Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta P. orzekł – na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10.04.1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. Nr 87 z 2001r., poz. 960) – o wymeldowaniu J. S. z pobytu stałego z lokalu nr [...]. Organ I instancji podniósł w uzasadnieniu orzeczenia, że G. S. i jej syn J. S. potwierdzili fakt opuszczenia w [...] spornego lokalu z powodu nieporozumień rodzinnych z P.S. W toku prowadzonego postępowania G. S. podała, iż wniosła przeciwko P. S. pozew o przywrócenie naruszonego posiadania, co było powodem wydania przez organ w dniu [...] postanowienia o jego zawieszeniu. Ponieważ sprawę z powództwa G. S. i J. S. o przywrócenie naruszonego posiadania umorzono w zakresie w jakim toczyło się ono z powództwa J. S. (postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia [...]), podjęto postępowanie administracyjne w przedmiocie jego wymeldowania. Zdaniem organu ewidencyjnego J. S. nie podjął ostatecznie skutecznych działań prawnych zmierzających do ponownego zamieszkania w spornym lokalu (jego powództwo o przywrócenie naruszonego posiadania zostało prawomocnie oddalone), wobec czego należało uznać, iż opuścił go dobrowolnie, co skutkować winno wydaniem decyzji o jego wymeldowaniu.
W odwołaniu od powyższego orzeczenia J. S. podniósł, iż przed Sądem Rejonowym w P. toczy się kolejna sprawa o przywrócenie naruszonego posiadania wytoczona przez niego przeciwko P. S. W Sądzie Okręgowym rozpatrywana jest z kolei sprawa z powództwa G. S. o orzeczenie rozwodu z P. S., w ramach której wniesiono o uregulowanie sposobu korzystania z przedmiotowego lokalu.
Wojewoda decyzją nr [...] z dnia [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, uznając, iż J. S. nie poczynił żadnych skutecznych kroków prawnych zmierzających do przywrócenia utraconego posiadania, wobec czego należało orzec o jego wymeldowaniu. Powoływane postępowanie rozwodowe nie miało przy tym zdaniem organu odwoławczego bezpośredniego związku z ewentualnym przywróceniem prawa odwołującego się do posiadania przedmiotowego mieszkania i nie mogło uzasadniać zawieszenia postępowania.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. S. wniósł o uchylenie obu decyzji. Powtórzył on argumenty podniesione w odwołaniu dotyczące niedobrowolnego opuszczenia spornego lokalu.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty przytoczone w uzasadnieniu swojej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył, co następuje
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t. j. Dz. U. Nr 87 z 2001r., poz. 960 ze zmian.). Zgodnie z treścią przepisu art. 15 ust. 2 tej ustawy wystarczającą podstawę do wymeldowania danej osoby stanowi faktyczne opuszczenie przez nią miejsca stałego pobytu. O takim opuszczeniu można mówić w sytuacji trwałego zerwania więzi z dotychczasowym miejscem zamieszkania, co nie zachodzi w przypadkach niedobrowolnego wyprowadzenia się z lokalu, połączonego jednak z podejmowaniem prawem przewidzianych środków zmierzających do umożliwienia powrotu do dotychczasowego miejsca zamieszkania (patrz m.in. wyrok NSA z 15 lutego 2002r., sygn. akt II SA/Po 1942/00; wyrok NSA z 12 kwietnia 2001r., sygn. akt V SA 3078/00, LEX nr 78937; wyrok NSA z 22 sierpnia 2000r., sygn. akt V SA 108/00, LEX nr 49954).
Sąd po przeanalizowaniu akt administracyjnych przedmiotowej sprawy stwierdził naruszenie powyżej przytoczonych przepisów prawa, albowiem ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, że opuszczenie spornego lokalu przez skarżącego i jego matkę miało charakter dobrowolny. Podnosił on konsekwentnie w toku całego postępowania, iż wyprowadził się z przedmiotowego lokalu w czerwcu 2003r. z powodu narastających konfliktów rodzinnych z ojcem – P. S. Organy meldunkowe nie zanegowały zresztą tych stwierdzeń. Odmówiły one natomiast uznania niedobrowolnego charakteru opuszczenia lokalu z powodu niepodjęcia przez skarżącego środków prawnych zmierzających do przywrócenia posiadania.
W ocenie Sądu stwierdzenie to było sprzeczne ze stanem faktycznym sprawy.
