długiem rzeczowym, a nie osobistym, obciążają nieruchomość i mogą być egzekwowane wyłącznie z przedmiotu hipoteki. Zgodnie z art. 94 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.
Dz.U. z 2019 r. poz. 2204) roszczenie obciążające rzeczowo nieruchomość wygasa dopiero po całkowitej spłacie wszystkich należności zabezpieczonych hipoteką. Organ podkreślił, że fakt obciążenia nieruchomości hipoteką nie stoi na przeszkodzie sprzedaży całości bądź części posiadanych gruntów, a uzyskane z tego tytułu środki finansowe mogłyby zostać przeznaczone na spłatę przedmiotowego zadłużenia.
Odnosząc się do rozstrzygnięcia decyzji z dnia [...] r. w części umarzającej należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników za okres od 3 kwartału 2014 r. do 2 kwartału 2019 r. w łącznej kwocie 9.317,60 zł, za które odpowiedzialność przeniesiono na B. J. decyzją z dnia [...] r., Prezes Rolniczej Kasy Ubezpieczenia Społecznego stwierdził, iż wobec przedłożonej przez wnioskodawcę dokumentacji obrazującej jego aktualną sytuację majątkową i rodzinną, jest ono zasadne i zgodne z żądaniem strony.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi B. J., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucił naruszenie:
- - art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że umorzenie należności z tytułu składek nie może dotyczyć długu rzeczowego, podczas gdy wynikająca z powołanego przepisu możliwość umorzenia należności nie jest uzależniona od charakteru (osobisty/rzeczowy) długu;
- - art. 6 k.p.a. poprzez działanie organu wbrew zasadzie legalizmu, co skutkowało wydaniem wadliwej decyzji i nierozpoznaniem sprawy, co do istoty;
Z uwagi na powyższe, strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] r. w części w jakiej odmawia ona umorzenia należności za okres od 2 kwartału 2000 r. do 2 kwartału 2014 r. w łącznej kwocie 28.872,10 zł. oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W ocenie skarżącego organ błędnie przyjął, że brakuje podstaw prawnych by merytorycznie rozpatrzyć jego wniosek o umorzenie należności za okres od 2 kwartału 2000 r. do 2 kwartału 2014 r. w kwocie 28872.10 zł., gdyż art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s,r. stawia wyraźne warunki kompetencji organu do zajęcia się wnioskiem o umorzenie należności, a mianowicie musi istnieć podmiot zainteresowany, w tym przypadku małoletni skarżący, musi złożyć wniosek – co w sprawie nastąpiło, wreszcie organ może umorzyć należności z tytułu składek w całości albo w części, co oznacza, że norma nie zawiera żadnych dodatkowych warunków o jakie należności chodzi (czy osobiste czy rzeczowe), a ponadto nie wskazuje wprost zakazu orzekania w przedmiocie wniosku o umorzenie należności przedawnionych.
Art. 41 ust. 1 pkt 1 u.s.r. obejmuje swoją dyspozycją możliwość umorzenia należności z tytułu składek, przez co można rozumieć, że są to wszelkie składki, czy są przedawnione, czy osobiste, czy rzeczowe. Dodatkowo norma ta wskazuje, że wniosek może złożyć zainteresowany, a nie sam dłużnik, zatem nawet nie trzeba być dłużnikiem by taki wniosek złożyć. Skarżący, jako właściciel obciążonej nieruchomości, jest zainteresowanym w umorzeniu należności przedawnionych zabezpieczonych hipotecznie na nieruchomości. Organ myli się, że małoletni skarżący nie jest obciążony długiem z tytułu należności przedawnionych składek. Jest wręcz przeciwnie, bowiem dług ten widnieje w księdze wieczystej jego własnej nieruchomości. Skoro zatem norma art. 41 ust. 1 pkt 1 u.s.r. nie różnicuje długów z podziałem na osobiste i rzeczowe, to takiego prawa nie ma organ, gdyż wtedy działa wbrew zasadzie legalizmu, określonej w art. 6 k.p.a. Organ uchylając decyzję w części odmawiającej umorzenia należności za okres od 2 kw. 2000 r. do 2 kw. 2014 r. w kwocie 28872,10 zł. i umarzając w tym zakresie postępowanie I instancji, nie rozpoznał istoty sprawy.
Tym samym decyzja organu, jak i decyzja ją poprzedzająca powinny zostać uchylone, a sprawa wniosku o umorzenie należności za okres od 2 kw. 2000 r. do 2 kw. 2014 r. w kwocie 28872,10 zł. powinna zostać merytorycznie rozpatrzona. Dodatkowo należy wskazać, że skoro organ I instancji potwierdził zasadność umorzenia należności małoletniego w części, to tym bardziej zasadne jest by umorzyć tę należności w pozostałej części z uwagi na wyjątkowy charakter niniejszej sprawy. Organ ma obowiązek sprawę rozpoznać merytorycznie dlatego sprawa powinna trafić do ponownego rozpatrzenia w organie I instancji.
W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wnosił o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, na mocy § 2 art. 1 ww. ustawy sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Natomiast stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325) - dalej: p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.
Z wyżej wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność, tj. zgodność z prawem zaskarżonego aktu, a mówiąc ściślej, czy jest on zgodny z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.