Przede wszystkim podnieść należy, iż organy meldunkowe nie zbadały w toku postępowania w sposób szczegółowy kwestii opuszczenia spornego lokalu przez skarżącego, który w momencie wyprowadzki pozostawał osobą niepełnoletnią. Mógł on zatem zarówno opuścić mieszkanie ze swoją matką, jak i pozostać w nim z ojcem, albowiem G. S. i wnioskodawca P. S. sprawowali wówczas nad nim władzę rodzicielską w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Organ winien wobec tego ustalić, czy była to samodzielna decyzja skarżącego, czy też przedmiotowa wyprowadzka odbyła się również za zgodą jego ojca.
W toku prowadzonego postępowania ustalono, iż G.S. w powództwie rozwodowym przeciwko wnioskodawcy P.S. wniosła – na podstawie art. 443 § 1 kpc – o uregulowanie na czas trwania procesu rozwodowego sposobu korzystania ze spornego mieszkania. Chodziło przy tym również o korzystanie z tego lokalu przez skarżącego J. S. (pismo z dnia [...] - k. 62-63 akt administracyjnych). Pismem z dnia [...] G. i J. S. wnieśli ponadto przeciwko wnioskodawcy odrębny pozew o przywrócenie naruszonego posiadania (k. 15-16 akt). Postanowieniem z dnia [...] Sąd Rejonowy w P. (sygn. akt [...]) umorzył postępowanie toczące się z powództwa J. S. i przekazał sprawę w pozostałym zakresie Sądowi Okręgowemu w P. jako właściwemu do jej rozpoznania jako wniosek o zabezpieczenie do powyższej sprawy o rozwód (sygn. akt [...]) – k. 25 akt.
Postępowanie rozwodowe zakończyło się wyrokiem wydanym przez Sąd Okręgowy w Poznaniu w dniu [...], którym rozwiązano małżeństwo wnioskodawcy i G. S., orzekając przy tym o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, w tym również przez skarżącego.
W ocenie Sądu organ meldunkowy I instancji wiedząc o toczącym się procesie posesoryjnym i rozwodowym winien wnikliwiej rozważyć, czy zaistniały przesłanki do stwierdzenia, że skarżący J. S. powziął w istocie środki prawne zmierzające do uregulowania posiadania przysługującego mu w odniesieniu do spornego mieszkania. Najczęstszym środkiem ochrony praw w sytuacji niedobrowolnego opuszczenia danego lokalu jest wytoczenie przed sądem powszechnym powództwa w sprawie naruszenia posiadania lokalu, a rozstrzygnięcie sprawy tego typu stanowić może niewątpliwie zagadnienie wstępne w rozumieniu przepisu art. 97 § 1 pkt. 4 kpa, uzasadniające zawieszenie postępowania o wymeldowanie. Prawomocny wyrok przywracający posiadanie lokalu osobie bezprawnie z niego usuniętej oznacza bowiem brak przesłanki jego opuszczenia (zob. m. in. wyrok NSA z 08.11.2001r., sygn. akt V S.A. 794/01, LEX nr 84481 oraz wyrok NSA z 12.04.2001r., V S.A. 3078/00, LEX nr 78937). Powyższe roszczenie posesoryjne wygasa przy tym – zgodnie z przepisem art. 344 § 2 Kodeksu cywilnego – jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od naruszenia posiadania.
Skarżący wytoczył (wraz z matką) przeciwko swojemu ojcu powództwo o przywrócenie współposiadania mieszkania i to w wymaganym okresie 1 roku od momentu wyprowadzki. G. S. wniosła też wcześniej o orzeczenie przez sąd o sposobie korzystania z tego lokalu w czasie trwania procesu rozwodowego, w tym także przez osobę skarżącego. Zgodnie bowiem z przepisem art. 443 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – obowiązującym w trakcie trwania przedmiotowego procesu rozwodowego – sąd orzekał na żądanie jednego z małżonków o zakresie i sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania w czasie trwania takiego procesu.
Zgodnie z utrwalonym poglądem przyjętym w orzecznictwie i doktrynie wniosek tego typu mógł być składany zarówno w sytuacji zajmowania danego lokalu mieszkalnego przez obu małżonków, jak też wtedy, gdy jeden z nich zmuszony był przed złożeniem wniosku opuścić wspólne mieszkanie wskutek szykan drugiego małżonka, lub został z niego bezprawnie usunięty (zob. m. in. orzeczenie Sądu Najwyższego z 20.07.1956r., sygn. akt 3 CZ 144/56, NP 1957/5/125 oraz z dnia 26.07.1956r., 2 CZ 99/56, OSPiKA 1958/220; red. K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II, Warszawa 2000, s. 61). Przywrócenie na podstawie powództwa posesoryjnego (opartego na art. 344 Kodeksu cywilnego) jednemu z małżonków współposiadania mieszkania nie było możliwe w trakcie trwania procesu o rozwód, gdyż sprawa taka podlega przekazaniu sądowi rozpoznającemu sprawę o rozwód celem wydania przez niego postanowienia w trybie art. 443 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (zob. m. in. uchwała SN z 15.04.1967r., III CZP 23/67, OSNC 1967/11/195 oraz uchwała SN z 21.09.1971r., III CZP 43/71, OSNC 1972/3/46).