Przy czym stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Zgodnie z art. 41 a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 174), dalej: u.s.r. do kompetencji Prezesa KRUS należy m.in. rozstrzyganie wniosków o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Ponadto w myśl art. 41a ust. 2 u.s.r. Prezes KRUS może także, z urzędu, umorzyć część lub całość należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, do składek na ubezpieczenie w zakresie stwierdzenia ich wygaśnięcia wskutek przedawnienia, stosuje się odpowiednio art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej, jednak rozstrzygnięcia Prezesa KRUS w tym zakresie podlegają kontroli sądów powszechnych (art. 36 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników).
Skarżący, będący następcą prawnym R. J., wystąpił o umorzenie wszystkich należności, nie pomijając tych zabezpieczonych hipoteką.
W żadnym z przypadków unormowanych w art. 41 a ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2 pkt 1-4, określających przesłanki umorzenia należności organ nie miał podstaw do badania, czy należności będące przedmiotem wniosku wygasły w całości lub częściowo, a także czy mają one charakter osobisty lub rzeczowy.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 czerwca 2020 r. (sygn. akt I GSK 83/20), wydanym w sprawie umorzenia należności określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300), a więc - w ujęciu systemowym - dotyczącej należności o takim samym charakterze, jak określone w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, wyraził pogląd, że kwestia kontroli decyzji rozstrzygających o wymagalności należności, w tym także przedawnieniu, została co do zasady zastrzeżona dla właściwości sądów powszechnych jako sprawa z zakresu ubezpieczenia społecznego w znaczeniu materialnoprawnym. Pozostaje ona zatem poza zakresem sprawy sądowoadministracyjnej, w rozumieniu art. 1 i 2 p.p.s.a. Ewentualne wątpliwości dotyczące wymagalności obowiązku opłacenia należności, objęcia czy wyłączenia z ubezpieczeń społecznych, a także przedawnienia, mogłyby być podstawą zainicjowania przez zainteresowanego odrębnego postępowania w zakresie ustalenia obowiązku, określenia wysokości tych należności i okresów ich powstania.
W granicach prowadzonej sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, pozostaje ustalenie przesłanek, od których ustawa uzależnia umorzenie tych składek. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności jest zatem ustalenie istnienia materialnoprawnej podstawy umorzenia, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku - zaistnienie uzasadnionego przypadku w stosunku do wnioskodawcy. Przedawnienie nie jest przesłanką, której zaistnienie uzasadnia wniosek o umorzenie zaległości, a zatem nie mieści się ono w granicach sprawy dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Należy podzielić pogląd, że "decyzja w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu zaległych składek nie rozstrzyga kwestii związanych z ich wysokością, lecz przesądza o braku podstaw do umorzenia kwoty wynikającej z zaległości" (por. postanowienie NSA z dnia 27 sierpnia 2009 r., II GZ 167/09).
Organ administracyjny umocowany jest do rozstrzygnięcia danej sprawy administracyjnej w granicach przyznanej mu kompetencji. W sytuacji gdy, jak wynika z przytoczonej regulacji prawnej, decyzja w sprawie umorzenia należności nie jest decyzją dotyczącą ustalenia obowiązku objęcia ubezpieczeniem lub wyłączenia z ubezpieczenia ani też istnienia i wymagalności dochodzonego obowiązku opłacenia składek przez zobowiązanego, rozstrzyganie tych kwestii pozostaje poza zakresem kompetencji organu. Poza zakresem sprawy dotyczącej umorzenia należności pozostaje zatem co do zasady ustalenie okoliczności związanych z wymagalnością tych należności. Jeśli więc kwestia wysokości należności objętych wnioskiem o umorzenie i ich wymagalności jest sporna, organ w ramach prowadzonego postępowania nie ma kompetencji do rozstrzygania tej kwestii. Organ, rozstrzygając w sprawie dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek, powinien przeprowadzić postępowanie w zakresie ustalenia ustawowych przesłanek umorzenia i w zależności od jego wyniku orzec o umorzeniu lub o odmowie umorzenia należności. Poza zakresem tego postępowania pozostawać zatem będzie co do zasady kwestia ewentualnego przedawnienia należności lub oceny charakteru długu skarżącego (osobisty lub rzeczowy).
Sąd podzielił stanowisko skarżącego, iż jako właściciel obciążonej nieruchomości jest podmiotem zainteresowanym w umorzeniu przedawnionych należności, zabezpieczonych hipotecznie na jego nieruchomości. Ponadto zdaniem Sądu przepis art. 41 a ust. 1 pkt 1 u,s,r. nie wyłącza procedowania Prezesa KRUS w zakresie długu z tytułu zaległych składek, zabezpieczonego hipoteką.
Organ powtórnie rozpoznając sprawę uwzględni przedstawiony wyżej pogląd dotyczący granic sprawy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek i wynikający z niego wniosek, że poza granicami niniejszej sprawy pozostawały zagadnienia przedawnienia należności i charakteru długu (osobisty / rzeczowy).
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 2 pkt 5 w zw. z § 14 ust. pkt 1 a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz,U. z 2018 r., poz. 265).
Sąd orzekał na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniu COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 poz. 1842).
eo