Z tego właśnie względu Sąd Rejonowy w P. orzekł postanowieniem z dnia [...] o przekazaniu sprawy w przedmiocie przywrócenia posiadania Sądowi Okręgowemu w P. do jej rozpoznania jako wniosku o zabezpieczenie w odrębnej sprawie o rozwód. Ponieważ jednocześnie wniosek G. S. – złożony w trybie art. 443 § 1 kpc - dotyczył również orzeczenia o korzystaniu z mieszkania przez jej syna J. S. Sąd Rejonowy orzekł o umorzeniu postępowania o przywrócenie posiadania w zakresie, w jakim toczyło się ono z powództwa skarżącego. W przeciwnym razie doszłoby do wydania dwukrotnego rozstrzygnięcia w sprawie przywrócenia skarżącemu posiadania spornego lokalu – zarówno przez Sąd Rejonowy w P. (w ramach powództwa posesoryjnego), jak i przez Sąd Okręgowy w P. (w ramach rozpoznania wniosku o zabezpieczenie złożonego w przedmiotowym postępowaniu rozwodowym).
Sąd Okręgowy w P. rozstrzygnął powyższą kwestię w powołanym wyroku rozwodowym z dnia [...] przyznając w punkcie 2 tego orzeczenia G. S. i skarżącemu do wyłącznego korzystania dwa mniejsze pokoje spornego mieszkania oraz jego przynależności do wspólnego korzystania wraz z P. S. Nie ulega wobec tego wątpliwości, iż w wyroku tym przywrócono skarżącemu współposiadanie przedmiotowego lokalu, wobec czego teza organów ewidencyjnych o niepodjęciu przez niego skutecznych środków prawnych zmierzających do powrotu do mieszkania była w ocenie Sądu nieuzasadniona.
Należy bowiem podkreślić, iż umorzenie postępowania posesoryjnego przez Sądem Rejonowym nie oznaczało nieuwzględnienia żądania skarżącego podniesionego w pozwie, które mogło nastąpić wyłącznie w drodze oddalenia powództwa (czyli po jego uprzednim merytorycznym rozpoznaniu). Umorzenie to było związane w istocie z koniecznością przeniesienia sprawy do Sądu Okręgowego, miało zatem charakter wyłącznie procesowy.
Ze względu na powyższe okoliczności faktyczne i prawne Sąd uznał, iż organy ewidencyjne prawidłowo orzekły o zawieszeniu postępowania o wymeldowanie skarżącego i G. S. do czasu zakończenia sprawy z ich powództwa o przywrócenie naruszenia utraconego posiadania lokalu. Błędne było jednak późniejsze podjęcie tego postępowania wobec J. S. (postanowieniem z dnia [...]), albowiem – jak już powyżej wskazano – umorzenie postępowania przed Sądem Rejonowym nie oznaczało w istocie merytorycznego załatwienia jego żądania. Nadal zatem istniała przesłanka zawieszenia postępowania (określona w art. 97 § 1 pkt. 4 kpa) – do czasu zakończenia przedmiotowego procesu rozwodowego, w którym rozstrzygnąć miano o kwestii współposiadania mieszkania. Kwestia ta stanowiła niewątpliwie zagadnienie wstępne, od którego rozstrzygnięcia zależało rozpatrzenie niniejszej sprawy administracyjnej i wydanie decyzji w przedmiocie wymeldowania.
Była ona bowiem związana z koniecznością dokonania ostatecznej oceny, czy opuszczenie spornego lokalu przez J. S. (i jego matkę) miało charakter dobrowolny, a więc z jedną z przesłanek koniecznych do prawidłowego orzeczenia o wymeldowaniu.
Ponieważ organy ewidencyjne obu instancji nie poczyniły w toku przedmiotowego postępowania wszystkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności nie zebrały i nie rozpatrzyły w wyczerpujący sposób całego materiału dowodowego, w ocenie Sądu dokonały naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 97 § 1 pkt. 4 i § 2 kpa), które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik.
Z tego względu należało uchylić ich decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 "c" ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270).
O wstrzymaniu wykonania zaskarżonych decyzji orzeczono w myśl art. 152 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
/-/M. Bejgerowska /-/B. Koś /-/M. Kosewska
J.Pd.